Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Álemde jyl saıyn 2800-ge jýyq jasóspirim osy keselden qaıtys bolady. Ǵalamdyq kartaǵa úńilsek, balalardyń óz ómirine balta shabýy Ońtústik Koreıa, Reseı, Ońtústik Afrıka syndy elderde jıi kezdesedi. Bizdegi statıstıka da kóńil kónshitpeıdi. Máselen, 160-qa jýyq bala sýısıd jasaǵan. Bıyl da aı ótpeı jatyp, suryqsyz qubylys taǵy qaıtalandy. 12 qańtar kúni Almaty oblysy, Qarasaı aýdanynyń polısııa bólimine jedel járdem brıgadasynan 2009 jylǵy balanyń ózine qol jumsaǵany habarlanǵan. Buǵan deıin quzyrly organǵa taǵy bir jasóspirimniń úıinde asylyp qalǵany týraly sýyt habar túsken. Al Aqtóbede 12 jastaǵy qyzdyń múrdesi úıiniń saraıynan tabyldy. Bul – alańdatarlyq jaǵdaı.
О́rimdeı balalardyń ómirden kúder úzýine psıhologter ata-ana qamqorlyǵynyń jetispeýi, depressııa, mekteptegi álimjettik pen kemsitý túrtki bolady deıdi. О́ıtkeni kámeletke tolmaǵan oqýshylardyń kópshiligi jábirleýge ushyraıtyn kórinedi. «Tipti qatarlastarynyń qaǵytpasyn da kóńilge alyp, ózine qol salýy da yqtımal», deıdi Astana qalasy, №59 mektep-lıseıiniń pedagog-psıhologi Ásııa Serikova.
– Jalpy, balalardyń óz-ózine qol jumsaýynyń 80 paıyzynda sebebin anyqtaý múmkin emes. Mektep turmaq, úıde de otyryp ózine qol salǵan jetkinshekter bar. Ásirese mektep oqýshylarynda kóbine qorytyndy toqsan sońynda, óziniń maqsat etken balyn jınaı almaı qalǵan kezde emosıonaldyq turaqsyzdyqqa urynady, – deıdi Á.Serikova.
Qazir jábirleýdiń jalǵasy retinde býllıngtiń de qaýpi joǵary. Iаǵnı jasóspirimderdiń jeke basyna baılanysty kemsitetin is-áreketterdi áleýmettik jeliler arqyly kópshilikke taratý úlken qaterge aınalyp barady.
– Negizi sýısıdten qutqarýdyń jalǵyz joly – áńgimelesý. Biraq bala psıhologııalyq turǵydan ıntrovert bolsa, ıaǵnı jalǵyzdyqty jany súıse, onda is-áreketinen baıqaı alasyz. Mysaly, oqshaýlaný, ashýshańdyq, tábettiń tómendeýi, ylǵı bir oıdan shyǵa almaı otyrýy, mazasyzdyq, uıqynyń buzylýy. Balańyzdyń minezinen osyǵan uqsas belgiler baıqasańyz áńgimege tartýǵa tyrysyńyz. «Balam, seni bireý kelemejdep ne bolmasa bólektep júr me?» degen syndy suraqtar qoıar aldynda óz tájirıbeńizde, ómirińizde sondaı jaǵdaı bolǵanyn jáne qalaı shyqqanyńyzdy dastarqan ústinde áńgime retinde aıta otyryńyz. Sodan keıin suraq qoısańyz, balańyz ishindegi oıyn aıta alatyn, senetin orta ekenin sezgende ashyla bastaıdy, – deıdi psıholog maman Sholpan Ábilova.
Sondaı-aq býllıng jasaıtyn balanyń da psıhologııasy alańdatarlyq dúnıe. О́ıtkeni otbasynda qatygezdikti kórgen jasóspirim, ózinde bolǵan nárseni ózgelerge kórsetýge beıim keledi eken. Osylaısha, masattanatyn kórinedi. Mundaı jaǵdaıda jetkinshektermen sóılesýdiń de óz ádisi bar.
– Máseleniń túpki maqsatyn bilý úshin «Nelikten mundaı qadamǵa bardyń?» degen saýaldan emes, «Úıde neshe aǵaıyndysyń? Sen otbasynda neshinshi balasyń? Otbasynda qandaı da bir dástúrleriń bar ma?» degen sekildi suraqtardy qoıý arqyly problemanyń ózegin ashýǵa bolady, – deıdi Sh.Ábilova.
Mamandar jalpy kámeletke tolmaǵan jetkinshekterdiń ólimdi oılaýy sharasyzdyqtan ishteı býlyǵýy áreketimen túsindiredi. Iаǵnı aınalasyndaǵy jaqyn adamdarynan kómek bolmaǵany. Tipti mundaı jaǵdaıdyń ózinde de olar bir messendj qaldyryp sóıleıdi eken. Tek sony der kezinde baǵdarlaı alý qajet. Osylaısha, jamandyqtyń aldyn alýǵa bolady.
Balalar sýısıdi – qazirgi qoǵamnyń ózekti máselesi. Munyń aldyn alý maqsatynda kúni búginge deıin memleket tarapynan da biraz is-sharalar qolǵa alyndy. Sonyń biri – Respýblıkalyq psıhıatrııa, psıhoterapııa jáne narkologııa ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń DDU halyqaralyq sarapshylary men IýNISEF balalar qorymen birlese elimizde kámelet jasqa tolmaǵandar arasynda sýısıdtiń aldyn alýdyń kóp komponentti baǵdarlamasy.
– О́tken jyly densaýlyq saqtaý salasynyń – 1456, bilim salasynyń 72 mamany sýısıdtiń aldyn alý baǵdarlamasy boıynsha tájirıbe jınap, bilim aldy. Bul komponent psıhologııalyq kúızeliske ushyraǵan jáne táýekel tobyndaǵy oqýshylardy erte anyqtaýǵa baǵyttalǵan. Nátıje de bar. Keıbir jaǵdaılarda psıhologııalyq kómekke muqtaj jasóspirimderdi erte anyqtaýdy mektepter men kolledjderdiń arnaıy oqytylǵan pedagogteri júzege asyrdy. Buǵan qosa jasóspirimder qazir psıhologııalyq kómekke ózderi júginedi. Búginde MÁSK mamandary, jalpy medısına dárigerleri, oqytýshylar jáne pedagog-psıhologter atalǵan baǵdarlama boıynsha daıyndyqtan ótip, tájirıbesin shyńdaýda. Jeltoqsan aıynda Jambyl oblysynyń 58 mamany osy baǵdarlamaǵa qatysyp, ortalyqtyń bilikti psıhologteri, psıhıatrlary dáris ótti, – deıdi Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory Qýanysh Altynbekov.
Buǵan qosa, Oqý-aǵartý mınıstrligi de kámeletke tolmaǵan balalardyń arasyndaǵy sýısıdtiń aldyn alý boıynsha 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar jasaqtaǵan. Sonyń negizinde elimizdiń barlyq óńirlerinde joǵary oqý oryndarynyń professorlyq-oqytýshylyq quramy arasynan sarapshylar pýlymen mektepterdiń pedagog-psıhologterin 100 paıyz qamtýmen óńirlik semınar-trenıngter uıymdastyrylmaqshy.
Jalpy, telefonǵa telmirip otyrǵan balanyń áleýmetpen baılanysy azaıady. Negizi qoǵammen baılanys – jetkinshekterge óte qajet nárse. Buryn ishtegi aptyǵyn qatarlastary arasynda bassa, qazir sony shyǵara almaıdy. Sondyqtan balalar jigeriniń jasymaýy úshin qandaı bolmasyn qoldaý mańyzdy. Oǵan úıdegi ata-ana da, bilim oshaqtaryndaǵy pedagogter de jaýapty.
