Barys-kelis, alys-beriske qolaıy joq jaıdaq dala bolsa keń dalany tintı zerttegen orystyń kózi túsip, osy jerge murnynan shanshyla toqtap-turaqtar ma edi?! Olar tekti topyraqqa myńǵyrta balyq aýlap masaırap, málinte tal egip serýendep, aıqyshyn aıqaılata shirkeý salyp bekerden beker jaıǵasyp aldy deısiz be?! Tarasty ne úshin Mańǵystaýǵa, Túpqaraǵanǵa jer aýdardy – aqynǵa shyn máninde kesilgen jaza ma, álde qazaq jerin otarlaý, jergilikti halyqty dinı baǵytynan adastyrý maqsatyndaǵy shovınıstik-mıssıonerlik astyrtyn tapsyrma ma? Bul suraqtar ashylýy, aqıqaty aıtylýǵa tıis jumbaq kúıinde áli jaýapsyz keledi. Biraq «elý jylda el jańa» degendeı, qalaı bolǵanda da halyqtyń talap-tilegi, qalaý-muraty eskerilip, Jibek jolynyń ońtaıly múıisi, Mańǵystaýdaǵy nebir tarıhı oqıǵalar men tarıhı tulǵalardyń altyn besigi bolǵan óńirdegi kóne qalany tól ataýymen ataıtyn ýaqyt baıaǵyda kelgen edi.
1939 jyly ýkraın halqynyń aıtýly aqyny Taras Shevchenkonyń mereıtoıyna oraı Mańǵystaýdaǵy qala aty oǵan telingen, ne degen qurmet? Jalpy, sol kezdegi túbektegi Aqketik Máskeýdegi myrzalardyń esinen bir sátke de shyqpaǵan sııaqty – olar ózderine unaǵan yǵaı-syǵaılardyń esimin Aqketikke aıdarlaýdy umyt qaldyrmaǵan. Aqketikte aldymen saıası maqsatta, ıaǵnı Ortalyq Azııa elderin jaýlap alý úshin Novo-Petrovsk atty bekinis-qorǵan ornatyp, keıin patsha qurmetine qalany Fort-Aleksandrovsk ataǵan edi. 1918 jyly Petrogradta atyp óltirilgen qyzyl tóńkerisshi M.Ýrıskııdiń qurmetine Reseıdiń ózinde birneshe qala V.Lenın buıryǵymen Ýrıskııdiń atyna berilse, Mańǵystaýdaǵy Aqketik taǵy aldymen aýyzǵa iligip, 1924 jyldan bastap Aqketik Fort-Ýrısk atandy. Jıyrma jyldan soń Shevchenkonyń «tonyn jamylǵan» Aqketik 80 jyl boıy osy tonnyń astynan shyǵa almaı keledi. Bir kezderi Aqtaý qalasynyń aty da Shevchenko bolǵanyn eskersek, Mańǵystaýdaǵy eki qalanyń ekeýiniń de aty ýkraın aqynyna berilgen eken.
Keıingi jyldary mańǵystaýlyq azamattar qalanyń tól atyn qaıtarýǵa bel sheshe kiristi, arnaıy qurylǵan bastamashyl toptyń uıytqy bolýymen talaı is-sharalar ótip, qujattar toltyryldy, quzyrly oryndarǵa zańǵa saı hattar jiberildi, kóńil kónshitetin nátıje joq. Qalanyń ataýy ózgergennen Túpqaraǵanda Taras taqtan túsip qalaıyn dep turǵan joq – aqynnyń atynda úlken saıabaq, mýzeı, eskertkishter men qudyǵy bar jáne munyń bári kózdiń qarashyǵyndaı saqtalyp-qorǵalýda. Jyl saıyn mamyr aıynda mýzeı kúnine oraı ýkraın halqynyń qatysýymen Taras Shevchenkony ulyqtaý kúni uıymdastyrylady.
– Táýelsizdik alǵaly elimizde kóptegen qala, oblys, aýdan, aýyl, ataýlary baıyrǵy tarıhı ataýlaryna ózgertildi. Jergilikti halyq tarapynan ólkeniń kári shańyraǵy, mańyzdy qalany Aqketik tarıhı ataýyna aýystyrý máselesi kópten kóterilip keledi, bul týraly oblystyq, respýblıkalyq basylymdarǵa birneshe ret maqalalar da shyqty, alaıda ózgeriske qol jetkize almaı kelemiz. Otarshyldyq-totalıtarlyq dáýirden qalǵan, ıdeologııalyq jaǵynan eskirgen Fort-Shevchenkonyń ornyna óziniń tarıhı Aqketik ataýy berilse aǵa býynǵa qýanysh, jas urpaqqa otansúıgishtik sezim, úlgi syılaı alar edik, – deıdi bastamashyl top ókili, Túpqaraǵan aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Qýanysh Súıeýbaev.
Tarıhı ataýdy qaıtarý máselesi Fort tóńiregine kelgende nege sıyrquıymshaqtanyp ketedi? О́ńirdiń, eldiń damýyna, ulttyń bútindigine zııany tımese túk paıdasy tımegen Baýtın esimi de tutastaı bir aýyldy menshiktep otyr. Mańǵystaýlyqtardyń óz óńirlerine tarıhı ataýdy qaıtarýǵa talpynýy durys, bul – qandaı da bir ultty jek kórý emes, óz topyraǵynda tarıhı ádildikti qalpyna keltirý. Ata-baba jeriniń, tarıhı mekenniń bir qarys jeri qandaı qymbat, qandaı mańyzdy bolatynyn qaı ult ta túsinedi dep oılaımyz.
Mańǵystaý oblysy
