Qaı jaǵynan alyp qarasaq ta, elimizdegi baıyrǵy joǵary oqý oryndarynyń ishindegi irgelisi – ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti ekendigin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Tipti, qazir bedeldi bilim ordalarynyń stýdenti atanǵysy keletin túlekterdiń kópshiligi bir kezderi Qazaqstanda eki ǵana ýnıversıtet bolsa, onyń birinshisi de biregeıi – Almatydaǵy «KazGÝ» ekendigin, egemendiktiń ar jaǵyndaǵy alpys jylda elimizdiń ár qıyrynan arman qýyp kelgenderdiń S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine qabyldanýy aspandaǵy Aıǵa qoly jetkenmen birdeı bolǵanyn bile bermeıdi-aý?! Ol kezdegi jastardyń mıyna shetelderde oqý degen kirip te shyqpaıtyn...
«Elý jylda – el jańa» degen osy. Kóz aldymyzda ózgerip jatqan álem. Jahandanýdyń ózi jańarý úderisterin de tym jyldamdatyp jiberdi-aý. Tek sońǵy jıyrma jyldyń ishinde túsinikter men qaǵıdattardyń ózi jańa sıpatqa ıe boldy. Osy turǵydan qaraǵanda qaıta túlegen QazUÝ túlekteriniń ózi tanymastaı qulpyryp shyǵa kelipti.
«Túlekter» degennen shyǵady, tól ýnıversıtetimiz torqaly mereıtoıy aıasynda saltanatty sharalar legin uıymdastyryp, arnaýly onkúndik aıasynda «Toǵyz ulym – bir tóbe, Ertóstigim – bir tóbe» degendeı, bas gazettti barsha BAQ ókilderinen daralap, basylymymyzdyń aldaǵy 95 jyldyq mereıtoıyna oraı, «Egemen Qazaqstan» – el gazeti» atty kezdesýge jýrnalıstıka, fılologııa fakýltetteriniń stýdentterin ortaqtastyrǵan-dy.
Bul oqıǵaǵa ýnıversıtet rektory, akademık Ǵalym Mutanov bas bolyp, bas gazettiń arǵy-bergi tarıhynan aqpar berse, «Egemen Qazaqstan» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov basylymnyń aqparat aıdynyndaǵy orny jaıly, sıpaty ózgerip bara jatqan BAQ-tyń qazirgi baǵyttary týraly stýdenttermen oı bólisken bolatyn. Sırek bolatyn mundaı emen-jarqyn kezdesýdiń eki jaq úshin de taǵylymdy bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz.
Osy júzdesýde biz 2013 jyly QazUÝ Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan joǵary oqý oryndary arasynda birinshi bolyp QS World Universiti Rankings halyqaralyq reıtıngi boıynsha álemniń 800 úzdik ýnıversıtetiniń ishinen 299 oryndy oıyp alǵanyn taǵy da habardar bolyp, kóz aldymyzda qulash jaıyp bara jatqan QazUÝ jetistikterine qosyla mereılenip qaıtqanbyz.
Aıtqandaı, TMD elderinen bul topqa tek úsh joǵary oqý orny ǵana engenin, olar – M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti, Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti men ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti ǵana ekendigin atasaq ta jetkilikti.
Osydan úsh jyl buryn ǵana álemdik reıtıngte QazUÝ 650-diń ishinde bolsa, osy aralyqta 350 ýnıversıtetti artqa tastaý ońaı dep kim aıtar eken! Bul úshin qanshama qyrýar jumystar atqarylýy kerek ekendigi aıtpasa da túsinikti.
QazUÝ qalashyǵy – stýdentterge berilgen táńirdiń tartýy
QazUÝ qalashyǵynyń óz qyzyǵy ózinde. Keshegi kóshetti tal-daraqtary saıaly ormanǵa aınalǵan. Kádimgi demalysty aımaqtan bir mysqal da kem emes. Qaıta gúlzarlarymen, bilim izdegen óndirdeı sulý qyz-jigitterimen «Iran baqtaı» áser etedi. Bul da bolsa ult perzentteriniń kóregendikpen keleshekti boljap, osyndaı qalashyqtyń irgetasy qalanýyna yqpal etip, qazaq jastaryna qaldyryp ketken qoltańbalary ispettes.
Birtýar azamattyń ol da biri bolǵan degendeı, О́mirbek Joldasbekovteı kórnekti ǵalym QazMÝ rektory bolǵan tusta «QazUÝ qalashyǵy» atty aıryqsha qurylystyń ekpinmen júrgendigin aıtyp ótý ádildik bolar edi.
Qazir bul qalashyqta 20 myńǵa tarta stýdent, 5 myńǵa jýyq oqytýshy-qyzmetkerdiń ómiri ótip jatyr. Muny kádimgideı monoqalalardyń halqymen para-par deýge bolady.
Al shejirege kóz salsaq, osydan 80 jyl buryn ýnıversıtetti qurýǵa atsalysqan oqytýshy-professorlar quramy tym az edi. Bastapqyda fızıka-matematıka jáne bıologııa fakýltetterine 54 stýdent qabyldanǵan eken.
Qalaı desek te, qadirin bilgen stýdentke QazUÝ qalashyǵy – táńirdiń bergen tartýy. Máselen, jýyrda ǵana paıdalanýǵa berilgen «Keremet» atty stýdentterge qyzmet kórsetý ortalyǵy men jańadan salynǵan ál-Farabı atyndaǵy alyp kitaphana – biz kórmegen ıgilikterdiń qatarynda. Aqıqatyn aıtý kerek qoı, bul kitaphana ońtústik astanadaǵy QR Ulttyq kitaphanasynan da eńseli ári bul nysandar – QazUÝ-di ıntellektýaldyq qalaǵa aınaldyrǵan stýdenttik ómirdiń jańa standarttary da!
Qazir búkil TMD keńistiginde «Keremet» sııaqty stýdentterge qyzmet kórsetetin, aýmaǵy 7300 sharshy metrdi alyp jatqan ortalyq bireý ǵana. Bul keshende ýnıversıtettiń oqý úderisterin múltiksiz qadaǵalaıtyn tirkeý-keńsesinen bastap, býhgalterııa, tólqujat berý keńsesi, tájirıbeden ótý, jumysqa ornalasýǵa qatysty kez kelgen jedel aqparat alýǵa múmkindikter jasalǵan. Medısınalyq dıagnostıkalyq bólimshe zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtalǵan.
Aıtyp otyrmyz ǵoı, stýdentke ǵana emes, munda adam janyna kerektiń, osy zamandaǵy qyzmettiń barlyq túri tabylady. Qalashyqtan qarys qadym da shyqpaı-aq, búkil sharýańdy tyndyrýǵa bolady.
Ardagerler – aqyl-oı qazynasy
«О́tkenge topyraq shashsań, bolashaq saǵan tas atady» deıtin aqyn Rasýl Ǵamzatovsha aıtqanda, ótkenge taǵzym etip, ony keleshekke úlgi etip otyrý da jastarǵa ónege.
Ýnıversıtet óz atyna jarasar tirlikter aıasynda «Qarııalar – altyn qazyna» atty merekelik kúndi uıymdastyryp, aldymen osy ýnıversıtetke ǵumyrlaryn sarp etken aqsaqaldarynyń aq batasyn alyp, ýnıversıtet rektory, akademık Ǵalym Mutanov ustazdar qaýymyn «QazUÝ-ge 80 jyl» mereıtoılyq medalimen marapattap, estelik syılyqtar tabystaǵan bolatyn.
Muny bóle-jaryp aıtyp otyrǵanymyz, qazir el ómiriniń barlyq salasyndaǵy belgili tulǵalar men eljandy azamattar osy ardager-ustazdardan dáris alǵan shákirtter. Osyndaı mereıli kúnge jetip, marapattalǵan ustazdar qatarynda: Sultan Sartaev, Tursynbek Kákishev, Maıa Shyǵaeva, Ábilfaıyz Ydyrysov, Zulhaıyr Mansurov, Ajar Jubanova, Keńesbaı Qojahmetov, Vıktor Lı, Úmbetbaı Ýaıdın, Tóreǵalı Qarataev, О́teǵalı Shedenov, Manýar Tapataeva, Habıbýlla Ospanov, Sultan Nysanbaev, Roza Ýtesheva, Jasulan Sadyqov, Isa Baıtýlın, Begáli Aıtqoja, Kúlásh Dáýitbaeva, Saǵymbaı Qozybaev, Tamara Maksımova, Shota Ýálıhan, Sáken Qanaǵatuly, Lıýbov Sýhova syndy aıaýly jandar bar. Bulardyń árqaısysy óz aldyna bir-bir jeke mektep.
Maıdan úshin meıirbıkeler, dárigerler, radıst-operatorlar, rentgenologtar, aýdarmashylar daıarlady
Qarap otyrsaq, ýnıversıtet tarıhynda ýaqyttyń da izderi jatyr. Máselen, Uly Otan soǵysy jyldarynda ýnıversıtet qysqartylǵan baǵdarlamalarǵa kóship, eń aldymen maıdan úshin mamandar daıyndaýǵa týra kelgenin búginde kóbimiz bile bermeıtinimiz ras.
Uly Otan soǵysy jyldary QazMÝ-ge Reseı, Ýkraına, Belorýssııanyń úzdik ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jáne zerthanalary ornalastyrylyp, aıtýly oqymystylar shoǵyrlanǵan. Nátıjesinde ýnıversıtettiń ǵylymı kókjıegi keńeıe túsedi. Máselen, hımııa fakýltetinde kóptegen tehnıkalyq mekeme men áskerı bólimshelerdiń keńes berý ortalyǵy, áskerı hımııanyń ǵylymı mektebi ashylady. Soǵystan soń fakýltetterdiń sany kóbeıip, aspırantýraǵa qabyldaý qatary óse tústi. Jańa oqý ǵımarattary salyndy, bıostansııa, bıologııalyq murajaı quryldy.
Táýelsizdik bederinde, 1991 jyldan bastap, ýnıversıtet uly oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabı esimimen atalyp, 1993 jyly ýnıversıtet derbes memlekettik joǵary oqý orny dárejesin ıelenip, keıin Elbasynyń Jarlyǵymen Qazaqstandaǵy birinshi oqý ornyna mańyzdy ulttyq ýnıversıtet mártebesi berildi. Kadrlardy daıyndaýda eki satyly «bakalavrıat – magıstratýra» júıesine aýysyp, ýnıversıtet quramynda ǴZI júıesin jáne tehnologııalyq park qurýdyń alǵashqy qadamdary jasaldy.
Uly Hartııaǵa birinshi bolyp qol qoıdy
Sol sııaqty QazUÝ elimizde alǵashqy bolyp 2003 jyldyń qyrkúıeginde Bolonıa qalasynda (Italııa) álemdik ýnıversıtetterdiń Uly Hartııasyna qol qoıady. Sol arqyly Qazaqstan joǵary oqý oryndary jáne Ortalyq Azııa elderi arasynan birinshi bolyp eýropalyq bilim berý keńistigine endi.
Osy kezde QazUÝ qalashyǵynyń ekinshi kezektegi qurylysy bastalyp, jańa oqý ǵımarattary paıdalanýǵa berildi. Osynshama aýqymdy tirlikterdiń iske asýyna ýnıversıtetti О́.Joldasbekovten keıin basqarǵan rektorlardyń qaı-qaısysynyń da eńbekteri zor ekendigin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Álemdik bilim berý júıesinde qabyldanǵan talaptarǵa jaqyndaı túsý ýnıversıtettiń bilim berý baǵdarlamalaryna AQUIN jáne ASIIN jetekshi sheteldik agenttikterden halyqaralyq akkredıtterin alýǵa múmkindik berdi. Halyqaralyq deńgeıde moıyndalýdyń bir belgisi – qosdıplomdyq bilim berý baǵdarlamasynyń iske asýy boldy.
Osylaısha ýnıversıtet BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń bastamasymen qurylǵan «Akademııalyq yqpal» baǵdarlamasyna qabyldanǵan birden-bir joǵary oqý ornyna aınaldy.
Munyń bári qazir QazUÝ-di tabysy tolymdy, biregeı qubylysqa aınaldyryp otyr. Bir ǵana mysal, búgingi tańda QS halyqaralyq agenttiginiń usynysy boıynsha alys-jaqyn shetelderdegi iri joǵary oqý oryndary QazUÝ-men alys-beristi, barys-kelisti damytýǵa múddeli.
Sol sııaqty oqytýshylar men stýdentterdiń Nobel syılyǵy laýreattarymen kezdesýi ıgi dástúrge aınalǵan.
Osy arada QazUÝ stýdentteri alǵash ret «UNIFORM Project» halyqaralyq konsorsıým aıasynda Tokıo ýnıversıtetimen birge birinshi qazaqstandyq nanospýtnıkti jasaýdy iske asyrýǵa kiriskenin aıta ketý kerek. Bul jumys ózge de jobalarmen birge EKSPO-2017 kórmesinde usynylady dep kútilýde.
Jumys berýshiler QazUÝ túlekterin baǵalaıdy
Búginde QazUÝ dıplomy birneshe mamandyqtar boıynsha álemdegi bedeldi ýnıversıtetter – Lotarıngııa ýnıversıteti, Strasbýrg menedjment mektebi, Valensııa polıtehnıkalyq, Lanchjoý ýnıversıteti sııaqty aıtýly bilim ordalarynyń deńgeıine jetti.
Betke ustar ýnıversıtetimizben álemniń jetekshi joǵary oqý oryndary áriptes bolýǵa múddeli bolyp otyrǵanda, tek magıstranttar men doktoranttar ǵana emes, bakalavrıattaǵy stýdentter de baryp bilim ala alady. Sońǵy úsh jylda álemdegi bedeldi oqý oryndarynda ýnıversıtettiń 3,5 myń stýdenti bilimin baıytýǵa múmkindik aldy.
Qazir ýnıversıtette 30 shaqty ǵylymı-zertteý ınstıtýty men ortalyqtar jumys atqarady. Munda stýdentterdiń ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge tolyq múmkindikteri bar. Stýdenttik bıznes-ınkýbatorlar qarqyndy jumys isteýde.
Eýropalyq odaq joǵary rangy sarapshylary baǵalaýynsha, QazUÝ ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq áleýeti boıynsha Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary arasynda teńdessiz kóshbasshy.
Ýnıversıtettiń halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan ǵylymı áleýetiniń moıyndalýynyń taǵy bir belgisi QazUÝ-de álemge tanymal «Hewlett-Packard», «Cisco», «Konica minolta», «Microsoft», «Intel» kompanııalarynyń oqý-ǵylymı ortalyqtary men zerthanalarynyń ashylýy.
Eń bastysy, ýnıversıtette bilim izdegen jastyń bilimin tereńdetip, ǵylym izdegen túlekterdiń jumystaryn ilkimdi ǵylymı-zertteýlerge aınaldyrý úshin barlyq úılestirý, oqytý jumystary jolǵa qoıylyp keledi.
Granttyq qarjylandyrýdyń 10 paıyzy stýdentter qolǵa alǵan ǵylymı jumystardy qoldaýǵa bólinedi, ıaǵnı jyl saıyn 400 mln. teńgeden astam qarjy jumsalady. Munyń bári erteń stýdent dıplom alyp shyqqanda jumys izdep júrmeı, kishi ınnovasııalyq kásiporyn ashyp, jumys berýshige aınalýy úshin jasalýda.
Mynadaı básekeli zamanda jumys berýshiler tarapynan QazUÝ bitirgenderdiń suranysqa ıe bolýy da kóp jaıdy ańǵartpaı ma?!
QazUÝ túlekteri búginde óndiriste, ǵylymda, bızneste jetekshi ról atqaratynyn aıtsaq, onyń mysaly birneshe tomǵa júk bolary sózsiz. Is tetigin biletin tanymal túlekterdiń kópshiligi búginde Túlekter qaýymdastyǵy jumysyna tartylǵan, ýnıversıtettiń ájetine jarap, muqtajdyǵyna bolysady.
BUU Jahandyq sammıtinde óz seksııasyn ashqan TMD elderindegi jalǵyz ýnıversıtet
Joǵaryda atap ótkendeı, QazUÝ Ortalyq Azııadaǵy halyqaralyq JOO-lar qaýymdastyǵy quramyna engen jáne Qazaqstandaǵy ýnıversıtetter arasynan BUU «Akademııalyq yqpal» baǵdarlamasyna múshe jalǵyz ýnıversıtet bolǵandyqtan, oǵan osy baǵdarlama aıasynda turaqty damý boıynsha BUU habyn basqarý senimi júktelgen.
Sol sııaqty ýnıversıtette áleýmettik máselelerdi sheshýge de úlken mańyz beriledi. Sońǵy eki jylda jańa 270 jumys orny ashylǵan. Ýnıversıtettiń 127 qyzmetkeri men oqytýshylary Almatydaǵy «Aqkent» turǵyn úı kesheninen jańa páter kiltterin aldy. Jyl saıyn talantty stýdentterdi qoldaýǵa 30 mıllıon teńgeden joǵary kólemde ataýly demeýshilik shákirtaqy beriledi.
Kýratorlar ınstıtýty damý ústinde, sonyń aıasynda stýdenttik toptarǵa oqytýshylar pedagogıkalyq tálimgerlik jasaıdy. QazUÝ-de álemniń úzdik ýnıversıtetterinde keń taralǵan ári qoldaý tapqan stýdenttermen klýbtyq jumys formasy da qolǵa alynyp jatyr.
Betke ustar ýnıversıtettiń stýdentteri sport jaǵynan da aqsaǵan emes. QazUÝ úsh maýsym qatarynan elimizdiń joǵary oqý oryndary arasynda Jazǵy Ýnıversıadada jeńimpaz atandy. Ýnıversıtet tarıhynda birinshi ret sportpen aınalysatyn 11 stýdent Londondaǵy Olımpııa oıyndaryna qatyssa, stýdent Svetlana Podobedova aýyr atletıka boıynsha Olımpıada chempıony ataǵyn jeńip aldy.
Ortalyq Azııada teńdesi joq kitaphana
QazUÝ qalashyǵynda sońǵy kezde boı kótergen eńseli ǵımarat – Ortalyq Azııada teńdesi joq jańa bes qabatty ál-Farabı ǵylymı kitaphanasy.
Sáni de máni de kelisken ál-Farabı kitaphanasy men murajaıyn kórip, dızaınyna kóńilimiz tolyp, QazUÝ-ge álemniń bedeldi oqý oryndarynyń úrdisin alyp kelip jatqan ýnıversıtet rektoryna rıza bolǵanymyzdy aıtý paryz.
Kitaphana kólemi 19 myń sharshy metrdi alyp jatyr, 60, 100, 300 adamdyq úsh birdeı májilis zaly bar. Birinshi qabatynda 1000 sharshy metrlik ál-Farabı murajaıy ornalasqan, ekinshi qabatynda stýdentterge arnalǵan 1700 oryndyq atshaptyrym oqý zaly, úshinshi qabatynda kompıýter zaldary oryn tepken. Qazirdiń ózinde záýlim kitaphananyń 2,5 mıllıon tomdyq kitap qory bar kórinedi.
Ýnıversıtet rektory Ǵalym Mutanov jas ǵalymdar men magıstaranttar úshin 500 oryndyq jáne shetelderden dáris oqýǵa shaqyrylatyn professorlarǵa arnalyp 4500 sharshy metrlik jańa jataqhana salynyp jatqanyn jetkizdi. Rektor irgetasy qalanyp qoıǵan qonaqúı tektes jataqhanalarda zamana ıgilikteriniń bári de bolatyndyǵyn aıtady.
Sol sııaqty bilim men demalysty ushtastyryp, áleýmettik máselelerdi umyt qaldyrmaýǵa umtylǵan QazUÝ qolǵa alǵan jańa jobanyń biri – jabyq 25 metrlik basseınin iske qosatyn kún de jaqyndap keledi. Oǵan qosa ýnıversıtettiń Qyrǵyz elindegi Ystyqkól jaǵasynda 5 qabattyq demalys ornynda bir mezgilde 361 stýdenti men oqytýshylar demala alady. Bıyl álemdik standarttyq sapaǵa saı qyzmet kórsetetin medısınalyq dıagnostıkalyq ortalyq qoldanýǵa berilmek. Álemdik tájirıbe negizinde ýnıversıtetti álemdik deńgeıge kóteretin ınnovasııalyq jáne bıomedısınalyq eki iri klaster jasalýda. Buǵan memlekettik-jekemenshik seriktestik qaǵıdasy paıdalanylyp, Ońtústik Koreıanyń, Gonkong jáne Sıngapýrdyń jetekshi kompanııalary tarapynan jarty mıllıard AQSh dollary kóleminde ınvestısııa tartylyp jatyr.
«Innovasııalyq tehnologııalar parkiniń» áriptesi
Jańalyqqa bir taban jaqyn adam Almatydaǵy «Innovasııalyq tehnologııalar parki» ataýyna ıe, qaladan 25 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Alataý kentinde Innovasııalyq tehnologııalar parki bar ekenin biledi.
Qysqasy, memleketimiz úshin mańyzdy faktor – ǵylym men bilimdi biriktirý bolyp turǵanda, «Alataý» ınnovasııalyq tehnologııalar parki damýynyń úshinshi kezeńin 2014 jyldan bastap QazUÝ bazasynda júzege asyrý sheshimi úlken strategııalyq mańyzǵa ıe ekendigin aıryqsha atap ótýimiz qajet.
Oǵan qosa, ýnıversıtettiń jańa formasııasyn jasaý maqsatynda QazUÝ bıyl «Al-Farabi university smart city» ǵylymı-ınnovasııalyq jobasyn iske qosty. Qarap otyrsaq, XXI ǵasyrda ýnıversıtet qalalarynyń aımaqtyq jaǵdaıy úzdik ınfraqurylymdarmen, qarjylyq jáne materıaldyq resýrstarmen ǵana anyqtalmaıtyndyǵyn kórsetip otyr. Oǵan qosa zamana talaby zamanaýı ýnıversıtetterge joǵary rýhanı jáne adamgershilik deńgeıdi meńgerýdi de meńzeýde.
Sonymen, 2020 jyldarǵa qaraı elimizdiń keminde, eki joǵary oqý orny álemniń úzdik top ýnıversıtetteri reıtınginiń qataryna enýi qajet bolsa, «Al-Farabi university smart city» jobasy el Prezıdenti alǵa qoıǵan osy memlekettik mańyzdy tapsyrmany júzege asyrýdyń metodologııalyq negizine aınalmaq.
Osy ýaqytqa deıin álemniń eń iri 400 ýnıversıtetimen áriptestik ornatyp úlgergen QazUÝ jahandyq máseleler toǵysqan alańǵa aınaldy. Máselen, mamyr aıynda ýnıversıtette Azııa aımaǵy elderi ýnıversıtetteri rektorlarynyń III forýmy ótkenin qaperge ala ketý kerek.
Azııa damý bankiniń derekterine qaraǵanda, respýblıka joǵary oqý oryndary júrgizip jatqan ǵylymı-zertteý jumystarynyń teń jartysy QazUÝ-ge tıesili. Al endi, álemdik joǵary reıtıngti ǵylymı jýrnaldarda jaryq kórgen Qazaqstan ǵalymdary maqalalarynyń jalpy sanynyń tórtten biri – QazUÝ ustazdarynyń úlesinde. Bul derekterdi de ári qaraı sandarmen, naqty mysaldarmen dáıekteı berýge bolady.
Eń bastysy, ýnıversıtet óziniń damý dańǵylyna tústi, ulttyq bilim brendine aınalyp, basqa joǵary oqý oryndaryna taǵylym bola alatyn ilkimdi isterimen ilgerileýge kóshti.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
