– Lázzat, siz «Qazaq arýy – 2011» baıqaýynyń jeńimpazy atandyńyz. Osy ataq ómir jolyńyzda sizge qandaı múmkindikter berdi?
– 2008 jyly 20 jastan endi asqan shaǵymda, ıaǵnı 3-kýrsta oqyp júrgende Muhtar Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrǵa keldim. 2011 jyly «Qazaq arýy» atandym. Ras, konkýrs nátıjesi belgili bolǵannan keıin prodıýserlik ortalyqtardan, telearnalardan usynystar tústi. Joǵary oqý ornynyń qabyrǵasynda júrgen kezde Esmuhan Obaevtyń sheberhanasynda tálim aldym. Ustazym maǵan «negizgi jumysyń teatr, kıno salasynda bolsyn» degendi jıi aıtatyn. Meniń sahnadan alystap ketpeýime ustazymnyń osy sózi áser etti.
– Kórermenniń teatrǵa degen yqylasyna kóńilińiz tola ma?
– Qazir qoǵamda teatrǵa barý mádenıeti qalyptasqan. Kórermen zalynyń jartylaı bos turǵan kezderin biz kórgen joqpyz. Bıletter aldyn ala satylyp ketip jatady. Buǵan qoǵamnyń teatrǵa degen kózqarasynyń ózgerýi ǵana emes, teatr basshylyǵynyń zamannyń talabyna saı beıimdele jumys isteýi, ózgerýi, qoıylymdardy suranysqa qaraı rettep otyrýy da sebep bolǵan shyǵar. Qazir teatr repertýarynan 20-30 jyl boıy sahnadan túspeı kele jatqan qoıylymdardy kórmeısiz. Bul keshegi Áýezovter qaldyrǵan rýhanı qundylyqtardan bas tartý emes, dramatýrgııanyń jańa tolqynyna múmkindik berilgenin bildirse kerek. Erterekte teatrda jas sulýdyń rólin shaý tartyp qalǵan áıelderdiń, jas jigitterdiń rólin samaı shashyn qyraý shalyp qalǵan jigit aǵalarynyń oınaýy qalypty qubylys degendi jıi estıtinbiz. Al qazir kez kelgen ról aktrısanyń jasyna qarap beriledi. Sodan keıin, teatrǵa jumysqa qabyldar kezde ártisterdiń akterlik qabiletine ǵana emes, án-bıge degen beıimdiligine de basymdyq beretinin baıqap júrmin. Sebebi jan-jaǵymyzda jan-jaqty, barlyq jaǵynan janyp turǵan talanttar kóp. Bizdiń ózimiz otyzdy ortalap, orta býyn sapyna bettep baramyz. Al bizden keıingi tolqyn óz qatarynan oq boıy ozyp turǵan jastar.
– Jaqynda jazýshy-dramatýrg Dýlat Isabekov pen rejısser Alma Kákishevanyń «Júzjyldyq mahabbatynda» Maǵjan aqynnyń mýzasy bolǵan Zylıha rólin somdadyńyz...
– «Júzjyldyq mahabbat» aqynnyń jary, júzjyldyq azap arqalaǵan Zylıhanyń Maǵjanmen ótken jáne Maǵjansyz ótken ómiri, ekeýiniń eshkimge uqsamaıtyn mahabbaty men jan azaby keshegi men búginniń kózqarasy turǵysynan qozǵalady. Men bul rólge daıyndyqsyz kelgen joqpyn. Talantty aktrısa Darııa Júsippen seriktes bolyp oınadym. Darııa Zylıhanyń keıingi jyldarǵy ómirin somdasa, men jas Zylıhanyń rólinde oınadym. Jalpy, Darııa Júsippen, Erkebulan Daıyrovpen qatar oınaý kishigirim mektep. Darııa ápkemiz sahnadaǵy serigin qasyn kerip, kóziniń qıyǵymen qamshylap qoısa, Erkebulan spektakl júrip jatqan kezde retin taýyp dem berip otyrady.
Basshylyq Zylıha rólin maǵan bekitken kezde qatty tolqydym. Bul aıtpaqshy, teatr repertýarynda bolmaǵan jańa dúnıe. Odan bólek, Zylıha apamyz 1991 jyly qaıtys boldy. Onyń kózin kórgender aramyzda bar. Maǵjan poezııa tilimen Zylıhanyń beınesin óshpesteı etip tańbalap qoıǵan. Daıyndyq barysynda Maǵjan aqynnyń poezııasynan Zylıha apamyzdyń kópke belgisiz qyryn izdeýge, ony boıyma sińirýge talpyndym. Qalaı bolyp shyqqanyn patsha kóńildi kórermen biledi.
– Maǵjan men Zylıhanyń teatrdaǵy ómiri endi bastaldy. Budan keıin Zylıha apamyzdyń beınesin somdaıtyndar sizge qarap «boı túzeýi» múmkin dep oılaısyz ba?
– Zylıhanyń beınesin úlken sahnada somdap, keıingi býynǵa izashar bolý meniń mańdaıyma jazylypty. Keıin kınodaǵy nemese operadaǵy Zylıhadan ózim somdap ketken beıneniń bir ushqynyn baıqasam, bul men úshin jetistik.
Operadaǵy Bekejan, kınodaǵy Bekejan, teatrdaǵy Bekejannyń rólin alyp qarańyzshy. О́mirde bolǵan adam, kórermen de ony sol minezimen qabyldap alǵan. Qurmanbek aǵamyzdyń operadaǵy Bekejanyn da, Asanáli aǵamyzdyń kınodaǵy Bekejanyn da kórermen óz bolmysymen qabyldady. Men de ózimniń Zylıhamdy júregimniń súzgisinen ótkerip qalyptastyrdym.
Osyǵan deıin teatr ártisiniń kınoǵa barýy qubylys bolyp sanaldy. Kınoda oınaǵysy kelip talpynǵandar kóp. Ekeýiniń arajigin bildirmeý akterdiń sheberligine baılanysty. Kınoda jarqyldaǵan Asanáli Áshimov nemese Ánýar Moldabekov aǵamyzdy kıno men teatrdyń telqońyry dep baǵalaýǵa bolady.
Al qazirgi bizdiń býynnyń arasynda qazaq kınosynda Tuńǵyshbaı Jamanqulov aǵamyzdan keıin handar beınesin qalyptastyrǵan Erkebulan Daıyrov Chehovtiń «Súıikti meniń aǵataıym» spektaklindegi Vanıanyń rólin Ánýar Moldabekovten keıin keremet somdap shyqty. Vanıa aǵaı bolyp jarqyldap sahnaǵa shyqqan kezde osyǵan deıin osy róldi sahnalaǵan Ánýardy umyta almaı júrgen qaýym kózine jas alyp, rızashylyǵyn bildirdi.
Kıno men teatr eki jaǵalaýda bir-birine qol sozyp turǵan qubylys. Syrt kóz birdeı dep qabyldaǵanmen arasy jer men kókteı, ekeýi de eren eńbekti, shynaıylyqty talap etedi. Kınoda az-kem tájirıbem bolǵanmen pikir aıtatyn deńgeıge jetken joqpyn. Al eki saǵattyq spektaklde oınap shyǵý – jandy daýysta konsert qoıǵanmen birdeı. Mátin jattaý men ony obrazyńnyń jan dúnıesimen úılestirýge deıingi kezeńniń ózi úlken mektep. Bul synaqtan jaratylysynan ártis bolyp týǵandar ǵana súrinbeı óte alady. Teatrda talanttylar óte kóp. Sál qalǵyp ketseń, sý túbine shógip ketýiń múmkin. Kórermen úshin de, akter úshin de kez kelgen spektakldiń alǵashqy premerasynyń júgi aýyr, rýhy bólek. Alǵashqy premera rólge jan-tánimen enýge múmkindik bermeıdi. Maǵan keıde spektakl kópqyrly asyl tasqa uqsaıdy. Ol ýaqyt ótken saıyn, qyrlanǵan saıyn jarqyraı beredi. Alǵashqy qoıylym kezinde sonshalyqty jarqyrap ashylmaǵan akterdi siz keıingi qoıylymda múldem tanymaı qalýyńyz múmkin. Keıde róldiń tabıǵatyn boıyńa sińirýge úsh aı daıyndyqtyń ózi az sııaqty. Róldiń tabıǵatyn júregiń qabyldaǵan kezde ol bar bolmysymen jarqyrap kórinedi.
– Sizdiń janaryńyz, kelbetińiz, jyly júzińiz jany jumsaq, ádemi kelinshekterdi somdaýǵa, dramaǵa jaqyn. Biraq árbir aktrısanyń ishinde bir «jyndy» keıipker jatýy kerektigin, olaı bolmasa tuıyqtalyp, tar sheńberden shyǵa almaı qalatynyn sarapshylardyń bári aıtady.
– Men de bul pikirdi qoldaımyn. Keıde kórermen akterdi óz qalaýynyń shekpeninen shyǵarǵysy kelmeı, tunshyqtyryp tastaıdy. Sol sııaqty halyqtyń mahabbaty, yqylasy tar sheńberde tunshyqtyryp tastaýy da múmkin. Bizdiń teatrda akterdiń ár qyrynan ashylýyna barlyq múmkindik qarastyrylǵan. Byltyrǵy qarasha aıynyń alǵashqy onkúndiginde «Júzjyldyq mahabbatta» Maǵjan aqynnyń júregin jaýlap alǵan Zylıha bolyp shyqsam, arada aı ótpeı Memlekettik syılyqtyń laýreaty Iran-Ǵaıyp pen KSRO Memlekettik, Lıtva ulttyq syılyǵynyń laýreaty, prfessor Ionas Veıtkýstyń tandemyndaǵy «Qorqyttyń kórinde» Ajal-Janalǵysh-Qyzyl qanat Ázireıil boldym. Ajal-Ázireıil tym jaǵymsyz ról emes. Ajaldyń 100 aty bar. Ajal adammen ártúrli beınede betpe-bet keledi, tipti aýrýhanada jatqanda meıirbıke bolyp syrlasyp otyryp, kóshede kele jatqanda ózińe belgisiz kóliktiń nómiri bolyp-aq janyn alyp ketýi múmkin ǵoı.
Al meniń keıipkerim pendeni jaryq dúnıeden tylsym álemge shyǵaryp salýshy kúsh qana. Tek oǵan jan alǵysh Ázireıil dep at bergen ózimiz ǵana. Qorqyt Tonykók pen ıslam órkenıetine táý etken Iаsaýı aralyǵyndaǵy rýhanı keńistikti ulastyryp turǵan birtýar kemeńger. «Adam artynda qalǵan ıgi isterimen myń jasaıdy» degen sekildi uǵym-naqyldardy bala jastan estip ósken meniń tabıǵatym keıipkerimdi jatsynǵan joq. Qysqasy sahnadaǵy men qabyldaǵan týyndy Ajal-Janalǵysh-Qyzyl qanat Ázireıil táni kókke ushyp ketken pendeniń rýhyn ekinshi álemmen tabystyratyn altyn kópir dep qabyldaǵan kezde keıipkerim qabaǵyn ashqandaı boldy.
T.Nurmaǵambetov pen O.Kenebaev tandemyndaǵy «Qojanasyr tiri eken», Zylıha obrazy meniń sahnadaǵy eń alǵashqy rólderimniń biri dese de bolady. О́ner álemindegi úlkendi-kishili jetistikterime tap osy rólim sebep boldy dep oılaımyn. Áli JOO qabyrǵasynan shyqpaǵan stýdenttiń Qojanasyrdyń ekinshi áıeli bolyp oınaýy biraz adamdardyń nazaryn aýdarǵan sııaqty. Sebebi osyǵan deıin dramalyq janrda kóringen meniń Qojanasyrdyń erke, minezdi ekinshi jary bolyp, sahnaǵa julqynyp bılep shyǵa kelgenimde basqa túgili, basty synshym anam da qabyldaı almaı qalǵan.
Kóp adam komedııalyq janr dep qabyldaǵan «Qojanasyr tiri eken de» qazaqtyń ózine uqsaǵan mop-momaqan qońyr muńy jatyr. Bala kúnimde ájem «qońyr qozym» dep erkeletetin. Qazir anam da nemerelerin «qońyr qozym» deıdi. Keıde kınoda, teatrda komedııalyq janr dep tanylǵan keıipkerlerdiń jan dúnıesine tereńirek úńilseń, ar jaǵynan qazaq tabıǵatynyń ózine tátti muńynyń qońyr úni estilip turady. Sondyqtan qazaq dramasyna kóńil kúıimizben úndesip turatyn, tátti muńy bar keıipkerler jaqyn qabyldanatynyn jıi baıqap júrmin.
– Endi kıno týraly. Joǵaryda kıno jaıly pikir aıtatyn deńgeıge jetken joqpyn deseńiz de, siz basty keıipkerleri bolǵan serıaldardy kórip shyqtym. Damır Manabaevtyń «Lotereıa» serıalyndaǵy siz somdaǵan Sálıma men rejısser Aıgúl Aqsambıevanyń «Áýlet ary» kartınasyndaǵy basty keıipker Dananyń arasy jer men kókteı...
– «Lotereıa» men «Áýlet ary» serıalynyń jaryqqa shyǵýynyń arasy bes-alty jyl. Al kınoındýstrııa bir orynda turmaıdy. Maǵan «Áýlet aryndaǵy» Dana beınesi jaqyn. Bul týyndyǵa sarapshylar tıisti dárejede baǵa bergen joq dep oılaımyn. Jalpy, tek ol ǵana emes, kıno, teatr syny degen bizde kenjelep damyp kele jatyr. Tek jýrnalısterdiń saraptamalyq maqalalarynda azdy-kópti pikirler aıtylyp qalady. Syn bolmasa, rólderińdegi kemshin tustaryńdy saraptap, eskertip otyratyn aǵa-apalarymyz bolmasa, teatr, kıno qalaı damıdy? «Áýlet aryndaǵy» negizgi oqıǵa bir-birimen básekege túsken eki kásipkerdiń teketiresi, ámeńgerlik sııaqty umyt bola bastaǵan baıyrǵy dástúrlerdiń qazirgi qoǵamdaǵy sıpatyn kórsetý, týystyq qarym-qatynasty baǵalaý baǵytynda órbıdi. Rejıssýralyq sheshim jaǵynan kemshin túsip jatsa da qazirgi zamanǵy ózekti, oılanatyn taqyryp. 1990-jyldardan beri túsirilgen kınolardy bir-birimen salystyrsaq, bizde ósý bar. Taqyryp jaǵynan kemeldený bar. Jyljý bar. Qazaq rejısserleri tarıhtyń tamyryn basyp, qazaqqa kerek dúnıelerdi jaryqqa shyǵarýǵa talpynyp jatyr.
– Kınonyń «dámi» tańdaıyńyzda qalǵanyn sezip júrmiz. «Negizgi qyzmetim teatrda» dese de kınoǵa túskisi kelmeıtin ártis joq degenge qalaı qaraısyz?
– Qazir qazaq kınosy, Tólegen aqynnyń sózimen aıtqanda «janam degen júrekke ot beretin» kezeńde. Kúni keshe ǵana rejısser Murat Esjannyń «Mirjaqyp. Oıan, qazaq» fılmin qazaq qoǵamy bir qýanyp, bir jylap otyryp kórdi. Mirjaqyp – Baqyt Qajybaev, Ǵaınıjamal – Zarına Kármen ózderi kótergen júkti sońyna deıin alyp shyqty. Kóp kóńilinde arystarymyz jolynda janyn pıda etken azattyqqa, táýelsizdikke jetken qazaqtyń rýhy endi oıanatyn shyǵar degen úkili úmit qaldy.
Murat qazir Qazaq handyǵy taqyrybynan Alash zııalylary taqyrybyna bet bura bastady. Al Alash ıdeıasy, onyń basy-qasynda júrgen tulǵalar jaıly taqyryp – sheksizdik qoı. Álıhan, Turardan bastap keshegi Abdolla Qarsaqbaev, Sháken Aımanovtar týraly kıno kartınalardy túsirý kezegin kútip tur. Biz qazaq kınosynyń jaýapty dáýiri týyp kele jatqan kezeńde turmyz. Qyrǵyz aǵaıyndar bir Áýezovtiń shyǵarmalarynan birneshe fılm túsirdi.
– Sizdi serıaldarǵa túsýge jıi shaqyryp tura ma?
– Iá, serıaldarǵa shaqyrtý jıi bolyp turady... Men kastıngterdiń qalaı ótkiziletinin bilmeımin. Kastıngter tek shartty túrde ǵana uıymdastyrylady, rólderdiń kimderge beriletini aldyn ala bekitilip qoıady degen sózderge sengim kelmeıdi. Biletinim – barlyq salada shyn júıriktiń máreden tabylýyna múmkindik beretin jaǵdaı qalyptassa kóshimiz alǵa jyljıdy. Teatr sahnasynan túlep ushqan akterlerdiń kıno tabıǵatyn ońaı eńseretinin kórip júrmiz. Men de kınoǵa túskim keledi, kıno ónerinen óz enshimdi alǵym keledi. Qazir kınodaǵy jas sulýlardyń jasynan ótip ketsem de, azamatyna laıyqty jar, serik bolǵan, qylyǵymen, aqylymen baýrap alǵan Alashtyń taǵy bir azamatynyń jary beınesin somdaǵym keledi. Oǵan tájirıbem jetedi dep oılaımyn.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
