Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Dýbaıda joq!
Eki jigit shetelge jumysqa shaqyrǵandardyń arbaýyna túsip, esirtki saýdasymen aınalysatyndardyń ortasyna tap bolǵan. Alǵash bolyp Islambek Qazbekovtiń ata-anasy dabyl qaqqan edi. Belgili bolǵandaı, Islambek byltyr qyrkúıekte týrıstik joldama arqyly Dýbaıǵa ketken. Keıin Islambektiń jospary ózgerip, BAÁ-de qalý týraly sheshim qabyldaǵan. Ata-anasynyń aıtýynsha, Islambek qytaılyq kompanııalardyń birine aýdarmashy bolyp jumysqa turǵan. Buǵan deıin jas jigit týystarymen baılanysqa jıi shyǵyp turǵan. Alaıda sońǵy eki apta odan esh habar bolmaǵan. Keıin Islambektiń ata-anasy onyń Dýbaıda joq ekenin sol eldegi otandastarynyń chatynan bilgen. Keıinnen ony Taılandta jumysqa aldap alyp ketip, úsh memlekettiń shekarasyndaǵy «Altyn úshburysh» aımaǵy dep atalatyn esirtki óndirisiniń ortalyǵyna tap bolǵany anyqtaldy. Jaras Seıitkárim de qyrkúıekte Dýbaıǵa nápaqa tabý maqsatynda ketip, Islambekpen birge ekeni rastaldy. Osy oqıǵadan keıin Islambek pen Jarastyń ata-anasy quzyrly organdarǵa, onyń ishinde elimizdiń Syrtqy jáne Ishki Ister mınıstrlikterine balalarynyń joǵalǵany jóninde ótinish jazǵan.
Jýyrda qos azamattyń aman-esen Qazaqstanǵa oralǵany týraly súıinshi jańalyq jetti. Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Aıbek Smadııarovtyń málimetinshe, eki azamat tutqynnan qashyp shyqqan. «Osydan bir-eki kún buryn ekeýi tutqynnan qashyp shyqty degen jaǵymdy jańalyqty estidik. Olarǵa sol jerden qashyp shyǵýǵa jergilikti turǵyn kómektesken. Árıne, oǵan belgili bir aqy tólegen. Osy jańalyqtan soń, biz olarǵa qaýipsiz orynda jasyryna turýǵa keńes berdik, sondaı-aq jigitterge halyqaralyq úkimettik emes uıymnyń qyzmetkerin jiberdik. Ol eki azamatty qala syrtyna alyp shyǵyp, qonaq úıge jasyrdy. Bizdiń Bangkoktaǵy konsýl tún ishinde avtokólikpen shyǵyp, olardy Bangkokqa alyp keldi», deıdi Aıbek Smadııarov. Budan keıin vedomstvo ókilderi bir táýlik ishinde olardyń qujattaryn rettep, áýe bıletterin alyp bergen.
Otbasy ınstıtýtyn jandandyrý mańyzdy
Esterińizde bolsa, osydan eki jyl buryn 2016-2020 jyldar aralyǵynda qyzdardy Bahreın Koroldigine jezókshelikke tartýmen aınalysqan transulttyq uıymdasqan qylmystyq top quryqtalǵan edi. Qazaqstan, Reseı jáne Bahreın azamattarynan quralǵan toptyń quramynda 19 adam bolǵan. Al 39 boıjetken jábirlenýshi retinde tanyldy. Olar – Shymkent qalasy men Túrkistan oblysynyń turǵyndary. Belgili bolǵandaı, 6 arý qylmyskerlerden qashyp ketkenimen, elge orala almaǵan. Sol kezde Ishki ister mınıstrligi men Syrtqy ister mınıstrligi birlese otyryp, otandastarymyzdy taýyp alyp, Bahreın, Túrkııa jáne Birikken Arab Ámirlikterinen elge qaıtarǵan bolatyn.
– Bizdi bóten adam qarsy aldy. Sosyn qonaq úıge apardy. Qonaq úıge jaıǵastyrǵannan keıin: «Qujattaryń meniń qolymda bolady. Men seni satyp alǵanmyn», dedi. Menen keıin de kóptegen qyzdyń jezóksheliktiń jeteginde ketkenine kýá boldym. Olardyń arasynda kámelet jasqa tolmaǵandar da bar. Ábden qınalyp, ózderine qol jumsap, tamyrlaryn kesken jaǵdaılar bolǵan, – dep eske alady jábirlenýshiniń biri.
Áttegen-aıy sol, keıbir qyzdar shetelge ne úshin bara jatqanyn aldyn ala bilgen. Iаǵnı mundaı qadamǵa óz erkimen baratyndar da kezdesedi. Iá, áleýmettik álsiz toptyń músheleri, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan qyz-kelinshekter qoǵamnan alshaqtap, ońaı oljaǵa kenelgisi keledi. Kóbine bul jolǵa alkogolge táýeldi jáne jeńil júriske salynǵan áıelder túsedi eken.
«Nur-Ana álemi» qoǵamdyq birlestiginiń tórǵasy Baqytjamal Maksılovanyń aıtýynsha, elimizdegi otbasy ınstıtýtyn áli de jandandyra túsý kerek.
– «Mereıli otbasy» ulttyq konkýrsyn uıymdastyrýmen is bitpes. Erte júktilik, jasandy túsik, sýısıd sııaqty derekterdiń kóp tirkelýi kámelet jasqa tolmaǵan qyzdardyń mektep qabyrǵasynda júrgende-aq zorlyq-zombylyqqa urynatynyna dálel. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, kóbine jalǵyzbasty analar jezókshelik, al ákeler ishkilik joldy tańdap jatady. Tolyq otbasynda óspeı, erte jastan psıhıkalyq qysastyqqa urynǵandardyń basym bóliginiń de bolashaǵy bulyńǵyr. Kóbine ondaı otbasynan shyqqandar jezókshelik joldy tańdaıdy nemese ishimdik, esirtki sekildi taǵy basqa nápsiniń qulyna aınalady. Sondyqtan da áleýmettik saıasat, otbasylyq ınstıtýt baǵytyndaǵy jumystardy jetildire túsken abzal, – deıdi ol.
Joǵaryda shetelde quldyqqa túsken otandastarymyzdyń taǵdyry aıtyldy. Elimizde de mundaı faktorlar joq emes. Statıstıkalyq derekterge súıensek, jyl saıyn elimizde adam saýdasyna qatysty 100-ge jýyq qylmystyq is tirkeletin kórinedi. Shalǵaıdaǵy fermerlik qojalyqtarda óz yqtııarynsyz jumysqa jegilgen jandar az emes. Qarakóz qyzdarymyz «jeńgetaılardyń» jeteginde ketip, bala satý derekteri kezdesip jatady.
Zań jobasynan ne kútemiz?
Elimizde alǵash ret Adam saýdasyna qarsy kúres týraly zań jobasy ázirlenip jatyr. Ishki ister mınıstri Marat Ahmetjanovtyń aıtýynsha, búginde 2021-2023 jylǵa arnalǵan keshendi sharalar qolǵa alynyp, bul iske memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardyń mamandary, halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdardyń ókilderi atsalysyp, joba jan-jaqty zerttelip jatqan kórinedi. Osy jyldyń sáýir aıynda zań jobasy Májilistiń talqylaýyna usynylmaq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda adam saýdasy problemasynyń ózektiligin, mundaı qylmystardy tergeý jáne kinálilerdi sot tártibimen jazalaý rásimin jaqsartý qajettigin, sondaı-aq memlekettik organdardyń is-qımylyn úılestirýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Osyny negizge ala otyryp, búginde ýákiletti organdar dáıekti jumys júrgizip te keledi. Ishki ister mınıstrligi júıeli negizde osyndaı faktorlardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan respýblıkalyq jedel aldyn alý is-sharalaryn qolǵa alǵan.
– BUU málimetteri boıynsha adam saýdasynyń eń kóp taraǵan túri – jynystyq qanaý, bul adamdardyń trafıgine baılanysty jaǵdaılardyń 54 paıyzyn quraıdy. Elimizde adam saýdasynyń eń kóp taralǵan túri – áıelderdi jynystyq qanaý, sondaı-aq prıton ustap, jeńgetaılyq jasaý. Er adamdar, ádette, eńbek naryǵynda japa shegedi. Sonymen qatar jańa týǵan náresteler men jas balalardy asyrap alý úshin satý faktileri anyqtalady. Búginde osy sanattaǵy qylmystardyń aldyn alý, anyqtaý jáne tergeýde belgili bir tájirıbemiz bar. Buǵan adam saýdasyna qarsy kúres máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa túrinde jumys isteıtin memlekettik jáne azamattyq sektor arasyndaǵy dıalog alańy yqpal etti. Osyndaı óńirlik komıssııalar oblystardyń jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ákimdikteri janynan jumys isteıdi. Árbir 3 jyl saıyn profılaktıkalyq jáne praktıkalyq sıpattaǵy is-sharalar keshenin qamtıtyn úkimettik josparlar qabyldanady. Zardap shekkenderdiń quqyqtaryn qorǵaý jáne olarǵa kómek kórsetý úshin elimizde 20-dan astam úkimettik emes uıym jumys isteıdi. Olarmen tyǵyz ózara is-qımyl jolǵa qoıylyp, yntymaqtastyq týraly memorandýmdar jasaldy, – deıdi Marat Ahmetjanov.
Adam saýdasynyń aldyn alý jáne atalǵan qylmysqa qarsy ymyrasyz kúreste álemdik tájirıbeniń mańyzy zor. Bilikti mamandardyń qatysýymen ázirlenip jatqan zań jobasy túıtkildiń túıinin tarqatady degen senim mol.
