Sırııa syrt qalyp barady
Sırııa prezıdentiniń keńesshisi Býseına Shaaban Batys elderiniń jer silkinisinen keıin Sırııa úkimetine kómek kórsetpeı, tek lańkester men oppozısııa baqylaýyndaǵy aýmaqtarǵa ǵana qoldaý jiberetinin málimdedi.
– О́kinishke qaraı, Batys tek lańkester ornyqqan, «aq dýlyǵalylar» ornalasqan aımaqtardy ǵana oılap otyr, olar sırııalyqtardyń basym bóligi turatyn aımaqtardy nazarǵa alyp otyrǵan joq. AQSh pen Eýropa tek solardy qorǵap jatyr. Aqshanyń kóp bóligi, barlyq qural-jabdyq Túrkııaǵa Eýropadan jáne AQSh-tan jiberildi. Al Sırııa úshin Eýropadan eshteńe joq, – dedi Býseına Shaaban Sky News brıtandyq telearnasyna bergen suhbatynda.
Buǵan deıin BUU-nyń turaqty úılestirýshisi ál-Mustafa Benlamlıh Sırııa úkimetin saıası máselelerdi qoıa turyp, Sırııadaǵy gýmanıtarlyq mıssııany jeńildetý úshin eldiń oppozısııa baqylaýyndaǵy soltústik-batys aımaǵyna kirýge ruqsat berýge shaqyrǵan edi. Alaıda bul usynysqa Damask mardymdy jaýap bermeı tur. Sondaı-aq Eýroodaq komıssııa ókili Balash Ýıvarı bolsa Sırııaǵa jer silkinisiniń saldaryn joıý úshin kómek jibermeıtinin málimdedi. Ol muny «Damaskiden suraý kelgen joq», dep túsindirdi.
– Biz Sırııa úshin azamattyq qorǵanys tetigin (Eýroodaqtyń halyqaralyq kómegin úılestirýdi qamtamasyz etetin) iske qosqan joqpyz, óıtkeni bizge Damaskiden mundaı suranys túsken joq. Árıne, eger Sırııa bıliginen EO-dan kómek alǵysy keletini týraly suraý alsaq, biz bul ótinishti dereý qarastyramyz, – dedi Eýroodaq komıssııasynyń ókili.
Odaqtyń bul áreketinen habardar bolǵan Sırııa úkimeti Ýıvarıdiń málimdemesinen soń birden suraý saldy. «Batys elderiniń sanksııalaryna baılanysty elde medısınalyq quraldardyń, azyq-túliktiń, janar-jaǵarmaıdyń jáne qural-jabdyqtardyń tapshylyǵy qatty baıqalyp jatyr», dep habarlady Sırııanyń Eńbek jáne áleýmettik ister mınıstri Muhammed Seıf ad-Dın. Ol sanksııalardyń kesirinen sırııalyqtardyń qarapaıym ómirlik ıgilikterden qaǵylyp jatqanyn basa aıtty. Sondaı-aq mınıstr apattan keıin Sırııaǵa kómek kórsetken barlyq janashyr bolǵan elge alǵys aıtyp, «qalǵan arab elderi men basqa memleketterdi úıindi astynda qalǵan adamdardy qutqarý úshin Sırııaǵa kómekti arttyrýǵa» shaqyrdy.
Jalpy, «Sırııaǵa qarsy sanksııalar jer silkinisinen zardap shekkenderge gýmanıtarlyq kómek kórsetýdi qıyndatyp otyr», dedi RIA Novostı agenttigine Halyqaralyq Qyzyl Krest jáne Qyzyl Jarty Aı qoǵamdary federasııasy bas hatshysynyń orynbasary Haver Kastellanos.
– Sanksııalar bizdiń qaıyrymdylyq jumysymyzǵa qatty kedergi keltirip otyr. Bul elge jóneltiletin zattardyń baǵasy birneshe ese artty, sondyqtan gýmanıtarlyq qyzmetti jetkizý uzaq ýaqytty alady. Barlyǵyn jınap bir jibermesek, jeke-jeke jiberilgen taýarlardyń quny sharyqtap ketti, – dedi ol. Onyń pikirinshe, Sırııada qırandylar astynda Túrkııaǵa qaraǵanda kóbirek adam qalýy múmkin, óıtkeni olarda qajetti izdestirý-qutqarý quraldarynyń joqtyń qasy.
Osy oraıda Grekııanyń Kommýnıstik partııasynan (KKE) Eýroparlament depýtattary Sırııaǵa salynǵan embargony tez arada alyp tastaýdy jáne el halqyna gýmanıtarlyq kómekti kedergisiz jetkizýdi talap etti. Keıin Daǵdarysty basqarý jónindegi Eýropa komıssary Iаnez Lenarchıch Eýrokomıssııa Eýroodaq elderin Sırııaǵa kómek berýge shaqyrǵanyn málimdedi.
Eki elge kómektiń kólemi eki túrli
Qazir Eýropalyq odaq Sırııa úkimetimen tikeleı baılanysta emes, 2011 jyly bul elge qarsy sanksııa salǵannan beri kelissóz júrgizbeıdi. Eýrokomıssııa ókili Balash Ýıvarı túsindirgendeı, Eýroodaq Sırııa bıligine tikeleı emes, gýmanıtarlyq uıymdar arqyly kómek kórsetedi. Atap aıtsaq, sońǵy málimetter boıynsha EO-nyń 19-ǵa jýyq memleketi (Aýstrııa, Bolgarııa, Horvatııa, Kıpr, Chehııa, Estonııa, Fransııa, Germanııa, Grekııa, Majarstan, Italııa, Malta, Nıderland, Polsha, Portýgalııa, Rýmynııa, Slovakııa, Slovenııa jáne Ispanııa), sondaı-aq Albanııa men Chernogorııa Túrkııaǵa 27 qutqarýshy tobyn, onyń ishinde eki mamandandyrylǵan medısınalyq brıgada (barlyǵy 1 185 adam) jibergen. Al Sırııaǵa olar sý jáne sanıtarlyq, gıgıenalyq quraldar, kórpe sekildi zattar jibermek, buǵan atalǵan elder gýmanıtarlyq uıymdardy qarjylandyrýǵa ýáde berip otyr.
Sonymen qatar Germanııa Sırııadaǵy jer silkinisinen zardap shekkenderge kómek retinde qosymsha 25 mıllıon eýro bóletinin málimdedi. «Kómek apat aımaǵyna qaramastan, eń kóp zardap shekkenderge jetkiziledi», dep habarlady Germanııa Syrtqy ister mınıstrligi. Sarapshylar Germanııanyń bul málimdemesi «kómek eldiń oppozısııa baqylaýyndaǵy soltústik-batys aımaǵyna jiberiletinin bildiredi», deıdi. Al Eýropalyq odaq Túrkııany qoldaý is-sharalaryna apat bolǵan kúni birden kiristi. Túrkııaǵa EO-nyń 10 memleketinen qutqarý toptary lezde jiberilgen edi.
Sırııaǵa kómektiń kesheýildeýine el shekarasyna deıingi tas joldardyń zaqymdanyp, qıraýy da kedergi keltirip jatyr. Túrkııa bıliginiń málimdeýinshe, Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń ruqsatymen Túrkııanyń ońtústigindegi Hataı provınsııasynda Sırııanyń kóterilisshiler baqylaýyndaǵy aımaqtaryna qutqarý júkterin tasymaldaý úshin bir ǵana shekara beketi ashylǵan. Kóterilisshiler baqylaýyndaǵy aımaqtarǵa gýmanıtarlyq kómek ádette 2014 jyly Qaýipsizdik keńesiniń qararymen bekitilgen transshekaralyq mehanızmimen Túrkııa arqyly ótedi. Osyǵan oraı Túrkııa Syrtqy ister mınıstri Mevlút Chavýshoǵlý: «Shekaranyń Sırııa jaǵyndaǵy keıbir joldary zaqymdalǵan. Joldardyń kóp bóliginiń qıraýyna baılanysty halyqaralyq kómekterdi jetkizýde qıyndyq týyndap otyr. Osy sebepti biz taǵy eki beket ashyp jatyrmyz. Tótenshe jaǵdaı bolǵandyqtan biz baqylaýdaǵy beketterdi ashý múmkindikterin de qarastyryp jatyrmyz», dedi.
Ulybrıtanııa premer-mınıstri Rıshı Sýnak Túrkııaǵa arnaıy tehnıka, ıisshil ıtteri bar 77 adamnan turatyn izdeý-qutqarý toby Gazıantepke jiberilgenin málimdedi. Al Sırııaǵa qatysty Ulybrıtanııa «Aq dýlyǵalylardyń» tótenshe jaǵdaıǵa kómektesý uıymyn qarjylandyrýdy arttyrdy jáne basqa agenttikterge de kómek kórsetedi.
AQSh prezıdenti Djo Baıden Túrkııaǵa jer silkinisinen keıingi kómekke eki izdeý-qutqarý tobyn (barlyǵy 158 adam) jiberetinin aıtty. Meksıka da Túrkııaǵa qutqarýshylar men izdestirý jumystaryna qajetti qural-jabdyqtar berýge ýáde berdi. Sondaı-aq Moldova Túrkııaǵa 55 qutqarýshy jibergen.
Birikken Ulttar Uıymy da Túrkııa respýblıkasyna 50-den astam qutqarý tobyn jibergenin habarlady. Uıymnyń Tótenshe jaǵdaıǵa qarsy áreket etý ortalyq qory da qarjylyq kómek retinde 25 mıllıon dollar (20,6 mıllıon fýnt sterlıng) bóldi. Alaıda jol jaǵdaıy men logıstıkalyq máselelerge baılanysty uıym Sırııaǵa kómek bere almaıdy. О́tken jyly BUU Sırııa shekaralyq gýmanıtarlyq qoryna 138 mıllıon dollar bólgen, qazir bul qarjy taýsylǵan. Endi uıym Sırııa bıligine osy jer silkinisiniń zardaptaryna baılanysty shyǵyndardy 2023 jylǵa baǵyttalǵan qarjylaı kómekke kiristirýdi talap etip otyr.
О́tken jyly Astanada ótken Sırııa boıynsha Astana formatynyń 19-kezdesýinde Sırııa bıligi eldegi jaǵdaıdyń kúrdelene túskenin aıtqan edi.
– Qazir meniń halqym Amerıkanyń uıymdastyryp otyrǵan sharasynan zardap shegip otyr. AQSh ákimshiligi osyny paıdalana otyryp, ózine tıesili birqatar jaıtty qoldady. Al qazir óziniń ekonomıkalyq terroryn jalǵastyryp jatyr. Sırııanyń nanyn tartyp alatyndaı jaǵdaılarǵa alyp keldi. Osynyń saldarynan búgin Sırııa halqynyń jaǵdaıy nasharlady. Sırııadaǵy turaqtylyqty qalypqa keltirýde bul úlken kedergi bolyp tur. Terrorıstermen kúresý kúrdelene tústi, – degen edi Sırııa Arab Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Mýhammed Aıman Sýsan.
Sırııa halqynyń jaǵdaıy zilzaladan soń tipti nasharlaı túskeni anyq.
Aıtpaqshy, Qazaqstan joıqyn jer silkinisinen zardap shekken Sırııaǵa 50 tonna gýmanıtarlyq kómek jiberý týraly sheshim qabyldady. Memlekettik materıaldyq rezervten konservilengen ónimder, jyly kıim-keshekter, qysqy shatyrlar, kereýetter men tósek-oryn jabdyqtary bólinedi. Júk Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń jelisi boıynsha Aleppo qalasyna tórt áýe reısimen jetkizilmek. Sonymen qatar Túrkııaǵa Qazaqstan 1 mln dollar kóleminde shuǵyl kómek berip, eriktiler men belsendiler gýmanıtarlyq kómek kórsetip jatyr. Sondaı-aq 100 adamnan quralǵan qutqarýshylar toby jiberildi.
