Jańa jyl jaqyndaǵanda túrli mýzykalyq baǵdarlamalar kóbeıip, kıimi men júrisi bólek estrada ánshilerin kórip, jyrǵap qalatyn bala kóńilin sol jyly teledıdardan sát saıyn berilgen saıası jańalyq tiksintken. Ekranda bir alys elde tóńkeris bolǵany aıtylyp, kóshelerdegi halyq pen ásker arasyndaǵy qaqtyǵystyń beınesi ekrannan tizbektelip ótip jatty. Keıinnen bul oqıǵanyń sosıalıstik lagerde bolǵan Rýmynııa ekenin, eldi uzaq jyl bılegen Nıkolae Chaýsheský degen saıasatkerdiń taqtan qýylyp, jurt aldynda atý jazasyna kesilgenin oqyp, bildik. Tek sonda 6-synyp oqýshysynyń qulaǵynda eń alǵash teledıdardan estigen saıası termın kópke deıin jańǵyryp turǵan edi: Kleptokratııa...
Qazirginiń balasynan suraı qoıyńyzshy, «kleptokratııa degen sóz tanys pa?» dep. Internetti bir qarap jiberip, «Ol degenimiz bılikti qoldanyp, memlekettik qarjyny urlaý arqyly óziniń baılyǵyn jáne saıası yqpalyn kúsheıtetin, alaıaqtar baqylaıtyn, keıde óz halqyna ádiletti qyzmetin kórsetpeıtin úkimet...» dep taqyldap qoıa berer edi. Termınniń túsiniktemesi Ýıkıpedııada osylaı dep tur, biz de ony jolma-jol keltirdik. Bir qyzyǵy, aryǵa barmaı-aq, keıingi 30 jyl boıyna kleptokratııa uǵymy bizdiń sanamyzǵa saıası, ǵylymı tanym turǵysynan ǵana emes, naqty kórinis arqyly sińisip ketti.
Jarty ǵumyryn memleketter tarıhy men bılik júıesindegi jemqorlyqty zertteýge arnaǵan ǵalym, Amerıkadaǵy Iel ýnıversıtetiniń professory Sıýzan Roýz-Akkerman kleptokratııany memleketti jemqorlyqqa belshesinen batyratyn 4 faktordyń negizgisi retinde qarastyrady. Ǵalym bul jerde memlekettik bıliktiń joǵarǵy eshelonyndaǵy paraqorlyqtyń qalypty ádetke aınalýy tómengi deńgeıdegi býynnyń da jemqorlyqqa beıimdelýine ákeletinin aıtady. Iаǵnı memlekettegi basqarýshy adamdardyń kleptokratııaǵa shaldyǵýy sol eldegi basqa da saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq, zań shyǵarý, sot, quqyq qorǵaý ınstıtýttarynyń jumysyn álsiretedi. Ádettegi jaǵdaıda kleptokratııaǵa boı aldyrǵan basqarýshy jáne atqarýshy elıta memleketti damytý men buqaranyń ál-qýatyn arttyrý úshin bilek sybanyp jumys istep jatqandaı bolyp kórinýi múmkin eken. Bul jerde negizinen propaganda men álemdik aıtýly is-sharalarǵa jappaı ún qosýǵa shaqyrǵan urandardyń tasasynda qalǵan el men jerdiń qarapaıym máselesiniń qordalanǵan ústine qordalana túskenin mysal retinde aıtýdyń ózi jetkilikti shyǵar.
О́kinishke qaraı, qazaq qoǵamynyń eki býyny kleptokratııa zardabyn tartqanyn moıyndaýymyz kerek. Muny el ishindegi kókiregi oıaý jandar erte bastan-aq aıtyp júrdi. Máselen, «Korrýpsııa degenge úırenip edik, ony ádemilep «sybaılas jemqorlyq» dep aýdaryp, tigisin jatqyzyp, sol jemqorlardyń ózi kúndelikti qoldanyp júr. Bizge jemqor bolmańdar dep, jınalys jasap aqyl aıtyp qoıady. Al aǵylshyn parlamenti «qazaqtyń kleptokratııalyq elıtasy» degendi shyǵardy. Jaman ataq. Kleptokratııa – ury bılik degendi bildiredi, muny «sybaılas» anaý-mynaý dep jumsaqtaı almaısyń. Aǵylshynda «kleptomanııa» degen de sóz bar, ol urlamasa tura almaıtyn aýrý degen maǵyna beredi. Qazaqta «qolynyń jymysqysy bar» deıdi, kleptoman sol, suǵanaq qol...» dep jazǵan edi birde professor Jambyl Artyqbaev.
...Kún báribir shyǵady eken. Qalaı aıtsaq ta biz eldegi kleptokratııanyń kúıreı bastaǵanyna kýá bolyp otyrmyz. «О́zgerister dáýirinde ómir súrý de Qudaıdyń jazasy» degen qarǵysqa bergisiz naqyl bar Qytaı halqynda. Degenmen, jalpyulttyq ádilettiń ornaýyn sezinýdiń de óz lázzaty bolsa kerek.
«Shyndyqty únemi jasyrý bılik pen qoǵamnyń arasyn ajyratyp, senimsizdikti arttyrady, memlekettiń ádildigine kúmán týǵyzady. Qoǵamnyń barlyq salasyn túbegeıli reformalaýǵa kirise otyryp, biz memlekettiligimizdiń jańa dáýirine qadam basamyz. Elimizdegi saıasat, ekonomıka jáne áleýmettik salalarda adal ári ádil oıyn erejelerin bekitý asa mańyzdy. Kleptokratııa men jemqorlyq, favorıtızm men ysyrapshyldyq, paternalızm men masyldyq, áleýmettik apatııa men nemquraıdylyq sııaqty teris qubylystar ótken shaqtyń enshisinde qalýy kerek» degen edi byltyr halyqtyq koalısııa forýmynda Qasym-Jomart Toqaev.
Daýyńyz bar ma endi?
