Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Ortalyq saılaý komıssııasynyń kezekti otyrysynda partııalyq tizimderdi tirkeý, jerebe tartý, sheteldik baıqaýshylardy akkredıtteý jáne saılaý aldyndaǵy úgit máseleleri talqylandy. Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirov 2023 jylǵy 19 naýryzǵa belgilengen Parlament Májilisi jáne máslıhatar depýtattarynyń kezekten tys saılaýyn ázirleý men ótkizý jónindegi negizgi is-sharalardyń kúntizbelik josparlaryna sáıkes, 2023 jylǵy 18 aqpanda jergilikti ýaqyt boıynsha saǵat 18.00-de Parlament Májilisiniń jáne barlyq deńgeıdegi máslıhattardyń depýtattyǵyna kandıdattardy tirkeý kezeńi aıaqtalǵanyn habarlady.
Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń normalaryna sáıkes aýmaqtyq saılaý komıssııalary máslıhat depýtattaryn saılaýdy uıymdastyrady jáne olardyń ótkizilýin qamtamasyz etedi. Saıası partııalar atynan oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń máslıhattarynyń depýtattyǵyna usynǵan tizimderdi tirkeý osy óńirlerdiń aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń quzyretine jatady. Olar barlyq saılaý úderisterin óńirlerde ótkizedi. Máselen, proporsıonaldyq júıe boıynsha saılanatyn oblystyq, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astana máslıhattary depýtattarynyń 334 mandatyna aýmaqtyq saılaý komıssııalary óńirlerde partııalyq tizimderdi tirkeýdiń rásimderin júrgizdi.
Qolda bar jedel aqparatqa sáıkes, barlyq óńirlerdegi aýmaqtyq saılaý komıssııalary oblystyq, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astana máslıhattarynyń depýtattyǵyna kandıdattardy partııalyq tizimder boıynsha tirkedi. Osylaısha, partııalyq tizimderdi Parlament Májilisine jáne oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astana máslıhattarynyń depýtattaryna tirkeý kezeńi aıaqtaldy.
Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Konstantın Petrov 15 aqpanǵa deıin saıası partııalardyń qaraýyna usynylǵan barlyq 7 tizimdi tirkeýdi aıaqtaǵanyn habarlady. Sondaı-aq aýmaqtyq saılaý komıssııalary proporsıonaldy negizde saılanatyn oblystar, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar, astana máslıhattary depýtattarynyń jartysyn saılaý boıynsha partııalyq tizimderdi tirkeý jónindegi jumysty támamdaǵan. Osylaısha, Ortalyq saılaý komıssııasy Parlament Májilisine saılaýǵa qatysýǵa usynylǵan barlyq 7 saıası partııanyń partııalyq tizimderin tirkedi. Olar – «Qazaqstan Halyq partııasy» – 52, «Aq jol» partııasy – 54, «Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa» – 19, «Baıtaq» jasyldar partııasy – 18, «Aýyl» partııasy – 25, «Amanat» partııasy – 90 kandıdat, «Respublica» partııasy – 23 kandıdat. Al osy partııanyń 2 kandıdaty bergen ótinishterine sáıkes alynyp tastaldy. Cóıtip, elimizdiń Parlament Májilisi depýtattarynyń mandatyna úmitker saıası partııalardyń 7 tizimine 281 kandıdat engizildi. Árbir saıası partııa áıelder, jastar jáne múgedektigi bar adamdardyń qajetti ókildigin saqtaıdy. Jalpy, barlyq partııalyq tizimder boıynsha bul sanattar 38,1% quraıdy. Kandıdattardyń ortasha jasy – 45,7 jas, 19 úmitker 29 jasqa deıingi sanatta, 80 – áıel (28,5%), 201 – er adam. Saıası partııalar tizimine 12 etnostyń ókili endi.
Sondaı-aq Konstantın Petrov máslıhattardyń depýtattyǵyna kandıdattardy tirkeý qorytyndylary týraly habardar etti. Atap aıtsaq, respýblıka boıynsha 223 máslıhatta 3 415 depýtat saılanady, onyń ishinde 668 – oblystyq máslıhattarǵa, 617 – qalalyq máslıhattarǵa, 2 130 – aýdandyq máslıhattarǵa. Oblystyq máslıhattarǵa 668 depýtattyń 334-i partııalyq tizimder boıynsha saılanady.
Oblystar, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar máslıhattarynyń depýtattaryn saılaý boıynsha 1 447 kandıdattyń 118 partııalyq tizimi tirkeldi. Onyń ishinde «Aq jol» partııasynan 20 óńirde 199 kandıdat tirkeldi, «Amanat» partııasynan barlyq óńirde 692 kandıdat tirkeldi, «Aýyl» partııasynan barlyq 20 136 kandıdat tirkeldi, «Baıtaq» jasyldar partııasynan 18 óńirde (Qostanaı oblysy men Jetisý oblysynan basqa) 89 kandıdat tirkelgen, al JSDP barlyq óńirlerde partııalyq tizimderin usynbaǵan, Qazaqstan Halyq partııasynan barlyq 20 óńirde 172 kandıdat tirkelgen, «Respublisa» partııasynan da 20 óńirde 159 kandıdat tirkelgen. Tirkelgen tizimde áıelder men jastardyń qajetti ókildigin árbir saıası partııa saqtady, bul sanattar 39,2%-ǵa teń. Kandıdattardyń ortasha jasy – 43,8 jas, 29 jasqa deıingi – 182 , 434 – áıel (30%), 1013 – er adam. Saıası partııalardyń tizimine 22 etnostyń ókilderi endi.
Sondaı-aq Nurlan Ábdirov Saılaý týraly zańnyń 37-babyna sáıkes saıası partııalarǵa daýys berýge arnalǵan saılaý bıýlletenine jerebemen aıqyndalǵan tártippen saıası partııalardyń ataýlary jáne «Bárine qarsymyn» degen jol engizilgenin málimdedi. Ortalyq saılaý komıssııasynyń 1999 jylǵy 13 shildedegi №15/214 qaýlysymen saılaý bıýlletenine saıası partııalar ataýlaryn engizý týraly jerebe ótkizýdiń erejesi bekitildi.
Osy oraıda, Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Sábıla Mustafına otyrysqa qatysýshylardy jerebe ótkizýdiń erejelerimen tanystyrdy. Ol erejelerge sáıkes mólsherleri men tústeri birdeı konvertterge tirkelgen partııalardyń sanymen teń rettik nómirler jazylǵan paraqtar salynatynyn habarlady. Bir konvertte nómir jazylǵan bir ǵana paraq bolady. Konvertter mórlenip, barlyq qatysýshylardyń kóz aldynda ústel ústine ornalastyrylady. Ár saıası partııanyń ókili kezekpen bir konvertti alyp, ony ashady, paraqta jazylǵan nómirdi kórsetedi. Konvert ishindegi nómir – saıası partııanyń saılaý bıýlletenine engiziletin nómiri bolyp tabylady. Jerebeni ótkizýdiń nátıjesi hattamaǵa engizilip, oǵan qatysyp otyrǵan Ortalyq saılaý komıssııasynyń músheleri qoldaryn qoıady.
Sonymen jerebe qorytyndysy tómendegideı: 1 – «Amanat» partııasy; 2 – «Aýyl» partııasy; 3 – «Respublica» partııasy; 4 – Qazaqstan Halyq partııasy; 5 – «Baıtaq» jasyldar partııasy; 6 – «Aq jol» partııasy; 7 – Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa. Osylaısha, partııalyq tizimder boıynsha saılanatyn Parlament Májilisi depýtattaryn saılaýda saıası partııalardyń ataýlaryn saılaý bıýlletenine engizý tártibi aıqyndaldy. Bul tártip proporsıonaldyq júıe boıynsha saılanatyn oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń máslıhattarynyń depýtattaryn saılaýda paıdalanylatyn bolady.
Otyrystyń kún tártibindegi úshinshi másele boıynsha Ortalyq saılaý komıssııasynyń hatshysy Muhtar Erman baıandama jasady. Ol halyqaralyq baıqaý ınstıtýty ashylǵannan beri 9 shet memleketten jáne 3 halyqaralyq uıymnan 79 baıqaýshy akkredıttelgenin habarlady. Búginde akkredıtteýge 2 shet memleketten jáne 1 halyqaralyq uıymnan 4 baıqaýshynyń kandıdatýralary usynyldy: Belgııa Koroldiginen – 2, Qyrǵyz Respýblıkasynan – 1, EQYU DIAQB saılaýdy baıqaý jónindegi Mıssııasynan – 1 kandıdatýra. Sonymen qatar Muhtar Erman OSK-ǵa EQYU DIAQB-dan osy uıymnyń Mıssııasynyń quramyndaǵy ózgerister týraly alynǵan notaǵa baılanysty bir baıqaýshy boıynsha Syrtqy ister mınıstrliginiń usynysy kelip túskenin atap ótti.
Sonymen buryn akkredıttelgen baıqaýshy Mıshel Nıang baıqaýǵa qatysa almaıdy. Osyǵan baılanysty DIAQB saılaýdy baıqaý jónindegi Mıssııasynyń quramyna tıisti ózgerister engizildi.
Jıynda saılaý aldyndaǵy úgit júrgizý máselesi qaraldy. Bul jóninde Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Anastasııa Shegorsova baıandama jasap, saılaý aldyndaǵy úgit kandıdattardy tirkeý kezeńi aıaqtalǵannan keıin birden bastalatynyn habarlady. Saılaý naýqanynda úgit 18 aqpanda saǵat 18.00-den bastalyp, 18 naýryzda saǵat 00.00-de aıaqtalady.
Ol otyrysqa qatysýshylarǵa zańnamanyń negizgi jańalyqtaryn jetkizip, endi buqaralyq aqparat quraldary arqyly úgit-nasıhattan bólek saılaý aldyndaǵy is-sharalar, úgit materıaldaryn shyǵarý, onlaın-platformalar arqyly da júzege asyrýǵa bolatynyn atap ótti.
Sondaı-aq BAQ úshin taǵy bir jańalyq atap ótildi – endi daýys berý kúni saılaý ýchaskesinde qyzmettik kýáligi men redaksııanyń tapsyrmasy bolǵan kezde árbir buqaralyq aqparat quralynan bir-bir ókilden, árbir telearnadan úsheýden aspaıtyn ókil qatysa alady. Anastasııa Shegorsova jınalystar, mıtıngiler, sherýler men demonstrasııalar sııaqty qoǵamdyq is-sharalardy ótkizý tártibi arnaıy zańmen retteletinine de nazar aýdardy. Olardy ótkizý úshin jergilikti atqarýshy organǵa habarlasý qajet.
Saılaý aldyndaǵy jarııa is-sharalardy ótkizý kezinde saılaý naýqany úshin arnaıy jasalǵan baspa materıaldaryn, sonyń ishinde bezendendirilgen materıaldardy, sondaı-aq saılaý naýqanyna arnaıy ázirlengen omyraýǵa taǵatyn belgilerdi, jalaýlardy, jalaýshalardy tegin taratýǵa jol beriletinin este ustaǵan jón. Alaıda tegin taýarlardy, qyzmetterdi jáne t.b. usynýǵa jol berilmeıdi. Bul saılaý aldyndaǵy tyıym salynǵan úgit bolyp tabylady.
Barlyq úgit materıaldary mindetti túrde mynadaı málimetterdi qamtýǵa tıis: osy materıaldardy shyǵarǵan uıym, olardy basyp shyǵarý orny, taralymy, tapsyrys bergen tulǵalar, qandaı qarajattan tólengeni týraly. Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynan tys jerlerde úgit baspa materıaldaryn daıyndaýǵa, anonımdi úgit materıaldardy taratýǵa tyıym salynady. Kandıdattar, saıası partııalar barlyq úgit materıaldaryn óz saılaý qorlarynyń qarajatynan tóleıdi. Zań bul maqsatqa basqa kózderden ózge aqsha taratýǵa tyıym salady. Sondaı-aq saılaý qorynan tólenbegen kez kelgen taýarlardy, jumystardy nemese qyzmetterdi qabyldaýǵa tyıym salynady.
Otyrysta jergilikti atqarýshy organdardyń saılaý aldyndaǵy úgit júrgizýge daıyndyǵy týraly, onyń ishinde kandıdattardyń úgit materıaldaryn ornalastyrýǵa arnaıy oryndar men úı-jaılardy qamtamasyz etý týraly baıandamalary tyńdaldy. Sondaı-aq úgit kezeńiniń aspektileri jáne saılaý aldyndaǵy úgit jáne zańnamany buzǵany úshin jaýapkershilik kezeńindegi BAQ pen ınternet-keńistiktiń monıtorıngi týraly Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi jáne Bas prokýratýranyń ókilderi baıandady.
Otyrys aıasynda Bas memlekettik sanıtarlyq dáriger Aıjan Esmaǵambetova respýblıkadaǵy epıdemıologııalyq jaǵdaı jáne koronavırýstyq ınfeksııanyń, tumaýdyń jáne JRVI taralýynyń aldyn alý sharalary týraly habardar etti. Ol respýblıkadaǵy epıdemıologııalyq jaǵdaı turaqty ekenin aıtty. Táýligine oń PTR nátıjesi bar 120 COVID-19 jaǵdaıy jáne teris PTR nátıjesi bar 10 COVID-19 jaǵdaıy tirkeledi. Epıdemıologııalyq jaǵdaıdy baǵalaý matrısasyna sáıkes barlyq óńirler jasyl aımaqta ornalasqan. Aıjan Esmaǵambetova sońǵy 3 apta ishinde respýblıka boıynsha JRVI-men syrqattanýshylyqtyń birtindep ósýi baıqalǵanyn atap ótti. Syrqattanýshylyq barlyq óńirlerde ósti, jalpy respýblıka boıynsha ósim 1,6 ese (148 myńnan 243 myń jaǵdaıǵa deıin) qurady. Koronavırýstyq ınfeksııa boıynsha aǵymdaǵy jaǵdaı men JRVI jáne tumaýmen syrqattaný maýsymyn eskere otyryp, saılaýǵa úgit júrgizý kezinde sezder men konferensııalar ótkizý kezinde keń úı-jaılardy paıdalaný, úı-jaılarda aýany jeldetý júıesiniń úzdiksiz jumys isteýin jáne R kórsetkishi 1-den joǵary óńirlerde betperde rejimin saqtaýdy qamtamasyz etý usynylady.
Sondaı-aq otyrysta depýtattyqqa jekelegen kandıdattardyń jibergen saılaý týraly zańnamany buzý týraly másele qaraldy. Otyrys barysynda Bas prokýrordyń orynbasary Jandos О́miralıev 17 aqpanda Ortalyq saılaý komıssııasyna «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 47-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna tórt kandıdatty saılaý aldyndaǵy úgitti tyıym salý kezeńinde ótkizgeni úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartý týraly Bas prokýrordyń usynysy engizilgenin habarlady. OSK tıisti qaýly qabyldady.
