Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qaratal ózeniniń Balqash kóline quıar saǵasynda qonystanǵan Kópbirlik aýyly kópke málim. Mundaǵy turǵyndardyń negizgi tirshiligi – balyq sharýashylyǵy. Kezinde ataqty Kırov balyq kolhozy bolǵan. Okrýgtiń aty da ózine saı, Qyzylbalyq aýyldyq okrýgi dep atalady. Zaman qansha qubylsa da aýyldaǵy aǵaıyn irgedegi Balqash kólinen rızyǵyn taýyp otyr. Árıne, bári bala-shaǵanyń qamy úshin. Sondyqtan aǵaıynnyń aıtar áńgimesi – balyqtyń jyry. Sol topyraqtyń perzenti, jýrnalıst Rıshat Turǵanbaı osy máseleni aıtyp ta, jazyp ta júr. Biraq estir qulaq qaısy? Búgin sol azamat bizge de qolqa saldy.
– Keńes zamanynda atalǵan aýyl balyq aýlaýdan aldyńǵy qatarda bolyp, talaı márte ókimettiń josparyn oryndap, ozat balyqshylarymen maqtanatyn. Ol kezde aýylda 9 brıgada, 18 motorly qaıyq bar edi. О́kinishke qaraı, qazir onyń biri de joq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyly toqyraýǵa túsken Kópbirlik aýyly sodan bergi kezeńde qolda bardyń barlyǵynan aıyryldy. Jeke kásipkerlik, kooperatıv quramyz degen jeleýmen syrttan kelgen azamattar aýyldaǵy bardy uqsatamyz, kórkeıtemiz degen-di. Alaıda aýyldaǵy bar tehnıkany satyp, aırandaı uıyp otyrǵan aýyldyń berekesin qashyrdy. Damytamyz degeni bos sóz bolyp, toz-tozyn shyǵardy, – deıdi R.Turǵanbaı.
Jasyratyny joq, aýyl sol qalpynda, ajary ketpegen. Tek, turǵyndarynyń kóńili alańǵa toly. Tórt aýyldan jıylǵan aǵaıynnyń bazynasyn estip, bizdiń de júregimiz aýyrdy. Aýyldaǵylardyń aıtaryna qulaq túrdik, janaıqaıyn estidik. О́zen jaǵalap otyryp, ózegi talǵan halyqtyń máselesine úńildik. Kópbirlik aýylyndaǵy jıylǵan jurttyń negizgi shaǵymy – kúnkóris máselesi. Basynda aıtqanymyzdaı, mundaǵylardyń negizgi tirshiligi – balyq aýlaý. Odan basqa jumys joq. Osy oraıda balyqshy qaýym búgingi kúnge deıin qashyp-pysyp júrip, zańsyz balyq aýlap keldi. Olardyń arnaıy tirkelip zańdy balyq aýlaýyna eshqandaı múmkindik joq. Sonymen qatar aý-quraldaryna da zańmen tyıym salynǵan. Kúnkóristiń basqa amaly qalmaǵasyn, qara qazan, sary balanyń qamy úshin ruqsatsyz balyq aýlaýǵa májbúr bolyp júrgenderdi sońǵy kezderi tabıǵatty qorǵaý polısııasy tyrp etkizbeýge aınalypty. Shetinen ustap, qylmystyq is qozǵap, shyryldatady. Búgingi kúnge deıin birneshe balyqshyny qylmystyq jaýapkershilikke tartyp, isteri sotqa jóneltipti. Ashynǵan halyq ne isterin bilmeı otyr.
– Men Baıshegir aýylynyń turǵynymyn, eki balamdy Baǵlan degen jigit ustap alyp, qylmystyq iske tartty. Árıne, onyń istep otyrǵan isi zańdy, tabıǵatty qorǵap, óz jumysyn atqaryp otyr. Biraq aýyl turǵyndarynyń basqa jumysy joq. Qaıtip kún kóredi? Ury-qary sekildi zań qyzmetkerlerinen qashyp júrip, balyq aýlaýǵa shyǵady. Baılyqqa belshesinen batyp jatqan eshkim joq, barlyǵy da bala-shaǵasyn asyraýdyń qamy. Olar aıyppul salsa bir jón, bas salyp, qylmystyq is qozǵaǵany bizdi qatty alańdatady. Barlyǵynyń bala-shaǵasy bar, olardyń erteńgi bolashaǵy ne bolady? Ákeleri balyq aýlap sottalǵan balalar erteń jumysqa da ornalasa almaıdy. Bulaı jalǵasa berse, bútin aýyl sottalyp shyǵady. Endi bular qaıda barady? Bizge osy máseleni sheship berse, biz zańdy balyqshy degen atqa ıe bolyp, ruqsat qaǵazymyzben balyq aýlasaq. Osyny joǵary jaqqa jetkizińizder degen tilekpen sizderdi shaqyrdyq, – deıdi Túgelbaı Árin.
Ras, qarap tursaq aýylda basqa jumys joq. Olar eki qolǵa bir kúrekti qaıdan taýyp, bala-shaǵasyn qalaı asyraıdy? Zańdy tirkeletin mekeme de joq. Ustaǵanyn qylmysqa tarta berse, aýylda taza adam qalmaıtyny anyq. Zań talabyn oryndaımyz dep eldiń bárin qylmysker atandyrý jergilikti jurtty ashyndyrý emes pe degen saýal týady. Onsyz da tıtyqtap otyrǵan aýyl turǵyndary ashynyp ketipti. Ashynǵan halyq zań qyzmetkeriniń jaǵasyna jarmasyp, biri jazym, ekinshisi jalaly bolsa, arty jaqsylyqqa aparmasy anyq. Osy jaǵy óte qaýipti. Bir adamdy basarsyń, tórt aýyldyń adamyn toqtatý qıyn. Osynyń aldyn alyp, aýyldaǵy aǵaıynnyń talabyna qulaq asqan jón bolar. Osyndaı áńgimeniń tıegin aǵytqan turǵyndardyń ishinen taǵy bir aǵamyz usynysyn aıtty.
– Bizdiń quryp otyrǵan aýymyz Qytaıda shyǵarylǵan. El arasynda «qytaı setkisi» dep atalady. Bul aý-quralmen balyq aýlaýǵa ruqsat joq. Negizinen ruqsat etilgen jibek jipten tigilgen aý-qural Qazaqstanda shyǵarylmaıdy. Reseı memleketinen keledi. Amalsyzdan osy «qytaı setkisin» paıdalanýǵa májbúrmiz. Eger memleketten oǵan tyıym salynsa nege elimizdiń naryǵynda erkin satylady? Bul da qylmystyq jolmen elge kelip jatyr emes pe? Ruqsat etilgen qural bolsa, zańsyz dúnıeni tutynyp nemiz bar. Joq bolǵasyn alamyz. Osy máseleni de sheship berse. Búgingi aýlap júrgen quralymyzben balyq ınspeksııasy, tabıǵatty qorǵaý polısııasynyń qolyna túsemiz, olar qylmysqa tartady. Biz zańnan qashpaımyz, ol quraldyń zııan ekenin jaqsy bilemiz. Elimizde jibek jipten toqylǵan aý-qural shyǵaratyn kásiporyn ashylǵansha osy quralmen balyq aýlaýǵa ruqsat berse degen usynysymyz bar, – deıdi Murathan Qudaıbergenuly.
Shynymen de el aýzynda «qytaı setkisi» dep atalatyn qural óte zııan. Oǵan 2004 jyly Úkimettiń qaýlysymen tyıym salynǵan. Biraq sol kezde ruqsat etilgen aý-quraldyń joqtyǵyn nege eskermegen degen saýal týady. Ekinshi másele, Úkimet tyıym salsa, naryqta nege erkin saýdalanady? Kedennen nege ótkiziledi? Osy jaǵy da beımálim. Joǵarǵy basshylyq muny eskerýi kerek dep sanaımyz jáne balyqshy qaýymnyń usynysyna qulaq asqandary durys. Tipti ýaqytsha bolsa da, polımıtti aý-quralyn qoldana berse degen ótinishti biz de aıtqymyz keledi. Osy tusta sóz alǵan Erkin Qydyrbekuly basty sebeptiń birin aıtty:
– Ákem de, atam da balyqshy bolǵan. Myna turǵan azamattardyń barlyǵynyń ata-babasy balyq aýlaǵan. Biz basqa kásiptiń yńǵaıyn bilmeýimiz múmkin, balyqtyń jaǵdaıyn jaqsy bilemiz. Sondyqtan da atakásiptiń ıesi atanyp otyrmyz. Bizdiń zańsyz balyqshy atanýymyzdyń basty sebepteriniń biri – kólden balyq aýlaý úshin belgilengen ýchaske alýǵa qol jetkize almaýymyz. О́kinishke qaraı ol múmkin emes. Nege? О́ıtkeni barlyǵy aýksıon arqyly ótedi. Bássaýdanyń bastapqy tólemi 1 mln teńgeden bastalady. Kim kóp beredi, sol utady. Bizde ondaı qarajat joq. Munymen qosa búgingi kúnge deıin Qaratal aýdanyna jatatyn ýchaskelerde birde-bir aýksıon ótken joq. Onyń sebebin bilmeımin, ótetin bolsa syrttaǵy adamdar utady. Kólden bir telim alǵan adam bar bolǵany 10 adamdy jumyspen qamtıdy, qalǵandary taǵy da sol brakoner atanyp júre beredi. Osy jaǵdaıdy da eskerse. Tabıǵat baılyǵynyń barlyǵy sol elde turyp jatqan halyqtyń ıgiligine jaratylý kerek. Barlyǵyn zańdy etip sheship berse, biz de zań talabyna saı salyǵymyzdy tólep, jumys istegimiz keledi. Jańadan taǵaıyndalǵan Qaratal aýdanynyń ákimi isker azamat ekenin ańǵardyq. Elge kelip, aýyl halqymen kezdesý ótkizdi, ol jerde de usynysymyzdy jetkizdik. Árıne, bir ǵana ol kisiniń qolynan keletin is emes, degenmen de joǵary jaqqa jetkizse deımiz. Balyqshylardyń kólge shyǵýy qıyndap ketken bolatyn. Kóldiń aýzy bitelip, kóliktiń ótýine kedergi keltirgen. Muny estigen Ulan Áldıbekuly arnaıy tehnıka jiberip, qazir qazý jumystary júrip jatyr. Bul kómegine balyqshylar atynan alǵysymyzdy aıta otyryp, bizdiń tilekke de nazar aýdarsa. Qashanǵy brakoner degen atpen qashyp júremiz. Joǵary oblystyq, respýblıkalyq basshylyqqa jetkizseńizder dep ótinip turmyz, – dedi E.Qydyrbekuly.
Jalpy aýksıon degenimiz – karta oıyny sekildi. Oǵan qarapaıym balyqshynyń shamasy jetpeıdi. Tapqany tıyn balyqshylardyń aýksıonǵa qatysýǵa qaýqary joq. 2014 jylǵa deıin konkýrs arqyly berilgen. Keıin ózgeris enip, osyndaı boldy. Onyń ústine bássaýdaǵa qatysýdyń arnaıy talaptary bar. Qatysýshynyń úlken tońazytqyshy, úlken motorly qaıyqtary bolýy shart. Taǵy da sol shyryldaıtyn qarapaıym aýyl turǵyny. Ashynatyndaı-aq bar, jalǵyz kásibinen aıyrylyp qalǵaly otyr. Zańdy attap basýǵa májbúr, eger arnaıy memleket tarapynan qoldaý bolmasa bul istiń túbi shımaılana bermek. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aýylǵa kóńil bólýdi tapsyrǵan edi, endeshe alystaǵy aǵaıynnyń jaıyn nege eskermeske?
Jetisý oblysy
