Qaıtarylmaǵan qaryz: Kommersııalyq bankter Úkimet aldyndaǵy beresheginen qutyla ma?

Qazaqstan bankteri memleketten, ıaǵnı árbir salyq tóleýshiden trıllıondaǵan teńge aldy. Osy ýaqyt ishinde olar operasııalyq qyzmetten de, memleket kómeginen de paıda taýyp, ózderine dıvıdend jasap keldi. Qarjy taldaýshysynyń paıymynsha, EDB-nyń memleketten alǵan kómeginiń nátıjesinde qol jetken tabysyna skrınıng jasaıtyn kez keldi. Eger paıda kórgeni anyqtalsa, qarjyny memleketke qaıtarýy kerek nemese sol paıda kózinen ShOB-ty arzan jáne mol nesıemen qamtamasyz etýge tıis

Táýelsiz sarapshylar arasynda Úki­met, Ulttyq bank jáne EDB arasyn­da­ǵy kelisim boıynsha qaryz 1 paıyzdyq ósimmen 2040 jylǵa deıin berilgen degen pikir bar. Almatyda jyl saıyn ótetin qarjygerler forýmdarynyń birinde, «EDB men Úkimet arasyndaǵy qaryzdy qaı­tarýdyń kestesi bar ma?» degen su­raq­ty tańdaýly tórt banktiń biriniń basshylaryna da, sol kezde Úkimettiń ekonomıkalyq blogin basqaryp júrgen Tımýr Súleımenovke de qoıǵanbyz. Alǵashqysy Úkimet bergen qaryzdy ınflıa­sııa jep qoıdy dese, ekinshisi bul suraqty Ulttyq bank pen Qarjy mınıs­trligine qoıý kerektigin aıtqan.

Demek Úkimettiń ekonomıkalyq-qarjy segmentindegi resmı tulǵalar kom­mersııalyq bankterge bólgen qaryz­dyń qaıtarylýynan áldeqashan úmit úzgen. Memlekettiń trıllıondaǵan teń­ge­sin naryqtyq emes sharttarmen alǵan bankter tóńiregindegi qyzyq-qy­zyq pikirler sońǵy jyldary mánin joǵal­typ, umytyla bastaǵan edi.

Biraq...

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi «Qarjylyq ornyqtylyǵyn qam­tamasyz etý jáne ony qalpyna keltirý úshin memleket bıýdjetiniń, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qorynyń, Ulttyq Banktiń, onyń enshiles uıymdarynyń qa­rajaty paıdalanylatyn ekinshi deń­geıdegi banktiń artyqshylyqty aksııa­lar jáne qarjy quraldary boıynsha paıdany bólý, dıvıdend esepteý, sondaı-aq menshikti aksııalardy keri satyp alýdy júrgizý talaptaryn bekitý týraly» Basqarma qaýlysynyń jobasyn ázirlegenin habarlaıdy. Bul qujat «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bankter jáne bank qyzmeti týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń 16-babynyń 3-2-tarmaǵyna sáıkes daıyndalypty. Qaýly jobasy bankterdiń memleket qarajatyn maqsatty jáne tıimdi paıdalanýyna, sondaı-aq bankterdi memlekettik boryshty tezirek qaıtarýǵa yntalandyrýǵa baǵyttalǵan.

2008 jyldyń 13 qazanynda, álemdik daǵ­darys tereńdep turǵan shaqta tuń­ǵysh prezıdent Nursultan Nazarbaev Úkimet­tiń keńeıtilgen otyrysynda «naqtylanǵan baǵdarlamalar» úshin Ult­tyq qordan 2009-2010 jyldary 10 mlrd dollar bólýdi tapsyrdy. Bul qara­jattyń 4 mıllıard dollary qarjy sek­tory turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttaldy.

Aıtpaqshy, qarajattyń qaıtqan-qaıtpaǵany týraly bir-birin joqqa shy­ǵa­ratyn pikirler el ishin kezip júr. Júıe quraýshy bankterge bólingen qarjydan bólek, 2009 jyly memleket «adal ıpotekalyq boryshkerlerge» kó­mek kórsetý úshin Ulttyq qordan taǵy 1 mlrd dollar bóldi. 2015 jyldyń 26 sáýirine bekitilgen kezekten tys prezıdent saılaýy óter aldynda, Ulttyq bank «2004-2009 jyldar aralyǵynda qaryz alǵan ıpotekalyq boryshkerlerdiń jalǵyz baspanasyn saqtaýǵa baǵyt­tal­ǵan «Ipotekalyq turǵyn úı qaryzdaryn qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyn» qa­byldap, bankterdiń qaryzdyq júk­te­melerin «jeńildetip», ózine aýdaryp aldy. Ony júzege asyrý úshin Ulttyq bank 2026 jylǵa deıin 130 mlrd teńge bólgen. 2019 jyldyń 10 maýsymyndaǵy jaǵdaı boıynsha baǵdarlama aıasynda bankter jalpy somasy 148,3 mlrd teńge bolatyn 25 249 qaryzdy qaıta qarjylandyrdy.

Memlekettiń bankterge qolushyn sozýynyń kemi joq. Sonyń taǵy bir mysaly – depozıtin teńgemen saqtaǵan salymshylarǵa 2015 jyldyń tamyzy óte sátti bolǵanyn sarapshylar kúni búginge deıin aıtady: Sol kezdegi memleket basshysy Ulttyq bankke osy adamdardy qoldaý úshin, olardyń kýrs aıyrmashylyǵynan joǵaltqan qarjysyn óteýge tapsyrma bergen. 2015 jyldyń 18 tamyzynda depozıtinde 1 mıllıonnan aspaıtyn qarjy jatqan 1,7 mıllıon salymshynyń banktegi shotyna 250 mlrd teńge ótemaqy tústi.

2020 jyldyń qańtarynda ótken Úki­mettiń keńeıtilgen otyrysynda Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bank júıesin jetildirý tásilderin bel­gisiz ýaqytqa keıinge qaldyrmaı, shuǵyl túrde jasalýy kerektigin, áıt­pese munyń saldary aýyr bolýy múmkin ekenin eskertti.

Qarjyger Asqar Qusaıynov óziniń osy taqyrypqa arnaǵan zertteýinde bul suraqqa tolyq jaýap bere almaıtynyn jáne EDB-den qoldaýdy alyp tastaý qaýipti ekenin aıtypty. Onyń oıynsha EDB-niń negizgi problemasy – prýdensıaldyq normalardy saqtaý jáne turaqtylyǵyn ustaý úshin bankterdiń kapıtaly bolýy qajet. Eger kapıtal jetkiliksiz bolsa, onda bank óz fýnksııalaryn oryndaı almaıdy: Mundaı jaǵdaıda bank qaıta qarjylandyrylady nemese joıylýy kerek. Sarapshy aıtyp ótkendeı, kapıtaldyń jetkiliktiligi kapıtaldyń táýekeldi aktıvterge (nesıe, negizgi quraldar, materıaldyq emes aktıvter, debıtorlyq bereshek, baǵaly qaǵazdar) bólingen araqatynasy retinde esepteledi. Daǵdarys bolǵan kezde nesıe defolty ósedi, mólsherleme kóteriledi, ekinshi deńgeıli bankter rezervter jasaıdy, jeńildikterdi moıyndaıdy jáne bul olardyń kapıtalynyń jetkiliktiligin tómendetedi. Sondyqtan EDB-ǵa kómektesý daǵdarys kezinde kapıtaldy ustap turý úshin aıtarlyqtaı paıda tabýǵa múmkindik beretin qural retinde qarastyrylǵan.

Qarjy sarapshysy Aıbar Oljaev osyǵan deıin «2009 jyly memleket bank sektoryna aksıoner retinde kirgende qarjyny qaıtarý máselesi týraly sóz bolmaýy múmkin ekenin, biraq qarjylyq qıyndyqtardy banktermen birge kóterýge daıyn bolýy múmkin ekenin» aıtyp bergen. Demek bankter men Úkimet arasynda qaryz emes, bólingen qarjynyń táýekelin birigip kóterý týraly sóz bolǵanyn, qarjynyń suraýy men salmaǵy baryn eki tarap ta bilgen degen boljam bar.

Qarjy taldaýshysy Andreı Chebota­rev memlekettiń kommersııalyq bankter­ge óte tómen paıyzben aqsha quıyp, sodan keıin sol bankterden naryq­tyq ba­ǵa­men nesıe alatynyn aıtady. Qa­zaq­stan bankteri memleket­ten, ıaǵnı árbir salyq tóleýshiden trıl­lıon­daǵan teńge aldy. Osy ýaqyt ishinde olar operasııalyq qyzmetten de, memleket kómeginen de paıda taýyp, ózde­rine dıvıdend jasap keldi. Qarjy tal­daýshysynyń paıymynsha, EDB-nyń mem­leketten alǵan kómeginiń nátı­je­sinde qol jetken tabysyna skrınıng ja­saıtyn kez keldi. Eger paıda kór­geni anyqtalsa, qarjyny memleketke qaıtarýy kerek nemese sol paıda kózinen ShOB-ty arzan jáne mol nesıemen qam­tamasyz etýge tıis.

A.Chebotarevtiń sózinen uqqanymyz 2009 jyldary bólingen qarjydan kúni búginge deıin «túk qalmaýy» ábden múmkin. Sebebi sol jyldary berilgen kómektiń bir bóligi 2040 jylǵa deıingi kezeńge jyldyq 0,1%-ben bankterde qarajatty ornalastyrý arqyly kór­se­tilip, «hantalapaı» jolymen úles­tirildi. 2009 ben 2040 jyldyń arasyn 30 jyl bólip jatqanyn eskersek, mámileni «Úkimet bere saldy, bankter ala saldy», dep baǵalaýǵa bolady.

«Bul qarjyny shartty túrde beril­gen qarjy deýge bolady. Qaryzdyń sol kezdegi naryqtyq qunyn qazirgi baǵa­sy­men salystyrýǵa múldem bolmaıdy. Qazir Úkimet ekonomıkany qarjy­lan­dy­rý úshin sol bankterden 17 paıyz­dyq jyldyq ósimmen nesıe alyp otyr», deıdi A.Chebotarev.

Kommersııalyq bankterdi eleńdetip qoıdy

Osyǵan deıin agenttik aktıvteri bank júıesi aktıvteriniń 71 paıyzyn quraıtyn 10 iri bank boıynsha alǵashqy turaqty AQR ótkizgenin resmı túrde habarlanǵan. Bul joly 15,2 trln teńge somaǵa 19 mln qaryz, onyń ishinde 1 400-den astam iri qaryz alýshy taldanypty. Baǵalaý nátıjeleri júıe boıynsha kapıtal jetkiliktiliginiń deńgeıi normatıvtik turǵyda belgilengen mınımým talaptan aıtarlyqtaı joǵary ekenin kórsetti. Birshama usaq qaryzdar boıynsha provızııalardy baǵalaý statıstıkalyq úlginiń kómegimen júzege asyrylǵan.

2022 jyldyń sońynda Moody's sarapshylary AQR ótkizgennen keıin, qazaqstandyq bankterge 400-600 mlrd teńge qajet bolýy múmkin ekenin, bank­terde mundaı qarajatty ózdiginen tabýy múmkindigi bar ekenin, oǵan uzaq jyldar kerek ekenin aıtqan. Moody’s-tiń qazaqstandyq bankter boıynsha aǵa sarapshysy Vladlen Kýznesov tekseris aıaqtalǵan soń, memlekettik qoldaý qajet bolýy múmkin deıdi. Onyń sózinshe, Ulttyq bank problemalyq kredıtter men jetpeıtin kapıtal kólemin jarııalap, jaǵdaıdy ózgertý úshin qarjylaı qoldaý kórsetýi múmkin. Qysqasy ha­lyq­aralyq agenttikterdiń bári aktıv sapasyn baǵalaýdan keıin, bankterge kemi 1 trln teńge qor kerek ekenin aıtyp, kommersııalyq bankterdi taǵy da eleńdetip qoıdy.

Bankterdi qoldaýdyń naryqtyq konıýnk­­­týrasy men tetikterin paı­da­la­ný­ǵa keletin bolsaq, bul másele áli kúnge deıin úkimettik deńgeıde talqylandy degendi estigen joqpyz. Sarapshylar da bul jóninde eshteńe bilmeıtin bolyp shyqty. Álemdik tájirıbedegi «bankterge memleket tarapynan kómek tek naryq jaǵ­daıynda ǵana kórsetiledi», degen shart bizdi aınalyp ótip júrgen tárizdi.

Sarapshylardyń sózine den qoı­saq, kommersııalyq bankter pen bız­nes ara­syndaǵy kómek, sol sııaqty memleket pen bank arasyndaǵy kómek te tek naryq sharty boıynsha júrgizilýge tıis. EDB barlyq segmentte qaryzdy qaıtarýdy talap etýdiń 100 túrli jolyn áldeqashan zańdastyryp alǵan. Áleýmettik baǵdar­la­malar boıynsha bólingen ıpotekalyq baǵdarlamalardyń nesıe paıyzy Úkimet­tiń sýbsıdııasymen ǵana jeńildenip jete­tini tek qar­jy­ger­ler qaýymyna tanys.

Ulttyq bank EDB-ge ekonomıkany qar­jylandyrý úshin ınflıasııa deń­geıinen joǵary mólsherdegi paıyz­ben marja berse, memleketten trıl­lıon­­daǵan kómek alǵan EDB memleketke bız­nesti qarjylandyrý úshin kemi 16-17,5 paıyzben nesıe berip otyr. Bul jer­degi qupııa – memlekettiń kommer­sııa­lyq bank­­­terge bólgen qarjysyn qandaı sharttarmen bergeni.

Táýelsiz sarapshy Sergeı Polyga­lov­tyń aıtýynsha, naryqtaǵy nesıe­ kelisimsharttarynyń bárin na­ryq zańyna beıimdeıtin kez keldi. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń bank­ter­­diń naryqtyq shart­tarmen alǵan qar­jyny qaıtarýdy zańdastyrýy kesh bolsa da durys qabyldanǵan sheshim. Qazaqstanda ekonomıkaǵa bólinetin qarjy 20 trln teńge bolsa, sonyń 16 trln teńgesi memlekettik jobalardy, shaǵyn baǵ­darlamalardy qoldasyn dep, bankterge berilgen eken. Sarapshynyń aıtýynsha, Úkimetten kommersııalyq qaryz alǵan EDB eshqaıda qashyp ket­ken joq. Bir-birine qosylsa da, irilen­se de jumysyn jalǵastyryp, aksıo­ner­lerine tabys berip júr. Úkimet pen Ulttyq banktiń qazir de batyl sheshim qabyldaýyna eki aradaǵy kelisimder kedergi keltirýi múmkin.

Daǵdarys kezinde memleket bankterge kómek berýden bas tartqan emes. Biraq klıentpen aradaǵy kelisimde qaryzdy qaıtarýdyń tásili zańdastyrylǵan. Aldaǵy ýaqytta Úkimet pen EDB arasyn­daǵy kelisimsharttar da osyndaı jolmen júzege asýǵa tıis. Sarapshy aıtyp ótkendeı, bankter men Úkimet, Ult­tyq bank arasyndaǵy qaryzdyq-nesıelik kelisimsharttar nemese olardyń shart­ta­rynyń jobasy «Ashyq NQA» portalynda jarııalanyp otyrsa, eki taraptyń da múddesi qaltarysta qalmaıdy.

Sonymen EDB-nyń Úkimetten alǵan qaryzdaryn qandaı jeńildikpen qaıta­ra­tyny qyzyq taqyryp bolyp tur. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń «Ashyq NQA» portalynda jarııalanǵan jobasy eki jaqtyń da kóńi­lin qaldyrmaıtyndaı deńgeıde usy­nylyp otyrǵanyn biz de baıqap qoıdyq. Soǵan qaraǵanda Úkimet pen Ulttyq bank «qaryzdy qaıtarmaı qoısa, qaıtemiz» degen saýalǵa áli jaýap da­ıyndap úlgermegen sııaqty...

ALMATY