Mysaly, 1920 jyldan bastalyp, memlekettik deńgeıde daıyndalǵan deportasııalaý josparyna qazaq ultynyń ókilderi alǵashqy bolyp ushyraǵanyn arhıv derekteriniń ózi aıǵaqtaıdy. Onyń bir kórinisin baılardy «kámpeskeleý» naýqanynan baıqaımyz. Sol kezeńde mal-múlki tárkilenip, ózderi Sibirge jer aýdarylǵan qazaq baılarynyń sany 5 500 adamnan asyp ketken eken.
Jalpy, keńes odaǵy boıynsha deportasııaǵa ushyraǵan ulystardyń statıstıkasy 3,2 mıllıon adamǵa deıin jetkenin aıtady. Bul Stalın bılik basynda bolǵan 1920-1950 jyldar aralyǵyndaǵy jaǵdaı eken. Al osy merzimde Qazaqstanǵa kúshtep jer aýdarylǵandardyń sany 1 200 000 adamǵa deıin jetkeni aıtylady. Iаǵnı 1930-1940 jyl mejesinde qazaq dalasyna keńes odaǵy aýmaǵynda turatyn nemis ultynyń 38 paıyzy, cheshen, ıngýsh ultynyń 83 paıyzy, koreıdiń 59 paıyzy, balqarlardyń 55 paıyzy, qarashaılardyń 58 paıyzy, grekterdiń 76 paıyzy, kúrdterdiń 62 paıyzy kúshpen qonystanǵany týraly málimetter bar. О́kinishtisi, qazaq dalasynyń «ulttar laboratorııasy» ataýyn ıelenýi de sol zamannyń qasiretti shyndyǵy men murasy bolyp qala beretini.
Salmaqtap qarasaq, osy ozbyr saıasattyń zardaby odaq quramynda bolǵan basqa respýblıkalarǵa qaraǵanda Qazaqstanǵa erekshe aýyrtpalyq ákeldi. Ashtyqtan aman qalǵan halyqtyń eńsesin Ekinshi dúnıejúzilik soǵys salmaǵy ezip jatty. Dál osy tusta keńes odaǵynyń ózge óńirlerinen deportasııalanǵan ult pen ulys ókilderin ústi-ústine toǵytý qazaq aýyldaryn turalatyp jiberdi. Tarıhtan belgili mysaldarǵa júginelik. Soǵys jyldaryndaǵy Qazaqstannyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn zerttegen ǵalymdardyń eńbeginde sol tusta eldegi jaǵdaıdyń óte aýyr bolǵandyǵy naqty eseptermen kórsetiledi. О́ıtkeni kolhozdastyrý qateligi men asharshylyq zardabynan sál ǵana boı jaza bastaǵan eldegi jaǵdaı ólsheýli azyq-túlik pen sanaýly kıim-keshekti muqtaj áýlettermen bólisetindeı jaǵdaıda emes edi. Soǵan qaramastan qazaq halqy deportasııalanǵan ulystarǵa bir japyraq nanyn bólip berip, topty jandy toqal tamynyń bir bólmesin bosatyp berip, panalatty.
Al bul kezde soǵys jaǵdaıyndaǵy tártip boıynsha eńbek etýge qabiletti árbir otbasy «Qyzyl ásker» qoryna 50 kılo et, 3 kılo sarymaı jáne 30 jumyrtqa ótkizýge tıis bolǵan. Bul salyq ótelmegen jaǵdaıda aýyl adamdaryna qýdalaý, kúshtep jer aýdarý, aýyr jumysqa májbúrlep jegý jazasy qoldanylatyn. Taǵy bir derekterde 1941-1945 jyl arasynda qazaq jumysshylary maıdan qajeti úshin 4 700 000 som aqsha jınap tapsyrǵany aıtylady. Turǵyndar taǵy da soǵys qajettiligi úshin memleket satýǵa shyǵarǵan zaem qaǵazy men oblıgasııa, lotereıa bıletin májbúrli túrde alǵan eken. Bul saýdadan otan bıýdjetine bir ǵana Qazaqstannan 3 mıllıard 184 mıllıon 395 myń som aqsha túsken. Al negizgi kásibi mal sharýashylyǵy bolǵan aýmaqtar úshin et tapsyrý mindeti tipti orasan edi. 1942 jyly ǵana elimizdegi ujymsharlar 160 400 bas iri qara mal jáne 878 100 bas qoıdy etke ótkizgen. Sondaı-aq osy jyldary keńes odaǵynyń avıasııa áskerine qajetti tehnıka jasaýǵa jylý jınalyp, el eńbekkerleri birer kúnde 842 533 put astyq, 46 203 put kúrish ótkizip, basqa da daıyn daqyldardyń túr-túrinen jáne 32 185 put jınap tapsyrǵan eken. Biz bul dáıekterdi soǵys statıstıkasyn jarııalaý úshin emes, sol jyldarda qazaq halqynyń isher asqa, kıer kıimge jarymaı júrip te deportasııalanǵan ulystarǵa janashyr bolyp, qaıyrym kórsetkenin naqtylaý maqsatynda alyp otyrmyz. Demek bir halyqqa baǵyttalǵan saıası genosıd pen jendettik ustanymdy ekinshi ulttyń ata dástúri men adamgershilik bolmysy jeńgeni anyq.
Aıtpaqshy, bul kóńilsiz áńgimeni dál Alǵys aıtý kúni eske túsirip otyrǵanymyzǵa keshirim suraımyz. Jalpy, mundaı mereke álemde bar úrdis. Jáne sonyń túpnegizinde qasiret pen qýanyshtyń lebi qatar jatyr. Mysaly, Amerıkada adamdardyń bir-birine alǵys aıtýy resmı túrde 1621 jyly bastalǵan. «Jabaıy Batysty» jaýlaǵan aǵylshyn otarlaýshylary soǵys, ashtyq, qylmystan sharshaǵan qoǵamdy jańǵyrtý úshin qurmet pen tatýlyq kúnin atap óte bastaǵan kórinedi. Bul kúndi toılaý bastalǵanda taraptar bir-birine túıetaýyq úıtip, tartý etken. Al 1789 jyly bolsa kerek, Jorj Vashıngton dástúrge aınala bastaǵan «Raqmet aıtý» kúnine mártebe berip, ulttyq mereke dep jarııalaǵan ǵoı...
