Dana qazaq aıtqan: «Shetki úı kóship ketse, ortańǵy úı shet bolady», dep. Solaı boldy. Týǵan aǵam Nasıfolla taıaýda dúnıeden ozdy. Endi men «shetki úıge» aınaldym. Aǵamnyń úlken bolǵan soń, atqarar isteri, sózderi maǵan qosymsha jaýapkershilik bolyp aýysty. Aǵa qazasy meni eseıtti. Qalǵan týystar aldynda jaýapkershiligimdi arttyrdy. Oıǵa qaldym. Aǵa degenniń týystyqtaǵy orny, onyń eldik deńgeıdegi uǵymy arnaıy áńgimeni talap etetin taqyryp ekenine kózim jetkendikten osy dúnıeni jazýǵa nıet ettim.
Atam qazaqtan sóz qalǵan ba, aǵa-ini týraly: «Aǵasy bardyń jaǵasy bar, inisi bardyń tynysy bar», degen. Keremet sóz. Kimniń aǵasy, kimniń inisi joq, áńgime bárimizge ortaq. Bul ataly sózdi ıisi qazaqtyń bári aıtady. Týys, jekjattar bas qosqanda men de aıttym.
– Aǵasy bardyń jaǵasy bar, Násekeń meniń jaǵam edi, inisi bardyń tynysy bar, men onyń tynysy edim.
Ras, aǵam jaǵa boldy, men onyń tynysy boldym, kóp iske qajet boldym, barymsha qolǵabys jasadym. Bul týystyq paryz, anyǵynda, o dúnıelik bolǵan ortaq áke men sheshemniń aldyndaǵy – qaryz is. Musylmandyq dúnıetanymda qaryz degen Jaratýshy aldyndaǵy paryz bolyp, maǵynasy múldem tereńdep ketpek. Anyǵynda, qaryz ben paryz bir uǵymnyń eki jaǵy, olardyń mazmuny ortaq, bylaısha aıtqanda, birligi – sýbstansııa, qaryz jáne paryz bolyp atalýy aksıdensııalar. Sondyqtan týystyqqa jasalǵan qyzmet árbir jany jomart jannyń mindeti bolyp aıqyndalady. Árkimniń týysqa týystyq jasaýy qasıetti mindet. Qazaqtardyń aýyr qazaǵa jan-jaqtan quıylyp, shama-sharqynsha azaly janǵa kóńil bildirýleri de jan jomarttyǵy. Tilek, jaqsy sóz aıtý, kóńil bildirý – musylmandyq. Dúnıeden ótken týysyma Alla jar bolsyn deı kele, aǵa degen uǵymnyń órisine sholý-oıymdy bildirmekpin.
* * *
Iran eline issaparmen birneshe ret qatynadym. Tarıhy, mádenıeti baı el. Alǵashqy saparymda osy aty áıgili eldiń búgingi bizdiń zamandastarymyz qalaı eken degende, úmit pen kúdik aralasa berdi. Bul elge saparǵa shyǵar aldynda kóptegen bizdiń keńes dáýirinde qalyptasqan ádet-qylyqtarymyz, tipten sóz sóıleý mánisi de ózgerýi kerek degen eskertpeler estigenbiz. Árıne, ol eskertpeler er azamattarǵa qaraǵanda, áıelderge qıyndaý eken. Islam tártipteri tym qatal, biraq meniń aıtpaǵym, jasy kishilerdiń bári bir aýyzdan bizderge «aǵaı» dep turǵandary janymyzǵa jaqty. Kádimgi aǵa degen sózge ı – jalǵaýyn qosyp «aǵaı» deıdi bári. Qandaı mándi, maǵynaly, retti sóz. Men bas suqqan dúkenderdiń bárinde bári «aǵaı» dep ıilip tur. Iá, Iran tarıhy tereń, mádenıetti el. Eldik qundylyq urpaqtan-urpaqqa juqarmaı, úzilmeı, julmalanbaı búginge jetken.
Elge oralǵan soń, dúkenderge, sýpermarketterge bac suqsańyz, estıtinińiz dóreki sóz, mysaly, dúkennen áldene almaq bolyp satýshyǵa til qatsańyz, ol «Mýjchına, ne týda...» deıdi, ıaǵnı sizge erkek ekenińizdi betińizge basyp otyr. Men: «Aınalaıyn, meni nege «mýjchına» deısiz», desem, ol: «Sonda, sizdi kim deýim kerek», dep bajyraıyp turǵany. Iá, solaı, bizde bárimizdi erkek-mýjchına, áıel-jenshına dep ataý siresip, sińip, dóreki ádetke aınalǵan. Siz erkeksiz, ıaǵnı buqasyz, aıǵyrsyz degen mániste, tym anaıy. Bul qaıdan, qalaı turmysqa engen qazaq úshin jat ádet. Máseleniń aýyrlyǵy, sizge «mýjchına» dep ózimizdiń tili oryssha shyqqan qarakóz qyzdarymyz da bajyraıa qarap, sózdi boratyp tur emes pe?
Aǵa degen úsh-aq áripten turmaı ma?
Qazaqta qaratpa aıtylatyn uǵymdardyń deni úsh áripten turady: aǵa, ata, áke, apa, áje, ini t.b. Dúkenge taýar alýǵa kelýshilerge satýshy-qyzmetshiler er azamatqa jasyna qaraı: aǵa, aǵataı, ata, ini dep, áıel zatyna jasyna qaraı: qaryndas, jeńgeı, apa, áje, qarııa dep tursa. Qazaq jastarǵa: aınalaıyn, qaraǵym, týysqan, aǵaıyn, azamat, balam, qyzym, inishek deıdi, nege osy túsinikter qoǵamda óz ornyn tappaı tur.
Tárbıe júıesimen arnaıy shuǵyldanatyn elimizde ǵylymı-zertteý ortalyqtary bar. Solar ne qarap otyr degen oı maǵan eriksiz kele beredi nemese mektepterdegi tárbıe saǵattarynda ne aıtylady? Oılaımyn, er azamattarǵa myrza desek, áıel zatyna (qoǵamdaǵy ornyna qaraı) hanym desek, nesi min!
* * *
Halqymyz aǵanyń atqaratyn qyzmetin aǵalyq deıdi. Sonda aǵalyq degen ne? XV ǵasyrdyń jyraýy Dospambette attaryn almaǵa baılaǵan aǵalar kóp edi deıdi. Nendeı maǵynada aıtylǵan sóz. Attaryn almaǵa baılaýdyń mánisin dóp ashyp aıta almaımyn, biletinder tolyqtyrsyn. Dospambet «aǵalar» dep erekshe pafospen aıtyp tur. Sondaǵy onyń aǵalary kimder? Árıne, úlkender, kisilikti jandar, úlgili is pen sóz ıeleri. Qazaq: «Aǵasy turyp inisi sóılegennen bez», deıdi. Bul bar jaǵdaıǵa kelmeıtin shyǵar, biraq ol oqıǵaǵa qatysty aıtylǵan. Aǵa tájirıbeli, ol sabyrly, ol parasatty, biraq qazaq tarıhynda inilerdiń sýyrylyp aǵalary aldynda sóz bastaǵandary bolǵan. Qazaq elin shaýyp ketken Qońtajyǵa mal-jandy daýlap kelgen úlkender (bıler) sózi áser etpegende bala Qazybek:
– El ebelek emes, er kebenek emes, dat! – deıdi. Sonda qalmaq hany:
– О́ı óziń jónińdi aıtshy, atyń kim? – depti.
– Atym Qazybek, ákem Keldibek, halqym qazaq, rýym qarakesek, – depti.
– Daýysyń qaz daýysyndaı qańqyldap tur eken, al datyńdy aıtshy! – depti han. Sonda Qazybek:
– Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep, naızaǵa úki taqqan elmiz, eshbir dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sózdi asyrmaǵan elmiz. Dosymyzdy saqtaı bilgen elmiz, dámi, tuzyn aqtaı bilgen elmiz, asqaqtaǵan han bolsa, han ordasyn taptaı bilgen elmiz. Atadan ul týsa, qul bolamyn dep týmaıdy, anadan qyz týsa, kún bolamyn dep týmaıdy. Ul men qyzdy qamatyp otyra almaıtyn elmiz.
Sen qalmaq ta, biz qazaq,
Qarpysqaly kelgenbiz.
Sen temir de biz kómir,
Eritkeli kelgenbiz,
Eki eliktiń laǵyn telitkeli kelgenbiz.
Tanymaıtyn jat elge,
Tanysqaly kelgenbiz.
Tanysýǵa kelmeseń,
Shabysqaly kelgenbiz.
Sen qabylan da, biz arystan,
Alysqaly kelgenbiz.
Jańa úıretken jas tulpar,
Jarysqaly kelgenbiz.
Tutqyr sary jelimbiz,
Jabysqaly kelgenbiz.
Berseń jóndep bitimdi aıt,
Bermeseń dirildemeı jónińdi aıt,
Ne turysatyn jerińdi aıt! – depti.
Sonda Qońtajy sózge toqtap, qazaqtardyń shabylǵan mal-janyn aman-esen elge qaıtarǵan eken.
Qazybek bıdiń Qaz daýysty atanýy osy oqıǵaǵa qatysty. Sol kezde Qazybek on bes jastar shamasynda.
Mine, aǵa turyp inisi sóıleıtin osyndaı shaq bolady, oǵan da qazaq: «Aqyl jastan, asyl tastan», dep tujyrymyn jasaǵan.
Bul aıtylmasa sózdiń atasy óledi degen jaǵdaıǵa baılanysty bolatyn oqıǵa. Qalypty jaǵdaıda alǵashqy sóz aǵaniki, sózdiń mánisi buzylyp bara jatqanda ǵana ini alǵa shyǵyp sóz aıtqan:
El aýzyndaǵy áńgime. Birde Abaı aǵamyzǵa sálem bermekshi bolyp eki adam kelipti. Abaı ádette kelgen adamdardy ańǵarmaq bolyp, suraq-saýaldar berip baıqaıdy eken. Eger qonaqtardan alarlyq úlgi-ónege, sóz bolsa, máslıhat quryp otyrady da, mánsiz áńgime bastalsa, Áıgerimge:
– Qonaqtarǵa tamaq berińder, – dep shyǵaryp jiberedi eken.
Osy joly da áńgime bastalyp, Abaı kenetten:
– Osy tátti de ne tátti, qatty da ne qatty, – depti sálem berýshilerge qarata. «Aǵa turyp ini sóılegennen bez», degen ata saltymen úlkeni:
– Abaı aǵa, irimshikti qantqa qosyp... – dep sóz bastaǵanda, qasyndaǵy jasy kishi ini:
– Joq, Abaı aǵam ony surap otyrǵan joq, Abaı aǵa táttide jan tátti, qatty da joqshylyq qatty, depti.
Abaı razy bolyp bularmen dastarqandas bolyp, suhbat qurypty deıdi aıtýshylar.
Bul aqyl jastan degenge taǵy bir dálel.
* * *
Keńes zamanynda bóshkege syıatyn sýdy shelekke quıyp rásýá bolǵan halyqpyz. Qazaq sóziniń ulaǵaty suıylyp, mánsizdenip, tozyp edi, endigi kezde solardyń tabıǵı mazmunyna qaıta oralýymyz kerek. Qazaq sózi onyń dalasynyń tildik kórinisi, maǵynasy keń, aýqymdy. Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde keıingi jyldary qalyptasqan dástúr boıynsha sheteldik professorlardy stýdentterge, magıstranttarǵa dáris oqýlary úshin arnaıy shaqyramyz. Sondaı professorlardyń biri AQSh-tyń Kentýkkı ýnıversıtetinen kelgen Stefan Berd-Pollanmen úshinshi kúni suhbattasyp otyrmyz. Ol buryn Qazaq elinde múldem bolmaǵan, qazaq halqyn kórmegen, bilgeni shamaly, Astanaǵa tuńǵysh kelýi eken. Ol kisimen fılosofııanyń kásibı máselelerin qozǵap otyryp, arasynda bizdiń el týraly sóz bolǵanda:
– Sizder, qazaqtar ádet-túsinikterińiz týra zańǵa ǵana syıyp turmaıtyn keń, ashyq peıildi halyq ekensizder, – deıdi.
Qonaq az otyryp kóp synaıdy degen osy, úsh kúnniń ishinde bizdiń dilimizdi ańǵaryp qoıǵan. Qonaq sózinde astar da baryn ańǵarý kerek, bizde zań degenniń tym qatal ekenin de onyń baıqaǵany bolar.
Ras, onymyz bar, biraq aǵalyǵymyz satýly bolyp, úlkenderimiz ony taýarǵa aınaldyryp buldaı bastaǵanyn kórgende, ony aǵalyq dep ataýdan saqtana bastaısyń, ásirese, osy jaǵymsyz jaǵdaıdy qazirgi jastar ańǵaryp, aıtyp qalýda, bul urpaqtyń aýyr syny.
Qazaq basynan rýhanı qasiretti keshken halyq. Rýh dińgegi – din. Ateızm óz degenin jasady. Dinı sezim adamdardy jumsartýshy edi, ateızm adamdardyń júregin qaraıtty, minezin ózgertti, tik aıtý dástúrge aınaldy. Halqymyzda aýyr qazany da tik aıtpaı, tuspaldap jetkizýshi edi. Ateızm dáýirinde «bet jyrta» aıtý maqtanyshqa aınaldy, ol týystyqqa da, adamshylyqqa da jatpaıtyn jat ádet, sol qazaq qaýymynyń qat-qabattarynda oryn alyp úlgerdi. Úlkenniń betinen alý – aıyp. Oılanyp sóıleý adamshylyq, kisilik belgisi. Minez sabyrlyǵy aǵalyqtyń negizi. Shyn mánisinde aǵalyq degen eldik minez, oǵan jetýdiń joldary bar, ókinishke qaraı, aǵalyqty biz bılikpen aralastyryp aldyq. Árıne, bıliktegi adam sózi aǵalyq maǵynada bolsa bir jón, al olaı bolmasa ne istemekpiz, oılanǵan jón!
Aǵalyq degen ónegelik. Ǵylymı tilde ony «lıderlik» dep te ataýǵa bolar. Qazaq: «Júzden bireý sheshen, myńnan bireý kósem», degen. Iаǵnı, aǵalyq sheshendikke qaraǵanda sırek kezdesetin qubylys, aǵalyq kósemdikke qatysty túsinik. Sóz qysqasy, jasy úlkenniń bári aǵa emes. Aǵa bolý jol. Jol kórsetip, baǵyt anyqtaý. Bul jasqa qaramaıdy.
Aǵalyq tabıǵı, bıologııalyq, jasqa únemi de sáıkes kele bermeıtin ónegelik.
Aǵalyq bolmysyn ózi de o dúnıelik bolǵan tamasha aqyn Sáken Imanasovtyń jazýshy Ánýar Álimjanovty joqtaýynda qanyq etip aıtyp edi:
Aǵam bar edi mir tildi,
Jaǵam bar edi – jyrtyldy!
Qan jylap turǵan júrekpen
Jubatam qalaı jurtymdy?!
Jasyryp jerge márt uldy,
Jubatam qalaı halqymdy? –
Telegeı teńiz darııasy
Tebirene turyp tartyldy!
Tóre de bolyp tórge ótti,
Týrasyn aıtyp, er ketti.
Barlaıtyn eldiń erteńin,
Sharlap ta kelip jer-kókti!
Qaıyǵy júırik kemeden,
Jazyǵy bıik tóbeden.
Aldyna kelgen adamnyń
Atasy basqa demegen.
Betkeıi shúıgin bel edi,
Belden de bıik bedeli.
Atqa da mindi, taqqa da,
«Astym ǵoı elden!» demedi.
Aldy bir Jaıyq, keń Edil,
(Asyqtyń eken nege bul?)
Sendeı-aq bolar deıtin ek
Halqynyń qamyn jegen ul!
* * *
Aǵalyq tabıǵaty aqsaqaldyqpen úndes. Aǵa jas kele aqsaqal bolýy tabıǵı jaǵdaı. Osy máselege oraılas Mekemtas Myrzahmetov qaharman Baýyrjan Momyshuly aıtty degen esteligin jarııalady. Baýkeńmen shamalas, aralas bir adam kelip Baýkeńe:
– Eı, shal, – dep sóz bastasa kerek.
Sonda Baýkeń óz minezine saı orystyń bir sózin qosa:
– Sen meni shal dep tursyń, bilesiń be kimdi shal deıtinin, – depti.
Anaý ańtarylyp qalsa kerek, sonda Baýkeń:
– Sen tyńda, uǵyp al. Adam shaıtan emes, qartaıady. Sen aıtqan jasqa jetedi, biraq balasyna, áıeline sózi ótpeıdi, jumysy tabaq bosatý. Muny shal deıdi. Adam jasqa keledi, biraq ony otbasy, tóńiregi, aýyl-aımaǵy qadir tutady, sózin nasıhat kórip tyńdaıdy. Ony qarııa deıdi. Adam qartaıady, biraq ony aýyl-aımaqtan asyp el tyńdaıdy, ataly sóz aıtady, iri iske aralasady. Babamyz Tóle bı aıtqandaı, «týǵandy emes, týra bı» bolady, ondaı adamdy aqsaqal deıdi. Sen meni osy úsheýiniń qaısysyna jatqyzyp tursyń? – dep taǵy bir orystyń osyndaı aıtylǵan sózin aıtypty, jaryqtyq Baýkeń.
Sóz ulaǵatyn bilý degen – óner. Sózge qatysty ónersizdik jaıylyp barady. Til ózimdiki dep ataly sózderge timiskilep enip, ońdy-soldy qoldaný – ádepsizdik.
Bir jıynda áldekimdi jerine jetkize madaqtamaq bolǵan azamat:
– Bul kisi aqsaqaldyqtan abyzdyqqa bastaǵan, – dep aıtyp qaldy.
Oılandym. Sonda aqsaqal kim, abyz kim?
Jurt abyzdy aqsaqaldan joǵary qoımaq nıette. Zamanynda Kommýnıstik partııanyń basshylyǵy «aqsaqalızmge qarsy» arnaıy qaýly qabyldap edi, soǵan qaraǵanda aqsaqaldyq osal sharýa emes. Biz aqsaqaldyqty mensinbeýshilik syńaıyn tanytýdamyz, onymyz qalaı? Abyz degen sakraldy uǵym, onyń dinge qatysty maǵynasy moldaý, ony da oıǵa alyp qoıǵan jón.
* * *
Qazaqty halyq retinde Keńes ókimetiniń iritip jibere almaǵany (olardyń maqsaty osy edi) el ishinde aǵalyq, aqsaqaldyq dástúrdiń saqtalmaǵandyǵynan. Oılaımyn, Táýelsizdikke de jetkizgen osy aǵalyqty, aqsaqaldyqty dástúr retinde saqtap qalǵanymyzdan. Sonyń bir aıǵaǵy dep osy jyldyń 7 mamyrynda Baýyrjan Momyshuly týraly kórkem fılm kórdik. Qoıǵan – «Jaýjúrek myń bala» fılmi arqyly jurt yqylasyna ilikken Ahan Sataev.
Fılm táýir, biraq Baýkeń beınesin soǵys arqyly ashpaq bolǵan nıetti qabyldaı almadym. О́tken alapat qandy qyrǵyn «bizdiń soǵys» emes. Ol fashızm men bolshevızm arasynan qaýlap ketken órt-qyrǵyn. Kele-kele ol soǵystyń mán-maǵynasy ashylǵanda, túsinik ózgeredi. Sol soǵysqa ul-qyzdary qatysqan keıbir burynǵy odaqtas respýblıkalar (qazirgi egemendi elder) 9 mamyrdy toılaýdan bas tartyp jatyr. Bul ánsheıin bastalǵan úrdis emes. Ákem soǵystan múgedek bolyp oraldy, tórt týysy qaza tapty, habarsyz ketti, sonda aıtatyn:
– Balam, qalaısha jeńis kúnin toılaısyńdar, bul soǵysta qyrylyp qaldyq qoı, – dep.
Jastaý kezimde áke sózin teris dep sanaıtynmyn, eseıe kele, áke sóziniń rastyǵyna kózim jete bastady.
Asyly 9 mamyrda meshitterde qyrshynynan qıylǵan bozdaqtarǵa duǵa oqyp, olardy eske túsirý kúni dep ataǵan jón bolar.
Baýkenniń ǵajaptyǵy soǵystaǵy erligi ǵana emes, onyń erligi qazaq bolýynda. Jas ofıser kezinde, ol ózin erkin qazaqpyn dep sezingen. Ol seziný aty-jónin qazaqsha jazýdan bastaldy. Kommýnısterdiń qylyshynan qan tamyp turǵan kezde tól qujatynan Baýyrjan Momyshuly dep jazdyrta alǵany naǵyz erlik, Mahambettiń minezi. Ol tuńǵysh táýelsiz qazaq. Búginde egemen eldiń ata-tekti qazaqsha jazýǵa múmkindik bergen zańy bar, biraq sanaǵa sińip ketken keńestik senim – qazaqtardyń áli de kóbisiniń sanasynan shyqpaı jatyr.
Sanasyna aǵalyq jas kezinen engen alǵashqy táýelsiz qazaq – Baýyrjan Momyshuly. Fılm Baýkenniń tuńǵysh táýelsiz qazaq ekenine qurylý kerek edi demekpin.
* * *
Aǵa o dúnıelik bolǵanda Kereký óńiriniń basshysy Qanat Bozymbaev telefon shalyp:
– Siz el aǵasysyz ǵoı, – dep sóz bastap nıet kóńilin bildirdi.
– Rahmet! Alla razy bolsyn, – dedim.
Kórgeni, túıgeni bar, ákim. Oılanyp qaldym. Qoǵamda aýyq-aýyq el aǵasy degen sóz aıtylyp qalyp júr, biraq ol habarlarda «el aǵasynyń» baılyǵyn, keńes zamanynda belgili basshy bolǵandaryn dáripteý basym. El aǵasy degen soń, onyń tegis elge, jurtqa aıtar ataly sózi, eren isi, tól qazaqy minezi bolsa kerek, jýrnalısterdiń osyndaı asyl qasıetterdi nasıhattaǵany jón emes pe?
Iá, sonymen El aǵasy degenge kelsem, ol búgin paıda bolǵan neologızm emes. Qazaq babam aıtatyn «El aǵasyz bolmas, ton jaǵasyz bolmas» dep.
* * *
El aǵasy kim jáne kimder? Sanasynda Karl Marks, Vladımır Lenın tunyp turǵan sosıalıster el aǵasy bola ala ma? Jasy jetip, biraq baılyqqa malynyp, kisilikke shyǵa almaı álem sharlap álek bolǵandar el aǵasy atana ma? Nemerelerimen orys tilinde shúldirlep otyrǵandar she? Men naqtyly aıta almaımyn, istiń aq-qarasyn aıqyndaıtyn oqıǵa, taǵdyr, túp-tamyryna kelsek, bári Alladan.
Kisilik, jan jomarttyǵy degen de aıǵaılap turatyn qasıetter emes, olardyń tabıǵaty qarapaıym, isteri izgi, olar naryqtan tek paıda qýǵan pysyqtar úshin Don Kıhot minezderi bolyp kórinýi ǵajap emes. Sóz reti kelgen soń aıta keteıin, Servantestiń keıipkeri Don Kıhot tabıǵatynda tazalyq, izgilikke qushtarlyq jatqan joq pa? Madaq, mansap izdep sonyń sońyna sham alyp túsýshiler el aǵasy atana ma, ol arasyn da ashyp aıta almaımyn.
Kisilik, erlik, sirá, óziniń sátin tosyp ta jatady, Mahambet sııaqty jalań qylysh qalpynda da, hakim Abaıdaı «sabyr túbi sary altyn» dep parasat minezde de bolmaq.
El aǵasy kim degende aıtarym, ol halyqtyń mádenı-tarıhı tájirıbesin boıyna sińirip, ómir súrý qalpyna aınaldyrǵan izgi jan. Bul bir. Ekinshiden zamannyń aǵymyn, eldiń qamyn, saıasattyń oń, solyn ańǵaryp sabyrly minez tanytatyn adam bolsa kerek. Úshinshiden el aǵasy mindetti túrde bolashaqty boljaı alatyn parasat ıesi bolýy tabıǵı jaǵdaı, sebebi, tizesinde keleshekten úmit kútip nemeresi otyr.
Men qazaqtyń el aǵalarynyń baryna, olardyń oıshyl Asan qaıǵy aıtqan «sýdaǵy aq shortan qaraǵaı basyn shalǵan» zamanda kórinip, «adasqan kóptiń atynyń basyn buraıtynyna» kámil senemin. Olaı bolmasa qarǵa tamyrly qazaq atanyp, keń dalaǵa ıelik qurmas edik.
Ǵarıfolla Esim,
akademık.
ASTANA.
Atam qazaqtan sóz qalǵan ba, aǵa-ini týraly: «Aǵasy bardyń jaǵasy bar, inisi bardyń tynysy bar», degen. Keremet sóz. Kimniń aǵasy, kimniń inisi joq, áńgime bárimizge ortaq. Bul ataly sózdi ıisi qazaqtyń bári aıtady. Týys, jekjattar bas qosqanda men de aıttym.
– Aǵasy bardyń jaǵasy bar, Násekeń meniń jaǵam edi, inisi bardyń tynysy bar, men onyń tynysy edim.
Ras, aǵam jaǵa boldy, men onyń tynysy boldym, kóp iske qajet boldym, barymsha qolǵabys jasadym. Bul týystyq paryz, anyǵynda, o dúnıelik bolǵan ortaq áke men sheshemniń aldyndaǵy – qaryz is. Musylmandyq dúnıetanymda qaryz degen Jaratýshy aldyndaǵy paryz bolyp, maǵynasy múldem tereńdep ketpek. Anyǵynda, qaryz ben paryz bir uǵymnyń eki jaǵy, olardyń mazmuny ortaq, bylaısha aıtqanda, birligi – sýbstansııa, qaryz jáne paryz bolyp atalýy aksıdensııalar. Sondyqtan týystyqqa jasalǵan qyzmet árbir jany jomart jannyń mindeti bolyp aıqyndalady. Árkimniń týysqa týystyq jasaýy qasıetti mindet. Qazaqtardyń aýyr qazaǵa jan-jaqtan quıylyp, shama-sharqynsha azaly janǵa kóńil bildirýleri de jan jomarttyǵy. Tilek, jaqsy sóz aıtý, kóńil bildirý – musylmandyq. Dúnıeden ótken týysyma Alla jar bolsyn deı kele, aǵa degen uǵymnyń órisine sholý-oıymdy bildirmekpin.
* * *
Iran eline issaparmen birneshe ret qatynadym. Tarıhy, mádenıeti baı el. Alǵashqy saparymda osy aty áıgili eldiń búgingi bizdiń zamandastarymyz qalaı eken degende, úmit pen kúdik aralasa berdi. Bul elge saparǵa shyǵar aldynda kóptegen bizdiń keńes dáýirinde qalyptasqan ádet-qylyqtarymyz, tipten sóz sóıleý mánisi de ózgerýi kerek degen eskertpeler estigenbiz. Árıne, ol eskertpeler er azamattarǵa qaraǵanda, áıelderge qıyndaý eken. Islam tártipteri tym qatal, biraq meniń aıtpaǵym, jasy kishilerdiń bári bir aýyzdan bizderge «aǵaı» dep turǵandary janymyzǵa jaqty. Kádimgi aǵa degen sózge ı – jalǵaýyn qosyp «aǵaı» deıdi bári. Qandaı mándi, maǵynaly, retti sóz. Men bas suqqan dúkenderdiń bárinde bári «aǵaı» dep ıilip tur. Iá, Iran tarıhy tereń, mádenıetti el. Eldik qundylyq urpaqtan-urpaqqa juqarmaı, úzilmeı, julmalanbaı búginge jetken.
Elge oralǵan soń, dúkenderge, sýpermarketterge bac suqsańyz, estıtinińiz dóreki sóz, mysaly, dúkennen áldene almaq bolyp satýshyǵa til qatsańyz, ol «Mýjchına, ne týda...» deıdi, ıaǵnı sizge erkek ekenińizdi betińizge basyp otyr. Men: «Aınalaıyn, meni nege «mýjchına» deısiz», desem, ol: «Sonda, sizdi kim deýim kerek», dep bajyraıyp turǵany. Iá, solaı, bizde bárimizdi erkek-mýjchına, áıel-jenshına dep ataý siresip, sińip, dóreki ádetke aınalǵan. Siz erkeksiz, ıaǵnı buqasyz, aıǵyrsyz degen mániste, tym anaıy. Bul qaıdan, qalaı turmysqa engen qazaq úshin jat ádet. Máseleniń aýyrlyǵy, sizge «mýjchına» dep ózimizdiń tili oryssha shyqqan qarakóz qyzdarymyz da bajyraıa qarap, sózdi boratyp tur emes pe?
Aǵa degen úsh-aq áripten turmaı ma?
Qazaqta qaratpa aıtylatyn uǵymdardyń deni úsh áripten turady: aǵa, ata, áke, apa, áje, ini t.b. Dúkenge taýar alýǵa kelýshilerge satýshy-qyzmetshiler er azamatqa jasyna qaraı: aǵa, aǵataı, ata, ini dep, áıel zatyna jasyna qaraı: qaryndas, jeńgeı, apa, áje, qarııa dep tursa. Qazaq jastarǵa: aınalaıyn, qaraǵym, týysqan, aǵaıyn, azamat, balam, qyzym, inishek deıdi, nege osy túsinikter qoǵamda óz ornyn tappaı tur.
Tárbıe júıesimen arnaıy shuǵyldanatyn elimizde ǵylymı-zertteý ortalyqtary bar. Solar ne qarap otyr degen oı maǵan eriksiz kele beredi nemese mektepterdegi tárbıe saǵattarynda ne aıtylady? Oılaımyn, er azamattarǵa myrza desek, áıel zatyna (qoǵamdaǵy ornyna qaraı) hanym desek, nesi min!
* * *
Halqymyz aǵanyń atqaratyn qyzmetin aǵalyq deıdi. Sonda aǵalyq degen ne? XV ǵasyrdyń jyraýy Dospambette attaryn almaǵa baılaǵan aǵalar kóp edi deıdi. Nendeı maǵynada aıtylǵan sóz. Attaryn almaǵa baılaýdyń mánisin dóp ashyp aıta almaımyn, biletinder tolyqtyrsyn. Dospambet «aǵalar» dep erekshe pafospen aıtyp tur. Sondaǵy onyń aǵalary kimder? Árıne, úlkender, kisilikti jandar, úlgili is pen sóz ıeleri. Qazaq: «Aǵasy turyp inisi sóılegennen bez», deıdi. Bul bar jaǵdaıǵa kelmeıtin shyǵar, biraq ol oqıǵaǵa qatysty aıtylǵan. Aǵa tájirıbeli, ol sabyrly, ol parasatty, biraq qazaq tarıhynda inilerdiń sýyrylyp aǵalary aldynda sóz bastaǵandary bolǵan. Qazaq elin shaýyp ketken Qońtajyǵa mal-jandy daýlap kelgen úlkender (bıler) sózi áser etpegende bala Qazybek:
– El ebelek emes, er kebenek emes, dat! – deıdi. Sonda qalmaq hany:
– О́ı óziń jónińdi aıtshy, atyń kim? – depti.
– Atym Qazybek, ákem Keldibek, halqym qazaq, rýym qarakesek, – depti.
– Daýysyń qaz daýysyndaı qańqyldap tur eken, al datyńdy aıtshy! – depti han. Sonda Qazybek:
– Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep, naızaǵa úki taqqan elmiz, eshbir dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sózdi asyrmaǵan elmiz. Dosymyzdy saqtaı bilgen elmiz, dámi, tuzyn aqtaı bilgen elmiz, asqaqtaǵan han bolsa, han ordasyn taptaı bilgen elmiz. Atadan ul týsa, qul bolamyn dep týmaıdy, anadan qyz týsa, kún bolamyn dep týmaıdy. Ul men qyzdy qamatyp otyra almaıtyn elmiz.
Sen qalmaq ta, biz qazaq,
Qarpysqaly kelgenbiz.
Sen temir de biz kómir,
Eritkeli kelgenbiz,
Eki eliktiń laǵyn telitkeli kelgenbiz.
Tanymaıtyn jat elge,
Tanysqaly kelgenbiz.
Tanysýǵa kelmeseń,
Shabysqaly kelgenbiz.
Sen qabylan da, biz arystan,
Alysqaly kelgenbiz.
Jańa úıretken jas tulpar,
Jarysqaly kelgenbiz.
Tutqyr sary jelimbiz,
Jabysqaly kelgenbiz.
Berseń jóndep bitimdi aıt,
Bermeseń dirildemeı jónińdi aıt,
Ne turysatyn jerińdi aıt! – depti.
Sonda Qońtajy sózge toqtap, qazaqtardyń shabylǵan mal-janyn aman-esen elge qaıtarǵan eken.
Qazybek bıdiń Qaz daýysty atanýy osy oqıǵaǵa qatysty. Sol kezde Qazybek on bes jastar shamasynda.
Mine, aǵa turyp inisi sóıleıtin osyndaı shaq bolady, oǵan da qazaq: «Aqyl jastan, asyl tastan», dep tujyrymyn jasaǵan.
Bul aıtylmasa sózdiń atasy óledi degen jaǵdaıǵa baılanysty bolatyn oqıǵa. Qalypty jaǵdaıda alǵashqy sóz aǵaniki, sózdiń mánisi buzylyp bara jatqanda ǵana ini alǵa shyǵyp sóz aıtqan:
El aýzyndaǵy áńgime. Birde Abaı aǵamyzǵa sálem bermekshi bolyp eki adam kelipti. Abaı ádette kelgen adamdardy ańǵarmaq bolyp, suraq-saýaldar berip baıqaıdy eken. Eger qonaqtardan alarlyq úlgi-ónege, sóz bolsa, máslıhat quryp otyrady da, mánsiz áńgime bastalsa, Áıgerimge:
– Qonaqtarǵa tamaq berińder, – dep shyǵaryp jiberedi eken.
Osy joly da áńgime bastalyp, Abaı kenetten:
– Osy tátti de ne tátti, qatty da ne qatty, – depti sálem berýshilerge qarata. «Aǵa turyp ini sóılegennen bez», degen ata saltymen úlkeni:
– Abaı aǵa, irimshikti qantqa qosyp... – dep sóz bastaǵanda, qasyndaǵy jasy kishi ini:
– Joq, Abaı aǵam ony surap otyrǵan joq, Abaı aǵa táttide jan tátti, qatty da joqshylyq qatty, depti.
Abaı razy bolyp bularmen dastarqandas bolyp, suhbat qurypty deıdi aıtýshylar.
Bul aqyl jastan degenge taǵy bir dálel.
* * *
Keńes zamanynda bóshkege syıatyn sýdy shelekke quıyp rásýá bolǵan halyqpyz. Qazaq sóziniń ulaǵaty suıylyp, mánsizdenip, tozyp edi, endigi kezde solardyń tabıǵı mazmunyna qaıta oralýymyz kerek. Qazaq sózi onyń dalasynyń tildik kórinisi, maǵynasy keń, aýqymdy. Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde keıingi jyldary qalyptasqan dástúr boıynsha sheteldik professorlardy stýdentterge, magıstranttarǵa dáris oqýlary úshin arnaıy shaqyramyz. Sondaı professorlardyń biri AQSh-tyń Kentýkkı ýnıversıtetinen kelgen Stefan Berd-Pollanmen úshinshi kúni suhbattasyp otyrmyz. Ol buryn Qazaq elinde múldem bolmaǵan, qazaq halqyn kórmegen, bilgeni shamaly, Astanaǵa tuńǵysh kelýi eken. Ol kisimen fılosofııanyń kásibı máselelerin qozǵap otyryp, arasynda bizdiń el týraly sóz bolǵanda:
– Sizder, qazaqtar ádet-túsinikterińiz týra zańǵa ǵana syıyp turmaıtyn keń, ashyq peıildi halyq ekensizder, – deıdi.
Qonaq az otyryp kóp synaıdy degen osy, úsh kúnniń ishinde bizdiń dilimizdi ańǵaryp qoıǵan. Qonaq sózinde astar da baryn ańǵarý kerek, bizde zań degenniń tym qatal ekenin de onyń baıqaǵany bolar.
Ras, onymyz bar, biraq aǵalyǵymyz satýly bolyp, úlkenderimiz ony taýarǵa aınaldyryp buldaı bastaǵanyn kórgende, ony aǵalyq dep ataýdan saqtana bastaısyń, ásirese, osy jaǵymsyz jaǵdaıdy qazirgi jastar ańǵaryp, aıtyp qalýda, bul urpaqtyń aýyr syny.
Qazaq basynan rýhanı qasiretti keshken halyq. Rýh dińgegi – din. Ateızm óz degenin jasady. Dinı sezim adamdardy jumsartýshy edi, ateızm adamdardyń júregin qaraıtty, minezin ózgertti, tik aıtý dástúrge aınaldy. Halqymyzda aýyr qazany da tik aıtpaı, tuspaldap jetkizýshi edi. Ateızm dáýirinde «bet jyrta» aıtý maqtanyshqa aınaldy, ol týystyqqa da, adamshylyqqa da jatpaıtyn jat ádet, sol qazaq qaýymynyń qat-qabattarynda oryn alyp úlgerdi. Úlkenniń betinen alý – aıyp. Oılanyp sóıleý adamshylyq, kisilik belgisi. Minez sabyrlyǵy aǵalyqtyń negizi. Shyn mánisinde aǵalyq degen eldik minez, oǵan jetýdiń joldary bar, ókinishke qaraı, aǵalyqty biz bılikpen aralastyryp aldyq. Árıne, bıliktegi adam sózi aǵalyq maǵynada bolsa bir jón, al olaı bolmasa ne istemekpiz, oılanǵan jón!
Aǵalyq degen ónegelik. Ǵylymı tilde ony «lıderlik» dep te ataýǵa bolar. Qazaq: «Júzden bireý sheshen, myńnan bireý kósem», degen. Iаǵnı, aǵalyq sheshendikke qaraǵanda sırek kezdesetin qubylys, aǵalyq kósemdikke qatysty túsinik. Sóz qysqasy, jasy úlkenniń bári aǵa emes. Aǵa bolý jol. Jol kórsetip, baǵyt anyqtaý. Bul jasqa qaramaıdy.
Aǵalyq tabıǵı, bıologııalyq, jasqa únemi de sáıkes kele bermeıtin ónegelik.
Aǵalyq bolmysyn ózi de o dúnıelik bolǵan tamasha aqyn Sáken Imanasovtyń jazýshy Ánýar Álimjanovty joqtaýynda qanyq etip aıtyp edi:
Aǵam bar edi mir tildi,
Jaǵam bar edi – jyrtyldy!
Qan jylap turǵan júrekpen
Jubatam qalaı jurtymdy?!
Jasyryp jerge márt uldy,
Jubatam qalaı halqymdy? –
Telegeı teńiz darııasy
Tebirene turyp tartyldy!
Tóre de bolyp tórge ótti,
Týrasyn aıtyp, er ketti.
Barlaıtyn eldiń erteńin,
Sharlap ta kelip jer-kókti!
Qaıyǵy júırik kemeden,
Jazyǵy bıik tóbeden.
Aldyna kelgen adamnyń
Atasy basqa demegen.
Betkeıi shúıgin bel edi,
Belden de bıik bedeli.
Atqa da mindi, taqqa da,
«Astym ǵoı elden!» demedi.
Aldy bir Jaıyq, keń Edil,
(Asyqtyń eken nege bul?)
Sendeı-aq bolar deıtin ek
Halqynyń qamyn jegen ul!
* * *
Aǵalyq tabıǵaty aqsaqaldyqpen úndes. Aǵa jas kele aqsaqal bolýy tabıǵı jaǵdaı. Osy máselege oraılas Mekemtas Myrzahmetov qaharman Baýyrjan Momyshuly aıtty degen esteligin jarııalady. Baýkeńmen shamalas, aralas bir adam kelip Baýkeńe:
– Eı, shal, – dep sóz bastasa kerek.
Sonda Baýkeń óz minezine saı orystyń bir sózin qosa:
– Sen meni shal dep tursyń, bilesiń be kimdi shal deıtinin, – depti.
Anaý ańtarylyp qalsa kerek, sonda Baýkeń:
– Sen tyńda, uǵyp al. Adam shaıtan emes, qartaıady. Sen aıtqan jasqa jetedi, biraq balasyna, áıeline sózi ótpeıdi, jumysy tabaq bosatý. Muny shal deıdi. Adam jasqa keledi, biraq ony otbasy, tóńiregi, aýyl-aımaǵy qadir tutady, sózin nasıhat kórip tyńdaıdy. Ony qarııa deıdi. Adam qartaıady, biraq ony aýyl-aımaqtan asyp el tyńdaıdy, ataly sóz aıtady, iri iske aralasady. Babamyz Tóle bı aıtqandaı, «týǵandy emes, týra bı» bolady, ondaı adamdy aqsaqal deıdi. Sen meni osy úsheýiniń qaısysyna jatqyzyp tursyń? – dep taǵy bir orystyń osyndaı aıtylǵan sózin aıtypty, jaryqtyq Baýkeń.
Sóz ulaǵatyn bilý degen – óner. Sózge qatysty ónersizdik jaıylyp barady. Til ózimdiki dep ataly sózderge timiskilep enip, ońdy-soldy qoldaný – ádepsizdik.
Bir jıynda áldekimdi jerine jetkize madaqtamaq bolǵan azamat:
– Bul kisi aqsaqaldyqtan abyzdyqqa bastaǵan, – dep aıtyp qaldy.
Oılandym. Sonda aqsaqal kim, abyz kim?
Jurt abyzdy aqsaqaldan joǵary qoımaq nıette. Zamanynda Kommýnıstik partııanyń basshylyǵy «aqsaqalızmge qarsy» arnaıy qaýly qabyldap edi, soǵan qaraǵanda aqsaqaldyq osal sharýa emes. Biz aqsaqaldyqty mensinbeýshilik syńaıyn tanytýdamyz, onymyz qalaı? Abyz degen sakraldy uǵym, onyń dinge qatysty maǵynasy moldaý, ony da oıǵa alyp qoıǵan jón.
* * *
Qazaqty halyq retinde Keńes ókimetiniń iritip jibere almaǵany (olardyń maqsaty osy edi) el ishinde aǵalyq, aqsaqaldyq dástúrdiń saqtalmaǵandyǵynan. Oılaımyn, Táýelsizdikke de jetkizgen osy aǵalyqty, aqsaqaldyqty dástúr retinde saqtap qalǵanymyzdan. Sonyń bir aıǵaǵy dep osy jyldyń 7 mamyrynda Baýyrjan Momyshuly týraly kórkem fılm kórdik. Qoıǵan – «Jaýjúrek myń bala» fılmi arqyly jurt yqylasyna ilikken Ahan Sataev.
Fılm táýir, biraq Baýkeń beınesin soǵys arqyly ashpaq bolǵan nıetti qabyldaı almadym. О́tken alapat qandy qyrǵyn «bizdiń soǵys» emes. Ol fashızm men bolshevızm arasynan qaýlap ketken órt-qyrǵyn. Kele-kele ol soǵystyń mán-maǵynasy ashylǵanda, túsinik ózgeredi. Sol soǵysqa ul-qyzdary qatysqan keıbir burynǵy odaqtas respýblıkalar (qazirgi egemendi elder) 9 mamyrdy toılaýdan bas tartyp jatyr. Bul ánsheıin bastalǵan úrdis emes. Ákem soǵystan múgedek bolyp oraldy, tórt týysy qaza tapty, habarsyz ketti, sonda aıtatyn:
– Balam, qalaısha jeńis kúnin toılaısyńdar, bul soǵysta qyrylyp qaldyq qoı, – dep.
Jastaý kezimde áke sózin teris dep sanaıtynmyn, eseıe kele, áke sóziniń rastyǵyna kózim jete bastady.
Asyly 9 mamyrda meshitterde qyrshynynan qıylǵan bozdaqtarǵa duǵa oqyp, olardy eske túsirý kúni dep ataǵan jón bolar.
Baýkenniń ǵajaptyǵy soǵystaǵy erligi ǵana emes, onyń erligi qazaq bolýynda. Jas ofıser kezinde, ol ózin erkin qazaqpyn dep sezingen. Ol seziný aty-jónin qazaqsha jazýdan bastaldy. Kommýnısterdiń qylyshynan qan tamyp turǵan kezde tól qujatynan Baýyrjan Momyshuly dep jazdyrta alǵany naǵyz erlik, Mahambettiń minezi. Ol tuńǵysh táýelsiz qazaq. Búginde egemen eldiń ata-tekti qazaqsha jazýǵa múmkindik bergen zańy bar, biraq sanaǵa sińip ketken keńestik senim – qazaqtardyń áli de kóbisiniń sanasynan shyqpaı jatyr.
Sanasyna aǵalyq jas kezinen engen alǵashqy táýelsiz qazaq – Baýyrjan Momyshuly. Fılm Baýkenniń tuńǵysh táýelsiz qazaq ekenine qurylý kerek edi demekpin.
* * *
Aǵa o dúnıelik bolǵanda Kereký óńiriniń basshysy Qanat Bozymbaev telefon shalyp:
– Siz el aǵasysyz ǵoı, – dep sóz bastap nıet kóńilin bildirdi.
– Rahmet! Alla razy bolsyn, – dedim.
Kórgeni, túıgeni bar, ákim. Oılanyp qaldym. Qoǵamda aýyq-aýyq el aǵasy degen sóz aıtylyp qalyp júr, biraq ol habarlarda «el aǵasynyń» baılyǵyn, keńes zamanynda belgili basshy bolǵandaryn dáripteý basym. El aǵasy degen soń, onyń tegis elge, jurtqa aıtar ataly sózi, eren isi, tól qazaqy minezi bolsa kerek, jýrnalısterdiń osyndaı asyl qasıetterdi nasıhattaǵany jón emes pe?
Iá, sonymen El aǵasy degenge kelsem, ol búgin paıda bolǵan neologızm emes. Qazaq babam aıtatyn «El aǵasyz bolmas, ton jaǵasyz bolmas» dep.
* * *
El aǵasy kim jáne kimder? Sanasynda Karl Marks, Vladımır Lenın tunyp turǵan sosıalıster el aǵasy bola ala ma? Jasy jetip, biraq baılyqqa malynyp, kisilikke shyǵa almaı álem sharlap álek bolǵandar el aǵasy atana ma? Nemerelerimen orys tilinde shúldirlep otyrǵandar she? Men naqtyly aıta almaımyn, istiń aq-qarasyn aıqyndaıtyn oqıǵa, taǵdyr, túp-tamyryna kelsek, bári Alladan.
Kisilik, jan jomarttyǵy degen de aıǵaılap turatyn qasıetter emes, olardyń tabıǵaty qarapaıym, isteri izgi, olar naryqtan tek paıda qýǵan pysyqtar úshin Don Kıhot minezderi bolyp kórinýi ǵajap emes. Sóz reti kelgen soń aıta keteıin, Servantestiń keıipkeri Don Kıhot tabıǵatynda tazalyq, izgilikke qushtarlyq jatqan joq pa? Madaq, mansap izdep sonyń sońyna sham alyp túsýshiler el aǵasy atana ma, ol arasyn da ashyp aıta almaımyn.
Kisilik, erlik, sirá, óziniń sátin tosyp ta jatady, Mahambet sııaqty jalań qylysh qalpynda da, hakim Abaıdaı «sabyr túbi sary altyn» dep parasat minezde de bolmaq.
El aǵasy kim degende aıtarym, ol halyqtyń mádenı-tarıhı tájirıbesin boıyna sińirip, ómir súrý qalpyna aınaldyrǵan izgi jan. Bul bir. Ekinshiden zamannyń aǵymyn, eldiń qamyn, saıasattyń oń, solyn ańǵaryp sabyrly minez tanytatyn adam bolsa kerek. Úshinshiden el aǵasy mindetti túrde bolashaqty boljaı alatyn parasat ıesi bolýy tabıǵı jaǵdaı, sebebi, tizesinde keleshekten úmit kútip nemeresi otyr.
Men qazaqtyń el aǵalarynyń baryna, olardyń oıshyl Asan qaıǵy aıtqan «sýdaǵy aq shortan qaraǵaı basyn shalǵan» zamanda kórinip, «adasqan kóptiń atynyń basyn buraıtynyna» kámil senemin. Olaı bolmasa qarǵa tamyrly qazaq atanyp, keń dalaǵa ıelik qurmas edik.
Ǵarıfolla Esim,
akademık.
ASTANA.
