Jutar aýa jupar bolsa... nemese tabıǵatqa jasalǵan taǵylyq toqtar emes

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Zúlfııa Súleımenovanyń atyraý­­­lyqtarmen kezdesýinde osyndaı má­se­leler keńinen qozǵaldy. Turǵyn­dardy, ásirese, qatty turmystyq qaldyqtardy óńdeý máselesi tolǵandyrady. Mınıstrdiń aıtýynsha, ǵaryshtan júrgizilgen monıtorıng qorytyndysymen byltyr 131 ruqsat etilmegen qoqys alańy anyqtalǵan. Qazir Atyraý oblysynda 55 qoqys polıgony bar. Solardyń 8 polıgony (14,5%) ǵana ekologııalyq jáne sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes keledi. Qazir polıgondarda 2,5 mln tonnadan asa qoqys jınaqtalǵan. Alaıda polıgondarǵa tasymaldanǵan qurylys qaldyqtary óńdelmeı jatyr.

– Jergilikti ákimdikter shaǵyn jáne or­­ta bıznes sýbektilerin kommý­naldyq qal­­­­dyq­­tardy jınaý, suryptaý jáne qaı­­ta óńdeýge tartýy qajet. Al kom­mý­nal­­dyq qal­dyqtarǵa baılanysty arnaıy baǵ­­darlama ázirlegen jón, – deıdi Z.Súleımenova.

Mınıstrdiń deregine súıensek, Ekolo­gııalyq kodekstiń engizilýi ákimdikterge tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryna emıssııa­lar úshin tólem qarajatyn 100% paıdalaný múmkindigin berip otyr.

Má­selen, ótken jyly Atyraý obly­­synyń bıýd­jetine ekologııalyq tó­lem­derden 9 mlrd teńgeden asa qarajat tús­ken. Biraq odan munaıly óńirdiń aýasy da, tumsa tabıǵaty jaqsaryp jatqan joq. О́ıt­keni bul óńirde tabıǵatqa qarsy jasalatyn taǵylyq áre­ketter toqtamaı tur.

Oblystyq ekologııa departamentiniń baspasóz qyzmeti usynǵan málimet­ke súıensek, byltyr tabıǵat paıdalaný­shylarǵa qatysty 121 baqylaý júrgizilgen. Sondaı baqylaýdyń nátıjesinde, ekologııa zańnamasynyń talaptaryn buzǵan 241 derek tirkelgen. Zań buzýshylarǵa qatysty 230 ákimshilik is qozǵalyp, jalpy somasy 306 mln 635 myń teńgeniń ákim­shilik aıyppuly salyndy. Alaıda tabıǵat paıdalanýshylardyń aıyppuldy tóleýge asyǵar túri joq. Qazir 14 mln 102 myń teńgelik 8 ákimshilik istiń oryn­dalý merzimi ótpegen. Al 107 myń 957 847 teńgeniń 7 ákimshilik isi sot oryn­daý­shy­larynyń óndirisinde qaralyp jatyr.

Máselen, tabıǵat paıdala­ný­shynyń birine jalpy somasy 56 mln 146 myń teńgeni quraǵan zalaldy óteý týraly bir uıǵarym berý týraly sheshim qabyldanǵan. Aqtóbe oblysynda tirkelgen tabıǵat paıdalanýshy bul sheshimmen kelispeı, sol óńirdegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotyna shaǵym bergen. Alaıda sot sheshimimen shaǵym qanaǵat­tan­dyrýsyz qaldyrylǵan. Tabıǵat paı­­­dalanýshy sot sheshimimen taǵy da kelis­peı, Aqtóbe oblystyq sotynyń apel­lıasııalyq alqasyna apellıasııalyq shaǵym­men júgingen. Sot sheshimi ózgeris­siz qal­dy­rylyp, apellıasııalyq shaǵym qanaǵat­tandyrýdan bas tartylǵan. Qor­shaǵan ortaǵa keltirilgen zalal óndirilgen.

Bul óńirdiń turǵyndary da jutar aýanyń jupar bolǵanyn qalaıdy. Alaıda alań kóńildi jurtshylyqtyń qalaýy ońynan sheshilmeı tur. О́ıtkeni Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Atyraý oblysy boıynsha departamentiniń basshysy Erlan Dosanovtyń málimetine súıensek, keıingi 5 jylda Atyraý oblysynda qorshaǵan ortany búldirýge qatysty 47 oqıǵa tirkelgen. Soǵan baılanysty 2,5 mlrd teńgeden asa somanyń aıyppuly salynǵan. Ekologııaǵa keltirilgen zalal mólsheri 700 mln teńgeden asqan. Qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretin jaǵdaılar «AMО́Z», «Teńizshevroıl» JShS, «Embimunaıgaz» AQ, «North Caspian Operating Company N.V» fılıalynda anyqtalyp otyr.

Oblystyq ekologııa departamentiniń mamandary da atalǵan kásiporyndardyń tumsa tabıǵattyń búlinýine qosar «úle­sin» joqqa shyǵarmaıdy. Máselen, «North Caspian Operating Company N.V» fılıa­lyna qatysty profılaktıkalyq baqylaý kezinde zań talabyna qaıshy 10 derek tirkelgen. Birinshiden, konteınerlik tıp­tegi 2 kóldeneń rezervýary bar ýaqytsha alań bolmaǵan. Ekinshiden, paıdalanylǵan siltini qalpyna keltirýge arnalǵan kúkirt qyshqyly bar birneshe rezervýar taǵy joq. Úshinshiden, eki jelide amındi tazartýǵa arnalǵan 14 qosymsha súzgisi bar alań bolýy kerek. Tórtinshiden, tehnologııalyq syıymdy­lyǵy bar ýaqytsha 29 alań­­nyń bolmaǵany anyq­talǵan.

О́tken jylǵy 3 tamyzda «Bolashaq» munaı men gazdy keshendi daıyndaý qon­dyrǵysy jumysy gazdyń taralýyna baılanysty toqtatyldy. Mamandar munyń sebebin Kaspıı teńizindegi «D» ara­lynan óndirilgen gazdan suıyq­tyqtyń bólinýin qamtamasyz etetin shlam ustaǵyshtyń isten shyǵýymen tú­sin­dirgen. Sodan keıin shlam ustaǵyshtyń qu­rylymy jobasyz qaıta jasalǵan. Biraq ýly gaz datchıkteri (gaz separatory) iske qo­sylǵan. Atmosferalyq aýaǵa taraǵan kú­kirtti gazdyń kólemi 1 665 kılogramdy quraǵan.

Ekologter byltyrǵy 9 aıda Atyraý munaı óńdeý zaýytyna 4 ret jospardan tys tekserý, 1 profılaktıkalyq ba­qy­laý júrgizdi. Bul kásiporyn tarapy­nan qorshaǵan ortany qorǵaý talaby jıi buzylatynyn ańǵartady. Máselen, birin­shi jospardan tys tekserý kezinde bıo­logııalyq tazartý qondyrǵysynan qu­ramynda úlken konsentrasııada bıoshla­­my bar sarqyndy óndiristik sýlar­dyń býlaný alańyna aǵyzǵany anyq­talǵan. Atalǵan derekke baılanysty za­ýytqa Ákimshilik quqyq buzýshylyq ko­deksiniń 327, 328 jáne 311-baptarynyń 1-bólikterimen, 31 mln 233 myń teńge aıyp­pul salynǵan.

Sáýir aıyndaǵy úshinshi jospardan tys tekserý kezinde kásiporyn tarapynan qorshaǵan ortaǵa emıssııalardyń nor­matıvterin asyrýǵa qatysty 4 zań buzý­shylyq anyqtalǵany tirkelgen. Sol sebepten Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 328-babynyń 1-bólimimen salynǵan aıyppuldyń kólemi 55 mln 949 teńgeni qurady. Al maýsym-shilde aıla­rynda júrgizilgen profılaktıkalyq baqylaýǵa Ekologııalyq retteý jáne ba­qylaý komıteti men Aqtóbe oblys­tyq ekologııa departamenti mamandary qatysty. Sol kezde anyqtalǵan buzý­shy­lyqtardy joıý jóninde nusqama beri­lip, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 324, 326, 327 jáne 344-babymen 6 mln 993 myń teńge kóleminde aıyppul salýǵa sheshim qabyldandy.

Sondaı-aq shildede «KEGOC» AQ-ta oryn alǵan apattyq jaǵdaıǵa baılanysty Atyraý munaı óńdeý zaýyty elektr qýatynsyz qaldy. Munyń sal­darynan ýly gaz alaýda jaǵylǵan. Osy derek úshin Atyraý qalasynyń ákim­shilik quqyq buzýshylyqtar jónindegi mamandandyrylǵan sotynyń qaýlysymen qor­shaǵan ortaǵa emıssııalardyń norma­tıv­terin bir jyl ishinde júıeli túrde (eki retten kóp) asyrǵany úshin eko­logııalyq ruqsattyń qoldanysyn 1 aıǵa toqtata turyp, lastaǵysh zattardyń asyp ketken mólsherine qatysty qorshaǵan ortaǵa ja­ǵymsyz áser etkeni úshin 5 mln 626 myń teńge aıyppul salynǵan edi. Alaıda oblystyq sottyń qaý­lysymen birinshi saty­daǵy sot qaýlysy joıyldy. Sóıtip, za­ýytqa qatysty ákimshilik quqyq buzý­­shylyq týraly is asa qajettilik jaǵdaıyn­da is-árekettiń jasalýyna baılanysty toqtatyldy.

Qazir oblystyq ekologııa departamenti Atyraý oblystyq sotynyń qaýlysyn kas­sasııalyq tártippen qaıta qaraýǵa kassa­sııalyq narazylyq berý úshin Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetine joldap otyr. Jalpy, ótken jyly Atyraý munaı óńdeý zaýytyna Ekologııalyq kodeks talaptaryn buzǵany úshin jalpy kólemi 100 mln 672 myń teńgeni quraǵan ákimshilik aıyppul salyndy.

Qazir aýyl turǵyndary da qorshaǵan ortanyń búlinbegenine múddelik tanytyp otyr. Sondaı turǵynnyń biri byl­tyrǵy qarashada Whatsapp messendjeri men áleýmettik jelide munaıǵa uqsas suıyqtyq tógilgeni týraly beınejazba taratty. Topyraq qabaty búlingen aýmaq Qurmanǵazy aýdanyndaǵy Súıindik aýyldyq okrýgindegi Batyrbek aýylynan soltústik shyǵysqa qaraı 8-9 sha­qy­rym qashyqtyqtaǵy Ydyrys pen She­­gendi qystaqtarynyń aralyǵynan ta­byl­ǵan. Munda «SMART-OIL» JShS byl­tyr tamyz aıynan beri barlaý-bur­ǵylaý jumystaryn júrgizýdi bastaǵan. Atalǵan qystaý Qurmanǵazy aýdanynyń or­talyǵynan 250 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan.

«Osyǵan baılanysty Atyraý oblys­tyq ekologııa departamentiniń mamandary, Qurmanǵazy aýdany ákimi men aýdan prokýrorynyń orynbasarlary, Súıindik aýyldyq okrýginiń ákimi, Azǵyr polısııa bóliminiń bastyǵy, «SMART-OIL» JShS-niń ókilderi bar top topyraq qa­baty búlingen jerge tekserý júrgizdi. Tek­­serý kezinde topyraq qabaty belgisiz suıyqtyqpen búlingeni anyqtaldy. Depar­tament qyzmetkerleri zerthanalyq taldaý júrgizý úshin búlin­gen jerden synamalar aldy. Mu­naı ónimderimen búlingen jerdegi lastaý­shy zattyń naqty konsentrasııa­sy aıa­lyq (fonovyı) topyraqtan kóp ekeni dá­leldendi. Qurmanǵazy aýdandyq polısııa bóliminiń is qujattarynda jerdi búldirgen «SMART-OIL» JShS-niń mer­digeri – «Kapýanov B.Z.» sharýa qoja­lyǵy ekeni kórsetildi», dep habarlady departamenttiń baspasóz qyzmeti.

Qorshaǵan ortanyń birden-bir jan­ashy­ry – ekologııa departamentiniń mamandary «Kapýanov B.Z.» sharýa qoja­lyǵyna zańnama talaptaryn buzǵany úshin ákimshilik hattama toltyrdy. Sha­rýa qojalyǵynyń basshylary kinásin moıyndaǵan. Sol sebepten qysqartylǵan is júr­gizý tártibimen sharýa qojalyǵy 459 450 teńge mólsherinde ákimshilik aıyppul arqalady.

Bul seriktestiktiń Qyzylqoǵa aýdanynda qorshaǵan ortany búldirgeni týraly derek bar. Muny oblystyq ekologııa departamentiniń mamandary rastap otyr. Dálelge júginsek, «SMART-OIL» JShS «Qarabaý» ken orny aýmaǵyndaǵy burǵylaý qondyrǵysyn kóshirý kezinde topyraq qabaty burǵylaý shlamymen búldirgen. Burǵylaý shlamyn merdiger mekemege berý kezinde ekologııalyq zańnama talaptaryn buzǵany anyqtalǵan. Mundaı áreket úshin seriktestikke Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń talabymen qysqartylǵan tártippen 3 mln 828 myń 750 teńge aıyppul salynǵan.

Departament basshysy Álibek Bekmu­­hametovtiń aıtýyna qara­ǵanda, byltyrǵy jeltoqsanda «Ult­tyq ındýstrıaldy munaı-hımııa tehnoparki» arnaıy eko­nomıkalyq aımaǵynyń aýmaǵynda kólemi 6 gek­tarǵa jýyq jasandy kól túzilgen. Bul las sýdy da­laǵa ruqsatsyz tógýdiń sal­darynan Atyraýdan 30 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Qara­batan eldi mekeniniń tusynda paıda bolǵan. Munda «Bazıs Kon­strakshn» AQ «Sý daıyndaý» jobasyn júzege asyryp jatyr. Tapsyrys berýshi – «Karabatan Utilities Solution» JShS.

– Áleýmettik jelide jer astyna kómilgen qubyrdan quramy belgisiz las sýdyń jer betine ruqsatsyz tógilgeni jaıly beınejazba júkteldi. Osylaısha, «Karabatan Utility Solutions» JShS tarapynan ekologııalyq zańnama talaby bu­zylǵan. Osyǵan baılanysty departament qyzmetkerleri jospardan tys tekserý júrgizdi. Tekserý qorytyndysymen kórsetilgen derekter rastaldy. Atalǵan se­riktestik zań buzýshylyq deregine qa­tysty Ákimshilik quqyq buzýshylyq týra­ly kodekstiń 328-babynyń 1-tar­maǵymen qorshaǵan ortaǵa emıssııa­lar­dyń normatıvterin asyrǵany úshin ákim­shilik jazaǵa tartylyp, 10 mln 448 myń teńge aıyppul salyndy, – deıdi Á.Bek­mu­hametov.

Al Atyraý oblystyq mamandandy­rylǵan tabıǵat qorǵaý prokýrory Erke­bulan Ermekovtiń málimetinshe, keń ta­ralǵan paıdaly qazbalardy óndirý úshin karerlerdi ruqsatsyz paıdalanǵan kásip­oryndar bar. Mundaı derek prokýratýra qyzmetkerleriniń jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jumysyna júrgizgen taldaýy kezin­de anyqtalǵan.

– Taldaý qorytyndysymen kásip­oryndardyń tarapynan bir­neshe talaptyń oryndalmaǵany belgili boldy. Onyń ishinde lısenzııalyq mindet­temelerdiń oryn­dalmaǵany, mindetti tólemderdiń túspegeni, jer paıdalaný quqyqtarynyń úshinshi tulǵalarǵa zańsyz berilgeni jáne jer ýchaskelerin quqyq belgileıtin qujatsyz paıdalanylǵany týraly zań buzýshylyqtar kezdesedi. Prokýrorlyq qadaǵalaý aktisine sáıkes jalpy kólemi 773,9 gektar jer ýchaskesiniń qoı­naýyn ıgerýge jasalǵan «Atyraý» áleýmettik kásip­kerlik korporasııasy» AQ-nyń 13, jáne «Kon­saltıng-Nedra» JShS-niń 1 keli­simsharty buzyldy, – dep málimdedi E.Ermekov.

Onyń aıtýynsha, oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy basshysynyń orynbasary «sógis» túrindegi tártiptik jaýapqa tartylǵan. Mundaı taldaý jumystary áli jalǵasyp jatyr. Zańdylyqty buzǵan ózge de jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa qa­tysty sharalar qabyldaý josparlanyp otyr.

Atyraý oblysynda jasyl jelek óte az. Tipti joqqa tán deýge bolady. Sol sebepten jyl saıyn myńdaǵan tal kósheti egi­ledi. Bul kórinis 2000 jyldan beri qaıtalanǵanymen, boı tiktegen jasyl jelekti kórmeısiz. Tipti burnaǵy jyly Atyraý oblysynda orman ósirýdiń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jos­pary ázirlendi. Sol kezdegi oblys ákimi Mahambet Dosmuhambetov te, oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń úlkendi-kishili basshylary da aldaǵy jylda 7 mln kóshet egiletinin jarııaǵa jar sala habarlady.

О́ńirdiń munaı-gaz ónerkásibindegi alyptar – «Teńizshevroıl», «North Caspian Operating Company N.V», Atyraý munaı óńdeý zaýyty, «Embimunaıgaz» AQ-qa jer telimi bólinip, kóshet egý tapsyrylǵan edi. Alaıda bul kásiporyndar ázirge tal kóshetin ekkeni, jasyl jelektiń jaıy týraly aqparat taratqan joq. Degenmen «North Caspian Operating Company N.V» fılıa­ly 2021 jyldyń kúzindegi memorandým sheńberinde «Bereke» shaǵyn aýda­nynda 62 gektarǵa 62 myń kóshet ekken. Byltyrǵy kóktemde taǵy 11 gektarǵa egilgen kóshettiń sany 11 myń túpti qu­raǵan. Al Erkinqala aýylynda 21 myń, 20 myń túp kóshettiń egilýine uıytqy bolǵan.

Qalaı desek te, tabıǵat ta aıalaýdy qajet etedi. Alaıda jer astyndaǵy baı­lyqty molynan qarpyp, qyrýar tabysqa belshesinen batýdy kózdegender qorshaǵan ortaǵa orasan zor zııany tıetin taǵylyq áreketin toqtatar emes. Zańsyz áreketi qoǵamdyq pikir týǵyzǵandar kinásin moıyn­dap, salynǵan aıyppuldyń jartysyn tóleýmen qutylyp ketip júr. Basqasha aıtqanda, jeńildikpen aıyppul tóleıtin kásiporyndar aıylyn jımaı tur. Osy oraıda tumsa tabıǵatty búldiretinderge salynatyn aıyppuldy tolyǵymen tó­letýdi engizý qajetti týyndaıdy. Al bul úshin ákimshilikti isti qysqartylǵan tártippen qaraý, soǵan oraı aıyppuldy 50 paıyzdyq jeńildikpen tóletý týraly talapty qaıta qarastyrý qajet-aq.

Atyraý oblysy