– Zamır Sadyquly, aldymen mekeme atqaryp jatqan jumystardan habardar etseńiz?
– Elimiz boıynsha 157 myń shaqyrymǵa jýyq avtojol bar bolsa, sonyń 25 myń shaqyrymy halyqaralyq jáne respýblıkalyq mańyzǵa ıe. Al 70 myń shaqyrym jol oblystar men aýdandardy jalǵaıdy. Sondaı-aq olarǵa 62 myń shaqyrym kóshe joldaryn qosyńyz. Jyl saıyn 16 myń shaqyrymnan astam halyqaralyq jáne respýblıkalyq mańyzy bar magıstralderge dıagnostıka júrgizemiz. Al jol-qurylys materıaldaryna 220 túrli jan-jaqty zerthanalyq zertteý jasaımyz. Mekeme ınspektorlary qyzmet etken úsh jylda respýblıka joldaryna 44 myńnan astam ret tekserý júrgizdi. Byltyr halyqaralyq jáne respýblıkalyq mańyzy bar 16,9 myń shaqyrym joldy dıagnostıkadan ótkizdi. Eske salaıyn, bul kásiporyndy qurý úshin Dúnıejúzilik damý bankpen arnaıy kelisim jasalǵan edi. Búginde sol kelisimniń aıasynda kóptegen mańyzdy is-sharany júzege asyryp jatyrmyz.
– Tranzıttik avtojoldardyń jaǵdaıy týraly ne aıtasyz?
– Respýblıka aýmaǵyndaǵy joldardyń jaqsy sapasy tek ózimizge ǵana emes, alys-jaqyn sheteldiń bárine kerek desek qatelespeımiz. О́ıtkeni elimizde 25 myń shaqyrymǵa jýyq halyqaralyq jáne respýblıkalyq mańyzy bar tranzıttik avtomagıstral jelileri bar ekenin joǵaryda aıttyq. Bul tranzıttik magıstraldiń basym bóligi Batys pen Shyǵystaǵy alpaýyt elderdi jalǵap, eki qurlyq arasyndaǵy taýar tasymaly aınalymyn eselep arttyratyny málim. Al qazaq eline tranzıttik magıstraldan aǵylatyn paıda eselene kóbeıetini aıtpasaq ta túsinikti.
– Zamır Sadyquly, avtojoldyń synǵa jıi iligetini belgili. Synnan qalaı qorytyndy shyǵaramyz? Jol sapasyn túzeýdiń tıimdi sheshimi bar ma?
– Onyńyz ras. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha otandyq BAQ-ta jol sapasyna qatysty 900 synı materıal jarııalanypty. Shaǵymdardyń basym bóligi jergilikti joldarmen baılanysty. Árıne, biz syndy durys qabyldap, oń nátıje shyǵarýǵa daıynbyz. Biraq salanyń damýyn tyǵyryqqa tirep turǵan túıtkil kóp. Sonyń biri – maman tapshylyǵy. Avtojoldaǵy keıbir kásip ıeleri múlde joq deýge bolady. Sebebi qazir respýblıka boıynsha avtojolshy mamandyǵyn nebári 607 azamat oqyp jatyr. Saladaǵy ózge kompanııalar da tap osy túıtkildi aıtyp, dabyl qaǵady. Eger avtojol mamandaryn daıarlaý sharasy búginnen bastap qolǵa alynbasa, taıaý bolashaqta joldardy salatyn jáne olardy jóndep otyratyn birde-bir adam qalmaıdy. Álbette, ózimiz de qol qýsyryp otyrǵan joqpyz. Úsh jylda 5000-ǵa jýyq mektepti aralap, balalarmen tanysyp, avtojol mamandarynyń jumysyn, qyzmetin jan-jaqty túsindirip júrmiz. Avtojolda tek ketpen-kúrek ustaǵan qara jumysshy men aýyr tehnıka mehanızatorlary ǵana emes, basqa da túrli kásipter bar ekenin uǵyndyryp jatyrmyz. Astanadaǵy, Almatydaǵy jáne óńirlerdegi Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń oqýshylaryn, jolǵa qatysty kolledj stýdentterin zerthanalarymyzǵa shaqyryp, jol jasaýdyń, ony salýdyń ǵylymı negizderin kórsetemiz. Joldyń tutas bir ǵylym ekenine, keremet kásip ıeleri bar ekenine kózi jetken shákirtter osy salaǵa moıyn buryp jatyr.
Stýdentterdi tájirıbeden ótýge shaqyryp, olarǵa 70-80 myń teńge jalaqy tólep turamyz. Kelip, jumysta qalyp jatqandary da bar.
– Qazirgi ýaqytta elimizdegi qaı oqý oryndary avtojol mamandaryn daıarlaıdy?
– Búgingi kúni elimizde avtojol mamandaryn daıarlaıtyn 8 joǵary oqý orny bar. Olar – L.B.Goncharov atyndaǵy Qazaq avtomobıl joldary ınstıtýty, Dáýlet Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti, Sátbaev ýnıversıteti, Qazaq jol-baılanys ýnıversıteti, Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti, Muhamed-Haıdar Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti, Logıstıka jáne transport akademııasy, Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti. Bylaı qarasaq, oqý orny az emes. Biraq ol oqý oryndarynyń bárinde derlik bizge qajet mamandar janama ǵana oqytylady. Sonyń saldarynan jol jumysynda aqaýlar sany artyp barady. Salada kadr tapshylyǵy ótkir sezilip júr dep dabyl qaǵyp otyrǵanymyzdyń syry da osynda. 2004 jyly «Joldar, kópirler jáne tonnelder qurylysy» jáne «Ǵımarattar men qurylystar qurylysy» mamandyqtary bir mamandyqqa biriktirildi. Bul jol mamandyǵyna qajetti biliktilik deńgeıiniń tómendeýine ákelip soqty. О́kinishtisi, buryn joǵary oqý oryndaryna túsýge granttar mamandyqtar boıynsha bólinse, qazir bilim berý baǵdarlamalary boıynsha toptarǵa bólinedi. Bul óz kezeginde top ishinde bilim granttarynyń birkelki bólinbeýine jol beredi. Mysaly, «Qala qurylysy, qurylys jumystary jáne qurylys» tobynda jalpy qurylys salasynyń mamandaryn daıarlaıtyn 23 joǵary oqý ornynyń arasynda orta eseppen 10-15 baǵdarlama boıynsha granttar bólinedi.
– Salaǵa ǵylymı kózqaras qajet ekenin aıtyp qalyp edińiz. Instıtýt, ýnıversıtetterden keıin bilim-biligin ári qaraı joǵarylatyp jatqandar bar ma?
– 2010-2022 jyldar aralyǵynda, Qazaqstanda avtomobıl kóligi mamandyǵy boıynsha magıstratýrany nebári 253 adam ǵana bitirdi. Al doktorantýraǵa birde-bir memlekettik grant bólinbedi. 10 jyldan astam ýaqyttaǵy nátıje osy. Búginde alys-jaqyn shetelderde jol qurylystary damyp keledi. Kúnde bolmasa da, aı saıyn, áıtpese jyl saıyn salaǵa jańa tehnologııalar engizilip jatyr. Bizdiń de qatarymyzǵa kelgen daryndy jastardy álemniń kez kelgen oqý ornynda oqytyp alýǵa nıetimiz de, jaǵdaıymyz da bar. Byltyr ol yqylasymyzdy júzege asyryp, birneshe balany Germanııaǵa jiberip, bilim-biligin arttyryp kelýine múmkindik jasadyq.
– Elimiz mamandardy ilgeride qalaı daıarlap kelgen? Álde odaqtyń ózge elderinde oqytatyn ba edi?
– Eske alsam, elimiz jol salasynda dál osyndaı kadr tapshylyǵyn ótken ǵasyrdyń orta sheninde de bastan keshirgen. 1950-1960 jyldary jol qurylysshysy mamandyǵy óte tapshy boldy. Negizi Qazaqstandaǵy jol biliminiń tarıhy 1958 jyldan bastalady. Odan keıin salaǵa arnaıy mamandardy О́skemen qurylys-jol ınstıtýty daıarlady. Respýblıkadaǵy jalǵyz jol profıli bar joǵary oqý orny bolǵandyqtan, árıne, naryq suranysyn óteı almady. 1978 jyly sol kezdegi Almatyda jalpy tehnıkalyq fakýltet ashý týraly sheshim qabyldanyp, oǵan birden 200-ge jýyq stýdent qabyldandy. 1991 jyly Almaty avtomobıl-jol ınstıtýty ashyldy, ol 5 jylda joǵary bilikti jolshylardyń tutas galaktıkasyn shyǵara aldy: tek AAJI-diń 1-kýrsynda 200 stýdent, jalpy sany 5 kýrsta 1000 stýdent oqydy.
Sala úshin eń jaqsy bilim berý dáýiri osy kez boldy.
1996 jyly osy ýnıversıtet Almaty temir jol ınjenerleri ınstıtýtymen birigýiniń nátıjesinde Muhamedjan Tynyshbaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasy quryldy. Jol qurylysshysy mamandyǵynyń bedeli basylyp qaldy.
Bolon júıesi jyldarynda mamandyqtar men belgili bir biliktilik kórsetkishi joıyldy. Beıindi oqytý, ásirese pándik bólim qysqartyldy. Bilim salasyndaǵy osynaý shalaǵaılyqtardyń kesirinen bizdiń sala zardap shegip qala berdi.
– Salany qaıta saýyqtyrý úshin ne amal jasamaq kerek?
– Máseleni tolyqqandy sheshý úshin jan-jaqty áreket etý kerek. «Kólik qurylysy» oqý ornynyń jeke baǵytyn ashyp, ony «Avtomobıl joldary men aerodromdar qurylysy», «Temir joldar qurylysy», «Kópirler men kólik tonnelderiniń qurylysy», «Gaz ben kólik qurylysy» toptaryna qaıta bólgen abzal. Bizdiń jaıymyzdy Eýropamen salystyryp qaraıyqshy. Keremet avtobandarymen álemge áıgili Germanııada «qurylys jáne kólik tehnıkasy» degen naqty bólim bar. Jalpy, Eýropada jol salalaryndaǵy bilim oshaqtary óte bedeldi sanalady. Onda sapaly bilim alýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan.
Al bizde stýdentterdi oqytýǵa óndiris qyzmetkerlerin de tartý kerek. Sebebi elimizdegi joǵary oqý oryndarynda praktıkalyq bilim jetispeıdi. Bilim berý óndiris úderisine baǵyttalǵany durys. Daıyn jol salýshy mamandy eshbir oqý orny shyǵara almaıdy. Sondyqtan jol profılindegi bilim berý uıymdarynda óndiris qyzmetkerleri dáris oqyp, zerthanalarda tájirıbelik tapsyrmalar júrgizilip, bitirý emtıhandarynda jumys berýshilerdiń sózi sheshýshi róldi atqarýy kerek. О́ıtkeni sapaly joldy eń aldymen óndirisshi ǵana sala alady.
– Jol salýǵa daıyndyq jumystary qalaı júrgiziledi? Qandaı materıaldar paıdalanylady?
– Joldy bastaý – óte kúrdeli úderis. Jer bederin zerttep, naqty bir sheshimge kelý keıde tym kóp ýaqytty qajet etedi. Áýeli jobalaý kezeńinde jer bederi tııanaqty zertteledi. Keıde birden birneshe klımattyq aımaqtar, landshaft, geologııa jáne gıdrologııa máseleleri zerdelenedi. Joldy jaqsy jobalaý bolashaq problemalardy boldyrmaıdy. Sondyqtan bolashaq marshrýttyń jobasyn jasamas buryn, jolaqtardyń negizin jáne jabynnyń sanyn durys eseptep, qozǵalys qarqyny men kólik aǵynyn boljaý qajet. Bul rette kóptegen faktor eskeriledi: aımaqtyń klımattyq-geografııalyq jaǵdaıy, qorshaǵan ortany qorǵaý, janýarlardyń qonys aýdarý joldary, marshrýt josparynyń geometrııalyq elementteri, avtomobıl jolynyń boılyq jáne kóldeneń profıli, jol qurylymdary, jeli tuǵyry jáne baılanys tirekteri talapqa saı bolǵany lázim. Osy sharýalardy atqaryp alǵannan keıin ǵana bir sheshimge kelýge bolady.
Daıyndyqtyń kelesi kezeńi – dala. Munymen geodezıster aınalysady. Olar jekelegen ýchaskelerdiń kólemin, qandaı kólbeý buryshy qajet ekenin, qandaı geologııalyq jáne landshafttyq erekshelikterdi eskerý kerektigin, nóser aǵyndaryn qaıda ornalastyrý kerektigin, joldaǵy burylystardyń sanyn, jer jumystarynyń kólemin anyqtaıdy.
Bolashaq joldyń sapasy men qaýipsizdigi kóbine osy esepteýlerdiń durystyǵyna baılanysty. Daıyndyqtyń barlyq kezeńi aıaqtalǵannan keıin jer jumystary bastalady. Joldyń basty jaýy – sý, sondyqtan onyń joıqyn áserin boldyrmaý úshin qajetti jerlerge sý ótkizgish qubyrlar tóseledi. Al munda gıdrologterdiń qatysýy óte qajet. Tek osy daıyndyqtardan keıin ǵana joldy tóseýdi bastaýǵa bolady.
Topyraqty tyǵyzdaý joldyń beriktigin qamtamasyz etedi. Qazir topyraqpen jumys isteýdi biletinder tym az. Joǵary oqý oryndarynyń ózinde bul materıaldyń qasıetteri týraly tereń bilim bermeıdi. Osy máseleni bilim oshaqtary nazarǵa alsa degen tilek bar. Kelesi materıal – bıtým. Búgingi tańda búkil álem joldaǵy ulǵaıǵan júktemelerge tótep bere alatyn joǵary sapaly bıtýmǵa muqtaj. Bul materıaldyń barlyq erekshelikterin túsiný – jol salýshylardyń mindeti. Biraq ókinishke qaraı, búgingi mamandar onyń tehnıkalyq jáne fızıkalyq minezdemesin tolyq uqpaıdy.
Avtomobıl joldary men aerodromdar qurylysynyń mamany joldardy jobalaý, salý, rekonstrýksııalaý, jóndeý jáne kútip ustaý boıynsha jumystardyń bárin tolyq atqara alady. Búgingi bilim berý júıesinde beıindik oqytýdy qysqardy. Sonyń saldarynan elimizde jol qurylysymen kóbine biliktiligi joq mamandar aınalysady.
– Jol salasyndaǵy jumysshy-qyzmetkerlerdiń qansha paıyzy kásibı mamandar dep aıtýǵa bolady?
– Sońǵy saraptamalyq zertteýlerge qaraǵanda, Elimizde turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bólimderi men bólimshelerindegi barlyq qyzmetkerlerdiń tek 10 paıyzynyń ǵana arnaıy bilimi bar eken. Al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Eńbekti damytý ortalyǵy júrgizgen zertteýlerge zer salsaq, elimizde eń kóp suranysqa ıe bos jumys orny – jol mamany.
2022 jyly suranysqa ıe mamandyqtardyń úshtigine qurylys-montaj jumystarynyń sheberleri kirdi. Onda 1,7 myń jumys orny bos turǵan. «Atameken» UKP málimetinshe, ótken jyly qurylys salasynda maman tapshylyǵy 8 256 adamdy qurasa, basqa salalarda suranys birneshe júzden de aspaǵan eken.
– Rahmet.
Áńgimelesken
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
