Biz tańdaǵan jol – jańarý joly

ÝAQYT TÝDYRǴAN TULǴA

«Han – qaqpa, halyq – qazyna, batyr – qorǵan» degen halyq danalyǵynda úlken  ulaǵat jatyr.  Qazaq halqy talaıly taǵdyrynda nebir kúrdeli de aýyr kezeńderdi  basynan keshirgeni ámbege aıan. Álemniń birde-bir eli qalyptasý kezeńinde, eń aldymen, memlekettiń ekonomıkalyq negizin qalaý barysynda qıyndyqtardan qashyp qutyla almaǵan. 1985 jyly keńestik júıeniń «qaıta qurý» ıdeıasy saıası  daǵdarystarǵa ushyrap, túrli tartystar men qaqtyǵystar tolqynyn týǵyzǵany da barshaǵa belgili. Álem tarıhyna fılosofııalyq turǵyda baǵa bere otyryp jazyp shyqqan aǵylshyn ǵalymy Toınbıdiń aıtýynsha, kúıregen ımperııanyń túkpir-túkpirinde paıda bolatyn jańa memleketter tańdaıtyn jol – tórteý eken. Birinshisi – ótkenine oralý, ekinshisi – kerisinshe, ótkenin mansuq etip, ásire jańashyldyqqa umtylý, úshinshisi – shekarasyn tars jaýyp, syrtpen qarym-qatynasyn shektep tuıyqtalý, al tórtinshi jol – túleý, jańarý joly. Osyndaı uly daǵdarys qaýmalaǵan tusta qazaq atty jergi­likti halyqty, azshylyqta qalǵan eldi eshqandaı qantógissiz, daý-janjalsyz tarıhtyń tar kópirinen taıdyrmaı alyp ótken halqyna – qaqpa, eline qorǵan bolǵan Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev edi. Elbasymyzdyń sara saıasatynyń arqasynda táýelsizdik týy jelbiredi. Ánuranymyz  tórtkúl  álemde shyrqaldy. Eltańbamyz qyran qanatty urpaǵy bar el ekenin tanytty. Álem aldynda «túleý, jańarý jolyn tańdap, aıqyn maqsattyń baǵdary strategııalyq jospar ekenin uǵyndyrdy. Elbasy halqyna arnaǵan ár sózinde el birligi, ult tatýlyǵy jaıly oı tolǵap otyrdy. Halyq birliktiń mánin túsindi. Mańdaıyna baq pen sory qatar jazylǵan Qazaq eli yrysyn qashyrǵan alaýyzdyqty, bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym zamandy, ulttyq bolmysymyzdy joımaq bolǵan totalıtarlyq  saıasattyń tepkisin kórdi. Osyndaı  qıyn sátte: «Sóz bastaǵan sheshen bolý, bir qıyn,  Eliń úshin esen bolý bir qıyn, Taıǵaq keship, aq jol taýyp adaspaı, Kósh bastaǵan kósem bolý myń qıyn», – dep qalam terbedi Elbasy. «Biz keshegi tuldyr, bolashaǵy buldyr halyq emespiz, ózin-ózi saqtap qalǵan talantty halyqpyz. Biz ótkenge salaýat aıtyp, jarqyn bolashaqtan jaqsy úmit kútken halyqpyz», dedi kóregen basshy. Qazaqstannyń ózindik  konstıtýsııalyq zańnamasyn qalyptastyrý Keńester Odaǵynyń ydyraýyna sáıkes keldi. Táýelsizdikke qaraı barar joldaǵy alǵashqy qadam 1990 jylǵy 25 qazandaǵy Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi qabyldaǵan Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııasy boldy. 1991 jyly 1 jeltoqsanda Qazaq eli Tuńǵysh Prezıdentin búkil halyq bolyp saılady.  1992 jyly eldiń eldigin  tanytatyn rámizderimiz jarııalandy. Qazaq tuńǵysh ǵaryshkerin kókke samǵatty, BUU-ǵa múshe boldy. 1993 jyly tuńǵysh Konstıtýsııamyz, 1995 jyly 30 tamyzda  qazirgi qoldanystaǵy Ata Zańymyz dúnıege keldi. Bul demokratııanyń saltanat qurýy edi. Bolashaǵymyz baıandy, Táýelsizdigimiz máńgilik bolýy úshin babalar amanatyn bir sát esinen shyǵarmaı, elekten ótkizip, ár isimen úlgi bola bilgen Elbasymyz erke Esil boıyna el qondyrǵan ásem elorda salyp, álemdi moıyndatty. «Qazaqstan-2050» Strategııalyq damý baǵdarlamasynda «О́z boıymyzda jáne óz balalarymyzdyń boıynda jańa qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrýymyz kerek. Bizdiń balalarymyz ben nemerelerimiz syrt elden góri Otanynda ómir súrgendi artyq kóretindeı, óıtkeni, óz jerinde ózin jaqsy sezinetindeı bolýy tıis. Bizdiń elimizdiń árbir azamaty ózin óz jeriniń  qojasy retinde sezinýi tıis», dep atap kórsetti Prezıdent. Bizdiń Elbasymyz týraly álem ókilderi de pikir bildirmeı qala almaıtyndaı.  Mysaly, Izraıldyń Bas ravvıni Iona Mesger: «Sizder halyqtar arasyndaǵy qatynas jarasym tapqan elde turýdyń qandaı ǵanıbet ekendigine ózderińiz-aq kóz jetkize alasyzdar. Taıaý Shyǵystaǵy biz úshin – bul qol jetpes arman. Meniń elimde kún saıyn jazyqsyz jandar: áıelder, balalar qyrylyp, avtobýstar jarylyp jatady. Sizder baqyttysyzdar» deıdi. Al reseılik kınorejısser Nıkıta Mıhalkov: «Nazarbaev – ulttyń  ákesi. Ol tyńdaýdy emes, estýdi de úırengen, bul tóbesimen kók tiregen kósemderdiń kópshiligi úshin taptyrmaıtyn qasıet»,  deıdi aǵynan jaryla. «Men – qazaqpyn» dep qalaı maqtansaq ta eshkim tilimizge tusaý salyp jatqan joq. Tek batystan soqqan dúleı daýyldaı shapshań jyljyp kele jatqan jahandaný úderisteri  tárbıemizdiń, minez-qulqymyzdyń baǵyt-baǵdaryn ózgertip, ulttyq sanamyzǵa áser etip jatqany alańdatady. Sondyqtan bul jolda da Elbasy N.Á.Nazarbaev kóregendik tanytty. Mektepterde «Qazaq eli» pánin engizýdi tapsyrdy. Maqsaty: ózi arman etken jas urpaqty rýhsyzdyqtan saqtap, elin, jerin, Otanyn súıetin ultjandy urpaq qalyptastyrý. «Men osy halyqtyń qany men janynan jaralǵan perzentpin, sondyqtan da qıyn kezeńde moınyma túsken aýyr júkti moıymaı kóterýge mindettimin», deıdi Elbasy. «Jabyqqandy jebesem, Eldi jurtpen teńesem. Qosynynda qazaqtyń Beker júrdim demes em!» – degen Elbasynyń júrekjardy sózi barsha qazaqstandyqtarǵa úlgi bolmaq. Elbasymyzdyń ómiriniń uzaq bolyp, aıaly  Otanynda halqymen, elimen abyroıy asqaqtap, baqytqa bólene berýin tileımiz! Zarıpa TASYMOVA, «T.Iztileýov atyndaǵy  №29 qazaq orta mektebi» mem­le­kettik mekemesiniń basshysy, tarıh pániniń muǵalimi. Qyzylorda oblysy,  Qarmaqshy aýdany.

Elbasy – eldiń tutqasy

Narıman NURPEIISOV, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi. Ǵasyrlar toǵysyndaǵy táýel­siz Qazaqstannyń Prezıdenti Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qaırat­kerlik qasıeti, kemeńgerlik kelbeti, eltutqalyq róli jaıynda mártebeli oqyrmanmen oı bólisýdegi nıetimdi jurtshylyq durys qabyldaıdy dep oılaımyn. Úsh ǵasyrǵa jýyq quldyq qamy­tyn kıgen qazaq qoǵamyn bir sátte-aq azattyq týymen, aqıqattyń aq jolymen alyp ketý ońaı bolǵan joq, osy jolda shyn mánindegi eltut­qa bolarlyq tulǵa kerek boldy, babalardan qalǵan amanat kóshin Nursultan Ábishuly Nazarbaev bas­tady. Bizdiń aldymyzdaǵy maqsat ta Elbasynyń osy eltutqalyq qasıetin aıtý arqyly osyndaı izgilikti iske mysqaldaı bolsa da úles qosý, azat, táýelsiz Qazaq eliniń keleshegi bolyp sanalatyn jas órenderdiń, shákirtterimniń ult kóshin durys baǵytta alyp kele jatqan Prezı­dentimiz N.Á.Nazarbaevqa degen qurmetin, súıispenshiligin oıatý. El tutqa degen qanatty qaǵıda jaıyndaǵy tujyrymdarǵa nazar aýdarsaq, pikirden pikir týyndap, oı on saqqa júgirip ketýi ábden múmkin, sol sebepti endigi kezekte óz topshylaýlarymyzdy, óz paıymdaýlarymyzdy ortaǵa salyp kóreıik. Bir sózben túıip jetkizgende, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń el tutqasy bolarlyq qandaı qasıetterin sanamalap aıtýǵa bolady, demek, dál osy baǵyttaǵy júrek túkpirindegi oılardy oqyrman qaýymmen syr etip bólissek. El tutqa sózi – tym kıeli, salmaǵy saf altyndaı asyl, taǵylym-túıini tym tereńde jatqan qasıetti uǵym. Sol sebepti de, biz bul sózdiń baǵasyn túsirip almaı, kez kelgen usaq-túıekti termelep, tizbelep ketpeı, tek qana Tuńǵysh Prezıdentimizge, elimen etene Elbasyǵa qatysty qadaý-qadaý oılardy ǵana sabaqtaımyz. HH ǵasyrdyń sońynda biz qan­shama ǵasyrlar boıy arman etken azattyqqa qol jetkizdik jáne dál osy kezeńde bizdiń qazaq hal­qy el tutqa bolarlyq tulǵany durys tańdady, durys tańdaýdyń ná­tı­jesi zaıa ketken joq, kemel tulǵa, kemeńger basshy Qazaqstan sııaq­ty tarıh arenasyna qaıta shyq­qan jap-jas memleketti el tanıtyn, dálirek aıtqanda batys pen shy­ǵys, ońtústik pen soltústik, tip­ti, muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy al­paýyt elder de qurmetteıtin memleketke aınaldyrdy. Almas qylyshtaı jarqyldap, kók týyn bıikke kótergen jas memleketimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi, Eýropa elderin biriktirgen qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń jaı ǵana qatardaǵy tóraǵasy bolyp qalmaı, bas qala Astanada Sammıt ótkizýdi josparlap, júzege asyrýy tańǵajaıyp oqıǵa boldy. Elbasynyń eltutqalyq qasıetin tanytatyn tańǵajaıyp erligi Astana qalasyn saldyrýy. Bul bastamaǵa kúmánmen qaraǵandar da boldy, sebebi, alyp ımperııa qulaǵannan keıingi kezeń óte qıyn edi. Máskeý arqyly damyǵan ekonomıka kúıredi, jan-jaqty baılanys úzildi. Endigi rette bárin óz kúshimizben jáne kóp nárseni joqtan bar etip, jańadan bastaý kerek boldy. Batyl sheshim qabyldap, naqty isterdi jaqsy kóretin N.Nazarbaev 1997 jyly tarıhı qadam jasady, osy jyldyń 20 qazanynda «Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy dep jarııalaý týraly» Jarlyq shyǵardy. 1998 jyly 6 mamyrda Aqmola ataýyn Astana dep ózgertýge sheshim shyǵardy. Osy aralyqta qazaq halqynyń astanalary jaıynda ózimiz biletin keıbir jaıttar jaıyna sholý jasap ótsek. Arǵy tarıhtaǵy túrki halyqtaryna ortaq jaǵdaıattarǵa barmaı-aq qoıaıyq, HV ǵasyrdyń orta shenindegi Kereı men Jánibek hannyń qazaq memlekettiliginiń negizin qalap, Shý ózeni boıynda, shejireli Sozaq jerinde orda ornatqany málim, ár ǵasyrlarda Ulytaý, Kókshetaý, kıeli Túrkistan jerindegi handardyń orda tigip, bılik qurýy memleketimizdiń táýelsizdigin aıǵaqtaıtyn bultartpas dálelder. Qyzyl ımperııa ámirin júrgizgen HH ǵasyrda da óz astanalarymyz boldy, aq patsha quldyǵynan qutylǵanymyzdy aıǵaqtaıtyn alǵashqy astana Orynbor, odan ári qazaq zııalylary, ásirese, qaıratker Qojanovtyń jankeshti áreketi arqasynda astanany tarıhı Aqmeshitke – Qyzylordaǵa kóshirý de ońaı bolǵan joq. Jetpis jylǵa jýyq ústemdik etken keńes qoǵamy odan ári astanany ózi tańdady, tańdaý Alataý baýraıyndaǵy ejelgi Almaly qalasynyń ornyndaǵy ásem Almatyǵa tústi. Qaıran Almaty qazaq rýhanııatynyń ósip-órkendeýine qaltqysyz qyzmet etti, ázir de Ońtústik astana retinde bárimizge ystyq qala. Elbasy ǵasyrlar toǵysynda qol jetken táýelsizdikpen jańa myńjyldyqqa óz astanasymen qadam jasaǵandy jaqsy yrym etip belgiledi. Astana – álem kartasyndaǵy eń jas qalalardyń biri, soǵan qara­mas­tan, tanylyp úlgergen qala. Jańa astananyń Aqmola, Selınograd qala­sy bolyp tańdalýyna qatysty da oı aıta ketsek. Alyp ımperııa qu­lap, Keńes ókimeti kelmeske ketken almaǵaıyp zamanda aýzy ýáli keı­bir keńestik qaıratkerler qazaq hal­qy­nyń namysyn taptaıtyndaı, ási­rese, aýmaqtyq tutastyǵyna qaýip tón­di­retindeı málimdemeler jasady. Dál osy kezeńde N.Á.Nazarbaev eli­miz­diń táýelsizdigin baıandy ete­tin qadamǵa bardy, sol kezdegi saıa­sı, ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qa­­ra­mastan saıyn Saryarqanyń tóri­ne astana turǵyzýdy qolǵa aldy. Kú­dik, kúmánge boı aldyrmady, ba­tyl, jedel, ásirese, joǵaryda aıt­qa­­nymyzdaı «saıası sáýegeılerdiń san­­­dyraǵyna» der kezinde toıtarys berdi. Keńes tusynda N.S.Hrýshevtiń zymııan saıasatynyń saldarynan tyń ıgerý degen jeleýmen soltústik pen ortalyqtaǵy bes oblysta baıyrǵy halyqtyń úles salmaǵy azaıyp, 600-ge jýyq qazaq tilindegi mektepter jabylyp, qazaq tili, dini, diline qaýip tónip turǵan ólkeni Elbasy qazaq halqynyń óz astanasy etý arqyly qazaq halqynyń bıik rýhyn qaıta qalpyna keltirdi, bul shynaıy erlik jáne der kezinde jasalǵan erlik boldy. Bir sózben aıtqanda, Elbasynyń osy erligi qazaq tarıhynda altyn árippen jazylyp qalady, osy erligi, kóregendigi, batyldyǵy úshin men óz Prezıdentimdi sheksiz qurmetteımin, meniń bul pikirime mıllıondaǵan qazaqstandyqtyń qosylatynyna tipti de kúmánim joq. Bir kezderi kúdikpen qaraǵan Astananyń qazirgi kelbeti qandaı ǵajap, bir ǵana Báıterek emes, Aqorda, Qazaq eli monýmenti, Táýelsizdik saraıy, Han Shatyr saýda-oıyn-saýyq ortalyǵy, Orta­lyq konsert zaly, Astana arenasy, Beıbitshilik pen kelisim saraıy, «Astana Opera» opera jáne balet teatry, aspanmen talasqan basqa da bıik, ásem úılerdiń bárin sanamalap aıtyp shyǵý múmkin emes. Biz bárimiz Astanamen maqtana­myz, bul qala – beıbitshilik pen ynty­maqtastyqtyń, mádenıet pen óner­diń, ekonomıkalyq órleý men ór­ken­deýdiń ordasy. Astana – táýelsiz Qazaq elin álemdik órkenıettiń uly kóshi­ne bastap kele jatqan kıeli qala. Táýelsiz Qazaqstannyń tek qana Astanasy gúldendi desek qatelesemiz. Elimizdiń ár qıyry da asqaq týdyń astynda aıbyndy bolyp órkendep keledi. Men alys­ty emes, ulysymnyń uıytqysy – Ońtústikti aıtsam da jetkilikti. Elbasynyń ózi úshinshi qala bolsyn degen Shymkenttiń qazirgi kelbeti qandaı ǵajaıyp, túlegen Túrkistan, shaǵalaly Shardara, oıshyldardyń otany bolǵan Otyrar, kıeli, keme qalǵan Qazyǵurttyń qalaı gúldengeni kóz aldymyzda ótip jatyr. Elbasynyń qandaı tapsyrmasy bolsa da jan-júregimen, shyn nıetimen qabyldap, ony oryndaýǵa umtylatyn oblys ákimi Asqar Myrzahmetovti Elbasynyń myqty serikteriniń biri sanaıtynymdy da jasyrmaımyn. Elbasynyń eltutqalyq qasıetin tanytatyn bir ereksheligi álemdik aýqymdaǵy saıasatkerligi desek, qatelese qoımaımyz. 1991 jyldyń 16 jeltoqsany kúni Qazaq eliniń táýelsizdigin jarııalaǵan Qazaqstan Prezıdenti sol kúnnen bastap úlken saıası arena alańyna qaımyqpaı shyqty, tipti, sol kúnniń erteńine, ıaǵnı 17 jeltoqsan kúni AQSh Mem­lekettik hatshysy Djeıms Beı­kermen kelissóz ótkizip, alyp eldiń Qazaqstandy egemen el retin­de moıyndaý máselesin kóter­di. Prezıdentimiz Qazaqstan táýel­siz­digin alǵan kúnnen bastap álem­dik qaqtyǵystardy toqtatýǵa, qaýip­sizdikti qamtamasyz etýge aıanbaı atsalysyp keledi. 1992 jyly 30 qańtarda Qazaqstan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna kirdi, osy jyldyń 2 naýryzynda Birikken Ulttar Uıymynyń, 22 mamyrda IýNESKO-nyń quramyna endi. 1994 jyly Qazaqstan ıadrolyq qarýy joq el retinde Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartqa qol qoıdy. Nursultan Nazarbaev saıası qaıratker, jas memleket Qazaq­stannyń Prezıdenti retinde ǵana emes adamı bolmysy bıik tulǵa retinde saıası arenada tanymal bolǵan kóptegen qaıratkerlermen dostyq qarym-qatynas ornatty. Elbasynyń BUU Bas hatshylary Býtros Galı, Kofı Annan, Pan Gı Mýnmen, Reseı prezıdentteri B.Elsın, V.Pýtın, D.Medvedevpen, Amerıka sııaqty alpaýyt memlekettiń prezıdentteri úlken, kishi Býshtarmen, B.Klınton, B.Obamamen aradaǵy qatynasy, tipti, jeke dostyq, syılastyǵynyń ózi el abyroıyn asyrýǵa qyzmet etti. Eýropa sııaqty kári qurlyq tórinde de saıasatker Nazarbaevty jaqsy tanıdy. Azııadaǵy asa qarqynmen damyp kele jatqan Qytaı Halyq Respýblıkasynyń burynǵy Tóraǵasy Hý Szıntao bizdiń Elbasy jaıynda: «Táýelsizdik jyldary Sizdiń basshylyǵyńyzben eńbeksúıgish te aqylman Qazaqstan halqy óziniń qajyrly da jasampaz eńbegimen damýdyń durys jolyn taba bildi», dep baǵa berdi. Bizdiń táýelsizdigimizdi álem hal­qy túgel moıyndady, biz júzdegen memlekettermen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatyp úlgerdik, al endi bizdi alǵash ret táýelsiz el retinde tanyǵan Túrkııaǵa degen yqylasymyz, baýyrlastyǵymyz tipti bólek. Túrik Respýblıkasynyń Prezıdenti Abdýlla Gúl: «Túrkııa Qazaqstannyń ekonomıkalyq reformalaryn jiti qadaǵalap otyrady. Sizdiń kúsh-jigerińizdiń arqasynda Qazaqstan Táýelsizdik jyldarynda Ortalyq Azııanyń jaryq juldyzyna – bedeldi, senimdi, ári qýatty memleketke aınaldy», dep erekshe yqylas kórsetti. «Qazaqstan Qurama Shtattardyń dosy bolyp tabylady jáne men Qazaqstanmen qarym-qatynasty odan ári jaqsarta túsýge kúsh salamyn», dep aǵynan jarylǵan AQSh Prezıdenti Barak Obama da N.Nazarbaevtyń Aýǵanstandaǵy turaqtylyq pen ultaralyq jáne dinı tózimdilikti ilgeri damytýǵa sińirgen eńbegin aıryqsha joǵary baǵalady. Ǵasyrlar boıy bodandyq qamy­tyn kıgen halyqtyń tarıh úshin qas-qaǵym sát – jıyrma jyldan sál astam ýaqytta eńsesin tiktep, el kósemi Elbasyn ózi tańdap, jap-jas Astanasymen órkenıet kóshiniń aldyńǵy qatarynda alǵa jyljýy sırek kezdesetin qubylys. Ata-babalarymyz jıi aıtyp otyratyn til-kózden, kezdeısoq kesapattan saqtasyn deıik. «Aqtaban shubyryndydan» «jeltoqsan jańǵyryǵyna» deıingi aralyqta qazaqtyń kóz jasy az tógilgen joq. Endigi sátte ondaı kúıdi halqymyz eshqashan basynan keshirmesin dep tileıik. Týǵan halqy táýelsiz memlekettiń negizin qalaýshy Nursultan Ábishuly Nazarbaevty, Elbasyn eltutqa sanaıdy. Prezıdenttiń eldik sanany jań­ǵyrtý arqyly táýelsizdikti baıan­dy etýge jasaǵan árbir qadamy qaryshty. Salıqaly da salmaqty júrgizilgen ulttyq saıasat elimizde turatyn ózge de ult ókilderi men etnostarynyń keleshekke degen senimin oıatýda. Táýelsiz, azat, egemen elimizdiń irgetasy qalandy. Qazaq eli álemdik qoǵamdastyq aldynda ózine laıyqty orny bar jas memleket, jas memlekettiń eli sengen, úmit art­qan Elbasy bar. Ol – kemeńger kóshbas­shy Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Shymkent.