Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Abaıdy oqysań, júregińniń túbine baılanǵan sherdiń tarqatylyp sala beretini ras. Biraq «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman» degen danyshpan, «qaıǵyǵa battym» dep turǵan joq. «Qaıǵy oıladyq» dep tur.
Bálkim, bul sózdi aýyspaly maǵynada da túsinýge bolatyn shyǵar. Dese de «qaıǵy oılaý» tirkesi taldaýǵa kóbirek tartyp tur. Til erejesine salsaq, «qaıǵy oılaý» – zattanǵan tuıyq etistiktiń bastaýyshtyń qyzmetin atqaratyn túri. Iаǵnı «qaıǵy oılaýdan» keıin qandaı da bir áreket jasalýy kerek. Bul jerde joǵarydaǵy tirkes ózinen ózi qaıǵyny taldaýǵa shaqyrmaı ma?!
Jalpy, mundaı erekshelik Abaı óleńderiniń taqyrypty taldaýǵa beıim tabıǵatyn kórsetse kerek. Áıtpese, keıingi aqyndar qaıǵyǵa salynýdy óz shyǵarmashylyǵynyń jetistigi sanaıdy. Onymen qoımaı, Abaıdan bastap, bárimiz «qaıǵylymyz» dep esepteıdi.
Gerold Belgerdiń «shyǵarmada keıbir sózdiń orynsyz artyq qoldanylǵanyn basqa tilge aýdarǵanda bilesiń» degen pikiri bar edi. Keı aqynnyń óleńindegi alyp bara jatqan ne qaıǵy ekeni de shet tilderge aýdarylǵanda bilinip qalatyn sııaqty. Alǵashqysynda aýdarmashy mátindegi basy artyq sózderdiń ne júk arqalap turǵanyn túsinbeı dal bolady. Al keıingisinde aqynnyń aıtyp otyrǵan qaıǵysynyń naq sebebin tappaı qınalady.
Shyn máninde aýdarmashyǵa aqynnyń bul óleńdi jazǵanda qandaı kúıde bolǵany asa qajet bola qoımas. Ol qansha talantty aýdarmashy bolsa da, avtor sııaqty jan tolqytqan sezimge de berile almaýy múmkin. Onyń esesine metaforalardy túp negizin saqtap aýdarý, oıdy burmalamaı jetkizý – mindet.
Bir sózben aıtqanda, ol, aýdarmashy, aqynnyń osynsha qaıǵylanýynyń sebebin túsinikti etip aýdaryp berýge tıis. Sondyqtan oǵan búgingi aqyndardy aýdarǵannan góri, Sultanmahmutty aýdarǵan áldeqaıda ońaıyraq. Sultanmahmutta óz basyndaǵy da, el basyndaǵy da qaıǵynyń sebepteri anyq atap aıtylady. Bar-joǵy jıyrma jeti-aq jyl ǵumyr keshken aqyn jastyqtyń qyzyǵyna aldanbaǵan ba, sebepsiz óleń jazbaǵan ba dep qalǵandaısyń.
Árıne, kóńil kúı, tabıǵat, mahabbat sezimderi bir bólek áńgime. Biraq onyń ózin de Abaı áleýmettik ádiletsizdikke tirep qoıady. Júırik atty jazsa, keıbi-reýdiń qoly jetpeı qor bolǵanyn da aıtpaı ketpeıdi. Tabıǵatty jyrlasa, onyń qyzyǵyn da eldiń bári birdeı teń kórmeıtinine soqpaı ótpeıdi. Mahabbatty da eldiń muń-sherimen ushtastyryp jiberedi.
Al endi qazirgi kóp aqynnyń jazyp júrgeni ne qaıǵy ekenin túsiný qıyn. Munymyz ómirde olar jazatyndaı qaıǵy-qasiret joq degen sóz emes. Qaıta aqynnyń kúızelýine sebep bolǵan da, bolatyn da qaıǵy-qasiret kóp. Biraq bul qazaq aqyndary kóp eliktegen Maıakovskııdiń de, Esenınniń de zamany emes.
Dlıa veselııa
planeta nasha
malo oborýdovana.
Nado
vyrvat
radost
ý grıadýshıh dneı.
V etoı jıznı
pomeret
ne trýdno.
Sdelat jızn
znachıtelno trýdneı.
Orystyń dúr aqyny Vladımır Maıakovskıı myna jalǵannan baz keshken Esenındi osylaı muqaǵan eken. Birin biri unatpaǵan osy eki aqynnyń ekeýi de ózderine qol salyp óldi. Al bizdiń solar qatarly aqyndarymyz ózderine qol salǵan joq. Olardy ólim jazasyna kesip, jazyqsyz atyp tastady. Aıyrmasy jer men kókteı emes pe?!
Maǵjan Jumabaevty 1938 jyly qyryq tórt jasynda atý jazasyna kesti. Ol Esenın sııaqty otyz jasynda asylyp qalǵan joq. Maıakovskıı sııaqty otyz jeti jasynda atylyp ólgen joq. Qansha qýǵyn-súrgin kórse de, ol ekeýindeı depressııaǵa da túspedi.
Qarańyzshy, inisi Ospannyń ólimin Abaı qalaı taldaıdy: «Jaınaǵan týyń jyǵylmaı, Jasqanyp jaýdan tyǵylmaı, Jasaýly jaýdan burylmaı, Jaý júrek jomart qubylmaı, Jaqsy ómiriń buzylmaı... Jaqsy ólipsiń, ıapyrmaı!».
Mine, Maǵjan Jumabaev ta ólimdi solaı taldaıdy. Onyń jyry: «Qajydym endi, kúsh bitti, Kóńilsiz, salqyn, kún bultty, Jel buıyǵyp terbeled, Áldekimniń ólgenin, Ony qalaı kómgenin, Áńgime ǵyp kúńirened. Jel, kúńirenbe, jasyń tyı» dep keledi. Osyndaǵy «Meni de, ólim, áldıle» degen joldy sýısıdtik maǵynada teris túsindiretinder kóp. Eger solaı bolsa, Maǵjan tap osy óleńinde: «Qolyna ala tý alyp, Qylyshyn qanǵa sýaryp, Taý sýyndaı tasyǵan, Qaraqat kózin qan jaýyp, Qabaǵynan qar jaýyp, Oıyn salǵan jas ulan» dep jazbas edi. Bul óleń joqtaý, jubatý hám shahıd ketken jastyń ólimin taldaý ekeni kórinip turǵan joq pa?
Abaıǵa sóz aıta almaımyz, al Maǵjan rýhy óte myqty kisi. Ishki qýaty zor, erik-jigeri kúshti aqyn. «Ol ólgen joq, ormanda elýinshi jyldarǵa deıin tiri júrdi», degen sóz sodan shyqqan bolýy kerek.
Jalǵyz Maǵjan ǵana emes, Ilııas Jansúgirov te, Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın de ózin ózi óltirgen joq. Olardy ózderi asa zor qushtarlyqpen súıgen ómirden zulymdyqpen kúshtep aıyrdy. Aıyrmasy bar ma, bar bolǵanda qandaı?!
Endeshe qazaqtyń keıingi aqyndary Esenındi nege pir tutty? Nege birinen keıin biri Esenınge óleń arnady? Birinen biri ilip áketip jyrlaıtyndaı, bul neǵylǵan estafeta?!
Qazaq aqyndarynyń basqalardan ereksheligi, ólimge berilmeı, rýhty óleńder jazǵan. Qasym Amanjolovtyń aýyr naýqas ústinde jatyp shyǵarǵan «О́zim týralysy» da bastan-aıaq ólim men ómirdi taldaýǵa qurylǵan. «Sen netken baqytty ediń keler urpaq» degen óleń joly aýrýdan azap shegip jatqan adamnyń qandaı qaısar aqyn ekenin bildirmeı me, mysaly. Muqaǵalıdyń da jazylmas dertpen alysqan sátte týǵan «Emhanada» atty ókinishke toly óleńi bar. О́leńiniń taqyrybyn «Emhanada» dep, tal qarmaǵandaı qarapaıym etip qoıǵanyn kórmeımisiz.
О́kinishti...
Myna qurǵyr syrqattyń beti kúshti.
Júregim kóterilis jasap jatyr,
Buzbaq bolyp keýdemde bekinisti.
О́kinishti...
O, Júrek!
Meniń altyn qazyǵym-aý!
Qaıteıin, qajydyń-aý.
...Qytyqtaǵan baýyrdyń
«nazy» mynaý.
Qajydyń-aý, baıǵusym, qajydyń-aý!
He istemekpin?
Janym-aı, saǵan shıpa istemek kim?!
Jaralǵanda bútin em, úsh bólekpin:
Júregim – Afrıka, baýyrym – Kıpr,
Mıym – Muzdy muhıttaı...
He istemekpin?..
Osy aqyndardyń ómirge qushtarlyǵy kóp eshkimge sabaq bolmaı júr. О́limmen betpe-bet kelgende, óleńge syryn ashqan netken rýh deseńizshi. О́zderi depressııaǵa tússe de, óleńderi depressııaǵa túspegen. Kúlbiltelemeı aıtsaq, Esenınniń de, Maıakovskııdiń de serti juqsa da, derti juqpaǵan.
Ádette pafosty asqaq ún dep qana túsinemiz. Shyndyǵynda, Muqaǵalıdyń «Jan azasy» (rekvıem) da pafos. Pafos – epos sııaqty kúreske toly shyǵarma. Onda ómirdi ǵana emes, ólimdi de taldaıdy. Jaı adam qabyldaı bermeıtin sezimder jyrlanady. Mundaı shyǵarmalar sonysymen de qundy, sonysymen de óresi bıik.
Osymen qatar túp-tamyrsyz jalǵan pafos degen de bar. Jalǵan pafos shyndyqtyń betine týra qaraı almaǵan kezde týady. Olar ózderiniń boıyndaǵy osaldyqty jalǵan pafospen jasyrǵysy keledi. Onyń arǵy jaǵynan kóp oqymaıtyn bilimsizdiktiń de tóbesi kórinip qalady.
Men jaqynda ómirde óte qaıǵyly bolyp kórinetin sondaı bir aqynnyń óleńderin oqydym. О́leńderiniń de jarqyn jaqtarynan, qaıǵyly jaqtary kóbirek. Biraq eshteńeniń atyn týra atamaıdy.
Maıakovskııdiń fenomendik tulǵasy osy arada eriksiz tánti etedi. Ol qalyń tobyrdyń aldynda qaımyqpaı óleń oqyp tura alady. Maıakovskıı ózimen ketsin deseńiz, onyń ornyna:
«Ýznaıý vas po vzglıadý,
seraıa rasa –
svolochı!»
– dep Oljas Súleımenov shyǵady.
Qazaq oqyrmanyna qazir de osyndaı ashyq pozısııadaǵy óleńder kerek. Al aqyndardyń janyn jegen qaıǵy, muń, sherge kelsek, kóbi dármensizdiktiń kórinisi, basqa túk te emes. Baıqasańyz, ondaı óleńder alǵashqy ásermen ǵana ómir súredi. Ekinshi qaıtara oqysańyz, mánin joǵalta bastaıdy. Úshinshi ret ol óleńdi qaıta oqýǵa betteı almaı qalasyz.
Osy arada qazaqta buryn-sońdy depressııalyq ádebıet bolmaǵanyn eske sala ketkimiz keledi. О́zderi men keıipkerleri depressııaǵa túsýi múmkin, biraq qazaqtyń ádebıeti depressııaǵa túspegen. Bul ásirese aýyz ádebıetinen kele jatqan rýhy bıik poezııaǵa jat aǵym.
«Jylap týyp, keıip ólgenshe» depti Abaı. Qazaq ádebıetindegi ekinshi myqty aqyn Maǵjan desek, ol týǵan ádebıettiń platformasyn ǵana jasap qoımaǵan, óz óleńderin de sol asqaq rýhty platformada qurǵan. Odan keıingi myqty aqyn retinde Qasym Amanjolovty atasaq, onyń da «О́zim týralysymen» qazaq óleńiniń jańa sapadaǵy baǵdarlamasyn jasap ketkenin kóremiz. Uly ıdeıalardyń kóbi ańyzben aıaqtalatynyn eskersek, ondaı ańyzdy qazaq poezııasyndaǵy kelesi bir myqty aqyn Muqaǵalı Maqataev qalyptastyrdy deýge bolady. Biraq Maǵjan bastaǵan myqty aqyndardyń eshbiri de Esenınder men Maıakovskıılerdiń taǵdyryn qaıtalamapty. Demek ómirdegi bylaı tursyn, óleńdegi sýısıd te qazaq poezııasyna múldem jat degen sóz.
Endeshe osy bir jat uǵym qazaq topyraǵyna qaıdan keldi degen suraq týady. Sonymen birge kókeıińde ol jalǵyz keldi me degen de kúmán turady. Qazaq topyraǵynda sýısıd degen dert bolmaǵan edi ǵoı dep aıqaı salǵyń keledi. Eger solaı bolǵannyń ózinde, ol qazaq poezııasynda dáriptelmegen taqyryp emes pe edi?!
Onyń basty sebebi, qazaq aqyndary din, dil, dástúr úshtaǵanynyń tuǵyrynda nyq turǵan tulǵalar bolatyn. Al qazir sol tuǵyr tabanǵa tireý bolmaı, taıyp ketkendeı aýada asyldy da qaldy. Búgingi zamandas aqyndardyń birazynyń qoldan qaıǵy, joldan taǵdyr jasap, jalǵan pafosqa urynyp júrgeni sodan ba dep oılaısyń.
Qazir qazaq poezııasynda qaıǵy taqyrybyn Abaısha taldap jazatyn bes-alty aqyn bar. Tynyshtyqbek Ábdikákimde obrazdy taldaý, Svetqalı Nurjanda emosıonaldy taldaý, Meıirhan Aqdáýlette psıhologııalyq taldaý, Serik Aqsuńqarulynda agressıvti taldaý basym. Eger osylaı jónin taýyp jazsa, qaıǵy taqyryby aqyndar úshin baldan tátti emes pe?!
Joq, qazir shyn qaıǵynyń ornyn jalǵan pafos basqan. «Qaıǵy joq bolsa, aqyndar ony ózderi izdep tabady» degen sıtata da tabyla ketken. Ony qandaı danyshpan aıtsa da, Abaıdyń «Qaıǵy kelse qarsy tur, qulaı berme» degenine múldem qaıshy!
Oıda-qyrda qazaq poezııasyna degen mahabbatymyzben birge, alańdaýshylyǵymyz baryn da osydan bilersiz. О́ńgesin qaıdam, ózin qarǵaıtyn óleń jazǵan aqyndy kórgende, kópten kókeıde júrgen kúdigimiz tipten ulǵaıa tústi. Bizdińshe bul da jalǵan pafos, al ult aqyndary jazatyn shyndyq múldem basqa!
Esenınniń myqty ekeninde daý joq, biraq biz úshin Maǵjan odan da myqty. Bizdińshe, qazaq óleńi óz platformasyna qaıta oralmasa, osy adasqany adasqan. О́zgeniń bıshiginde bılegendeı túpsiz qaıǵyǵa batyp, jappaı solyqtaýǵa boı aldyrý qazaq óleńiniń tabıǵatyna múldem jat!
Qansha tehnologııa damyǵan zaman desek te, poezııa qazaqta oqyrmany men tyńdarmany eń kóp janr bolǵanyn umytpasaq etti. О́leńge oqyrmandy qaıta oraltý úshin de jańa talqy, sony taldaý, qala berdi ult ádebıetine negizdelgen tyń teorııa kerek der edik. Áıtpese:
«Teorııa, sen shyndyqty ashpasań, Poezııa, men senimen qoshtasam. Aqyndaryń nege kerek ash, masań, Shyndyǵyńdy jyr etpeıtin eshqashan!»...
Sońǵy shýmaq úshin týǵan ádebıetimizdiń shyn jankúıeri retinde qazaq óleńiniń týyn ustaǵan aqyndarymyzdan keshirim ótinem! Bizdiki de ustaǵan týyń bıik bolsyn degen sóz, basqa túk te emes!
Júsipbek QORǴASBEK
