Jyl ataýlary beınelengen muralar

Sońǵy jyldary jyl ataýlaryna ıe haıýandardyń beınesi bádizdelgen derekter tabylyp jatyr. Mysaly, myna bir erte dáýirdiń murasy metall tıynnyń (1-sýret) jıegin jaǵalata jyl ataýy janýarlardyń músini shekitilipti. Bul jádigerge uzaq jyl zertteý júrgizgen brıtan oqymystysy hám shyǵystanýshy, onyń syrtynda erte dáýir hám ortaǵasyrlyq nýmızmatıka mamany Stenlı Leın Pýl (1854-1931): «Bul altyn aq­sha Shyńǵys qa­ǵannyń za­ma­­­nynda soǵyl­ǵan» degen pá­týa jasapty. Bir qyzyǵy, tıyn be­tindegi 12 ja­nýardyń biri erek­she aıshyqtalǵan. Zertteýshi ony aqsha-tıyn soǵylǵan jyldyń belgisi degen paıym jasapty.

Sol sııaqty jyl ataýy janýarlar beınesi shekitilgen taǵy bir jádiger 1957 jyly qazirgi Túrkistan oblysy Sozaq aýdany jerindegi Baba-ata qalashyǵynyń eski jurtynan tabyl­ǵan eken (2-sýret). Buıymdy taýyp alǵan ar­heologııalyq toptyń basshysy Taısııa Senı­gova taza mystan jasalǵan bul zatty «Túrki medali» dep atapty. Jádiger úsh metr tereńdikten tabylǵan eken. Medaldyń óń be­tinde jyl ataýy haıýandardyń beınesi salyn­ǵan, ortasynda sharshy tárizdes tesigi bar.

Tabylǵan jádigerdiń sýretti beınesin 1960 jyldary qazaq kúntizbesiniń bilgiri, jaratylystanýshy ǵalym, óte qundy eńbek – «Qazaq kalendary» kitabynyń avtory Myńbaı Isqaqov qalpyna keltirgen kórinedi. Ǵalymnyń jazbasynda: «Haıýandar qoshqar múıiz (spıral tárizdi) joldyń boıynda birine-biri tirkese ornalasqan. Munda meshinniń sýreti maımylǵa uqsatylypty. Soǵan qaraǵanda qazaqtyń mıftik uǵymyndaǵy «maımyl adamnan azǵan» degen sóz eske túsedi» depti.

Kelesi taǵy bir jyl ataýy haı­ýandar beınelengen jádigerdi keńestik derek jınaýshy L.E.Korýnovksııa degen adam Kýz­nesk qala mańyn­daǵy aýyl tur­ǵyny ulty teleýit Serapıon Shadaevtan 1927 jyly qalap alyp, ǵylymı aınalymǵa engizgen eken. Bul murany saqtaýshylar ony «Iylyn» dep atap jáne erte ǵasyrdan beri ata-babadan jalǵasyp kele jatqan dúnıe ekenin aıtypty. Iylynnyń bas­ty sıpaty – dóńgelek sheńber ishinde aı jáne kúnniń beınesi salynyp, syrtqy sheńberdi jaǵalata 12 jyl ataýyna ıe janýarlar ornalastyrylypty (3-sýret).

Tórtinshi beıne – jyl ataýlary músini taqtaı­­shaǵa oıyp salyn­ǵan nusqany (4-sýret) keńestik etnograf, mýzeıta­nýshy-arhıvarıs A.G.Danılın (1896-1942) altaılyq turǵyn­dardyń qolynan 1928 jyly satyp alyp, Peterbordaǵy Ermıtaj qoryna ótkizgen eken. Tórt burysh taqtaıshanyń ishindegi sheńberli formada jyl ataýy 12 haıýannyń músini jeke-jeke oımyshtalyp, ishki úsh sheńberdiń ortasyna kóne azııalyq kóshpendiler sımvoly sheksizdik oıýy salynypty.