ELDIKTI EŃSELENTKEN ER
HH ǵasyrdyń aıaq tusynda qazaq halqyna tarıhı múmkindik týyp ata-babalarymyzdyń armany bolǵan egemendikke qol jetkizdik. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń basshylyǵymen ótken jıyrmadan astam jyl ishinde demokratııalyq qaǵıdattarǵa den qoıǵan, ózindik saıası-áleýmettik júıesi, naryqtyq ekonomıkasy bar halqynyń yntymaǵy men dinaralyq túsinistigi jarasqan táýelsiz memleket ornattyq.
Álemdik qaýymdastyq búginde Qazaqstandy derbes memleket retinde tanyp qana qoımaı, jahandyq mańyzǵa ıe aýqymdy úderisterdiń belsendi qatysýshysy retinde oǵan túrli halyqaralyq uıymdarǵa jetekshilik etýge, joǵary deńgeıdegi jıyndardy ótkizýge senim bildiretin boldy.
Mundaı álem moıyndaǵan, saıası jaǵynan turaqty, ekonomıkasy básekege qabiletti, demokratııalyq ustanymdarǵa baǵyt alǵan memleket ornatyp, Elbasymyzdyń tikeleı jetekshiligimen elimizdegi saıası júıeni memlekettik quqyqtyq jaǵynan negizdeý maqsatynda quqyqtyq reforma batyl túrde júrgizilip, sot, prokýratýra jáne ishki ister organdary týraly halyqaralyq normalarǵa saı keletin zańdar men normatıvtik-quqyqtyq aktiler, qaýlylar qabyldanyp, jarlyqtar shyǵaryldy.
Bizdegi barlyq quqyqtyq qujattar men zańdar túp qazyǵynyń negizgi qaınar kózi, tiregi sanalatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynan alyp, sonyń qaǵıdattary men normalaryna súıenedi.
Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasy 1993 jyly qabyldanyp, onyń 11 baptan turatyn 16- taraýy sottarǵa, úsh baptan turatyn 17-shi taraýy prokýratýraǵa arnaldy.
Qatysyp, kýá bolǵandardyń aıtýlarynsha, ekinshi Ata Zańnyń, ıaǵnı 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń mátinin daıarlaýda Prezıdentimizdiń eńbegi men qosqan úlesi zor bolǵan. Jumys barysynda Nursultan Ábishuly 20-dan astam damyǵan eldiń konstıtýsııalaryn muqııat qarap shyǵyp, jumysshy topqa qajetti tustaryn eskerý jóninde usynys jasaǵan.
Halyqaralyq deńgeıde jumys isteıtin zańger mamandardyń baǵalaýynsha, Qazaqstan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııasy álemdik talap pen ólshemderge saı keledi.
Ata Zańymyzdyń 1-baby: «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary», – dep bastalady.
Konstıtýsııamyzdyń 10 baptan turatyn VII bólimi tutastaı Sottar men sot tóreligine jáne prokýrtýraǵa arnalǵan. Máselen onda: «Qazaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin sot qana júzege asyrady. Sot bıligi Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan júzege asyrylady jáne ózine azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy, Respýblıka Konstıtýsııasynyń, zańdarynyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktileriniń, halyqaralyq sharttarynyń oryndalýyn qamtamasyz etýdi maqsat etip qoıady», delingen.
Sondaı-aq, Prokýratýra memleket atynan el aýmaǵynda zańdardyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti jarlyqtarynyń jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń dálme-dál ári birkelki qoldanylýyn, jedel-izdestirý qyzmetiniń, anyqtaý men tergeýdiń, ákimshilik jáne oryndaýshylyq is júrgizýdiń zańdylyǵyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady, zańdylyqtyń kez kelgen buzylýyn anyqtaý men joıý jóninde sharalar qoldanady, sondaı-aq, Respýblıka Konstıtýsııasy men zańdaryna qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerge narazylyq bildiredi. Prokýratýra sotta memleket múddesin bildiredi, sondaı-aq, zańmen belgilengen jaǵdaıda, tártipte jáne shekte qylmystyq qýǵyndaýdy júzege asyrady», dep aıtylǵan.
Álemniń demokratııaǵa den qoıǵan, adamnyń quqyǵy men bostandyǵyn basty másele sanaıtyn órkenıetti elderi sııaqty quqyqtyq memleket qurý úshin el kóleminde túbegeıli túrde quqyqtyq reforma men jańǵyrtýlar júrgizý qajettigi belgili boldy. Osyǵan oraı 1994 jyly Prezıdent Jarlyǵymen elimizde tuńǵysh ret «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyqtyq reformanyń memlekettik baǵdarlamasy» bekitildi. Ol baǵdarlamada: «Qoǵamnyń zań salasyn reformalaý qajettiligi onyń ekonomıkalyq jáne saıası júıesinde júzege asyrylyp jatqan ózgeristerge saı keletin quqyqtyq ınfraqurylymdar qurýdy talap etýinen týyndap otyr. Bul rette quqyqtyq reforma respýblıkadaǵy saıası jáne ekonomıkalyq ózgeristerdiń retteletin shekterden shyǵyp ketpeýi úshin solarmen qatarlas, tipti, olardan ozyǵyraq júrgizilýge tıis.
Jańa qoǵamdyq qatynastardy ornyqtyrý olardyń quqyqtyq qamtamasyz etilýine ýaqtyly túzetýler engizýmen, sapaly zańdardyń qabyldanýymen, joǵary deńgeıdegi quqyq qoldanýmen, quqyq qorǵaý organdarynyń kináratsyz ári úılesimdi jumys isteýimen, sot bedeliniń shúbásizdigin moıyndaýmen ushtastyrylýy kerek» ekendigi aıtylǵan.
Bul qujat budan keıin zamannyń aǵymy men qoǵamnyń suranysyna qaraı eki ret: 2002 jáne 2010 j.j. «Qazaqstan Respýblıkasy quqyqtyq saıasatynyń tujyrymdamasy» retinde odan ári damytylyp, jetildirildi.
Jańa tarıhı kezeńde respýblıkamyzdyń sot pen prokýratýra, polısııa t.b. quqyq qorǵaý organdarynyń jumysy qaıta qurylyp, olardyń róli men mindetteri arnaıy jeke-jeke qabyldanǵan zańdarmen aıqyndaldy.
Dálirek aıtqanda, 1995 jylǵy 20 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sottar men sýdıalardyń mártebesi týraly», 21 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń prokýratýrasy týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ishki ister organdary týraly» zańdar shyqty. Onda atalǵan salalardyń qoǵamdaǵy orny naqtylanyp, atqaratyn mindetteri, quqyq-quzyretteri belgilendi. Bul zańdar qoǵamymyzdyń damý barysy men ýaqyttyń talap-tilegine qaraı birneshe ret tolyqtyryldy.
Kez kelgen qoǵam men memleketke óz ishinen qaýip tóndirip, onyń ekonomıkasy men turaqtylyǵyna nuqsan keltiretin birden bir indet – sybaılas jemqorlyq. Osyny eskergen Prezıdent 1998 jyldyń 2 shildesinde «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zańǵa qol qoıdy. Ol zań «azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa, sybaılas jemqorlyq kórinisterinen týyndaıtyn qaýip-qaterden Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, sybaılas jemqorlyqqa baılanysty quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý, anyqtaý, olardyń jolyn kesý jáne ashý, olardyń zardaptaryn joıý jáne kinálilerdi jaýapqa tartý arqyly memlekettik organdardyń, memlekettik mindetterdi atqaratyn laýazymdy jáne basqa da adamdardyń, sondaı-aq olarǵa teńestirilgen adamdardyń tıimdi qyzmetin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń negizgi prınsıpterin aıqyndap, sybaılas jemqorlyqqa baılanysty quqyq buzýshylyqtyń túrlerin, sondaı-aq, jaýaptylyqtyń paıda bolý jaǵdaılaryn belgileıdi» dep atap kórsetildi.
Al 2001 jylǵy 22 qańtarda «Qazaqstan Respýblıkasynda quqyq qorǵaý qyzmetin jetildirý jónindegi sharalar týraly» jarlyqqa sáıkes Qarjy polısııasy agenttigi quryldy. Ol agenttikke qarjylyq jáne ekonomıkalyq qyzmet salasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý, anyqtaý jáne jolyn kesý mindetter júkteldi. 2002 jylǵy 4 shildede «Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy polısııasy organdary týraly» Zań qabyldanyp, kelesi jyldyń 23 jeltoqsanynda Qarjy polısııasy Qazaqstan Respýblıkasy Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi (Qarjy polısııasy) bolyp ataldy.
Osy oraıda, Konstıtýsııamyzda kórsetilgendeı, bıliktiń bir tarmaǵy sanalatyn sot júıesiniń jumysyn jetildirý, sýdıalardyń biliktiligin arttyrý, táýelsizdigin nyǵaıtý, materıaldyq jaǵynan qamtamasyz etilýin jaqsartý jóninde kóptegen is-sharalardyń atqarylǵanyn atap ótken jón.
Búgingi tańda aýdandyq sottan bastap, oblystyq sot jáne Joǵarǵy Sotqa deıin osy zamanǵy jetilgen elektrondyq-kompıýterlik qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilip, ádildiktiń aq úıi deıtindeı ásem ǵımarattarǵa qonys tepken.
Sottarda qaralatyn isterdiń kásiptik deńgeıde jáne sapaly bolýyn qamtamasyz etý maqsatynda oblys ortalyqtary men respýblıkalyq mańyzy bar Astana, Almaty sııaqty qalalarda ekonomıkalyq, qylmystyq, ákimshilik jáne jasóspirimder isterin qaraıtyn arnaıy mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottar ashylyp, jumys isteýi qalypqa aınaldy. 2007 jyldyń 21 mamyrynda Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes qamaýǵa alý quqyǵy sottarǵa berilip, aýyr qylmystardy qaraý boıynsha alqabıler ınstıtýty engizildi.
Sýdıalyq qyzmetke úmitkerlerdi irikteý barynsha qatańdatyldy. Sýdıa bolǵysy keletin zańgerlik bilimi bar jastar Prezıdent janyndaǵy Memlekettik qyzmet akademııasy sot tóreligi ınstıtýtynyń magıstratýrasynda oqyp, tıisti synaq, tájirıbe-taǵylymdamalardan ótip, tek Joǵary Sot Keńesiniń usynysy boıynsha ǵana Prezıdent Jarlyǵymen taǵaıyndalatyn boldy. Sýdıalardyń áleýmettik jaǵynan qorǵalýy, turǵyn úımen qamtamasyz etilýi jolǵa qoıylyp, olardyń jalaqylary memlekettik qyzmetshilerdiń ishinen eń joǵary deńgeıge jetkizildi.
Táýelsizdik alǵannan beri elimiz sýdıalarynyń alty sezi ótip, alqaly jıyndarda sot salasynyń eń ózekti máseleleri talqylandy. Alty sezdiń beseýine Elbasymyz N. Nazarbaevtyń ózi qatysyp, sot tóreligin nyǵaıtýdaǵy asa mańyzdy jaıttarǵa toqtalyp, kezek kúttirmeıtin keleli mindetter men tapsyrmalardy belgilep berdi. Bul oraıda, Nursultan Ábishulynyń sýdıalar qaýymdastyǵynyń 2013 jylǵy qarashada ótken VI sezinde sóılegen sózinde: «Sot tóreliginiń ádildigi men jedel, ári tolyq oryndalýy – kez kelgen eldiń kemel bolmysynyń kórinisi. Halqy zańyn syılaıtyn, sotyna senetin qoǵam – eń damyǵan qoǵam. Bizdiń maqsatymyz – dál osyndaı qoǵam qurý», dep aıtqany oıǵa oralady.
Memleket basshysy óziniń jyl saıynǵy halyqqa arnaǵan Joldaýlarynda sot pen prokýratýra basqa da quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyn nazardan tys qaldyrmaıdy. Onda ýaqyttyń suranysynan týyndaıtyn máselelerdi alǵa tartyp, atqarylar is-sharlardy belgileıdi.
Mysaly, bıylǵy 2014 jylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda: «Beıbitshilik pen turaqtylyq, ádil sot jáne tıimdi quqyq tártibi degenimiz – damyǵan eldiń negizi» ekenin eske salyp, «Álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna umtylys kezinde bizge adal básekelestik, ádilettilik, zańnyń ústemdigi jáne joǵary quqyqtyq mádenıet ahýaly qajet... Zań aldyndaǵy teńdik quqyq tártibiniń shynaıy negizi bolýǵa tıis.
Sot júıesi is júzinde ashyq jáne qoljetimdi, qarapaıym jáne barlyq daýdy tez sheshe alatyndaı bolýǵa tıis. Barlyq quqyq qorǵaý júıesi jumysynyń sapasyn arttyrý qajet. Zor ókilettilik pen quqyq ıelengen shendiler minsiz minez-qulqymen jáne joǵary kásibı deńgeıimen erekshelenýi qajet», degendi aıtty.
Bir sózben aıtqanda, jyl ótken saıyn quqyqtyq reformany damytý, sot, prokýratýra jáne polısııa organdarynyń kásiptik deńgeıin ósirý, materıaldyq bazany nyǵaıtý, áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartý, sondaı-aq, quzyret pen jaýapkershilikti arttyrý baǵytynda memleket tarapynan shama-sharqynsha barlyq jaǵdaı men múmkindik jasalýda. Sońǵy úsh-tórt jyldyń kóleminde quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmet júıesinde birqatar mańyzdy reformalar júrgizilip, jumys tıimdiligi arttyryldy. Mindetter aıqyndaldy. Biriniń qyzmetin ekinshisiniń qaıtalaýy joıyldy. Qylmysqa qatysty saıasat izgilendirildi. Barlyq quqyq qorǵaý qurylymdarynyń qyzmetkerleri attestasııalaýdan ótkizilip, 100 myń adamnyń 87,5 myńy iriktelinip alynyp, qalǵandary jumystan bosatyldy.
Elbasymyz jyl saıyn quqyq qorǵaý organdarynyń basshylarymen kezdesý-keńester ótkizip, keleli de kókeıkesti máselelerdi talqylap otyrady. Keńes barysynda atqarylǵan isterge baǵa berilip, kemshilikter de kórsetilip, ashy syndar aıtyldy.
Munyń bári, saıyp kelgende, sot pen prokýratýra, polısııa, t.b. quqyq qorǵaý organdarynyń eń aldymen adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýy, sonymen qatar, qoǵamdyq tártipti meılinshe nyǵaıtý, quqyqtyq memleketti qalyptastyryp, damyta túsý baǵytynda aldaǵy ýaqytta atqarylar isterdiń kóp te alýan túrli ekenin ańǵartady.
Tarıhty adamdar jasaıdy. Áıgili tarıhshy Plýtarh: «Biz tarıh emes, ómirbaıan jazamyz», degen. Bizdiń aıtyp ótkenimiz táýelsiz Qazaqstannyń qysqasha quqyqtyq ómirbaıany. Keıde jeke tulǵalar qandaı da bir eldiń tarıhynda eleýli de sheshýshi ról atqarady. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasynyń irgesin qalap, qalyptastyryp, saıası-ekonomıkalyq áleýeti myqty, álem tanyǵan, demokratııalyq qaǵıdat pen quqyqtyq deńgeıge baǵyt alǵan memleket etýde jasaǵan qyzmeti men sińirgen eńbegi orasan zor. Bul talassyz shyndyq! Elbasymyz búgingi tańda álemdik deńgeıde moıyndalǵan kóshbasshylardyń biri. Bul rette álemdegi aıtýly saıasatkerlerdiń biri, sıngapýrlyq reformalardyń atasy Lı Kýan Iý-dyń: «Prezıdent Nazarbaev – birqatar respýblıkalardyń basshylarynyń ishindegi asa iri tulǵa. Qazaqstan kóshbasshysy – retine qaraı qatal, ómirge beıim, shapshań jáne batyl adam, burynǵy Odaq respýblıkalary baǵalap, moıyndaǵandaı unamdy da talantty jáne tabandy kóshbasshy. Respýblıkany Nazarbaev basqaryp turǵanda Qazaqstannyń tabysqa jetý múmkindigi aıtarlyqtaı mol ekeni sózsiz», dep aıtqany eske túsedi. Demek, biz de bul maqalanyń ón boıynda biz Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń elimizde quqyqtyq reformany júrgizý isine jasaǵan basshylyǵy men ony damytýǵa qosqan qomaqty úlesin sholyp aıtýdy maqsat ettik.
Beket TURǴARAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri.
«О́rkenıet únqatysýynyń ortalyǵy»
Greta SOLOVEVA, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory:
Bizdiń elordamyz búginde Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń barlyq eńbekterinde aıtylatyn Shyǵys jáne Batys mádenıetteri men órkenıetiniń basty únqatysý alańdarynyń birine aınalyp otyr. Osy oraıda erekshe atap kórsetetin bir jaıt – Qazaqstan basshysynyń astanany aýystyrý týraly usynysynyń mańyzyn bastapqy kezde kez kelgen qazaqstandyq tolyq máninde túsine alǵan joq. Prezıdenttiń erik-jigeri men tabandylyǵy jáne kóregendigi qazirgi kezde bul ıdeıanyń jemisi men naqty nátıjesin tolyq máninde pash etip otyr.
Nursultan Ábishuly óz jobasyn júzege asyrý úshin az kúsh-jiger jumsamaǵany taǵy aqıqat. Eń bastysy – búgingi tańda Saryarqa tósinde álem qyzyǵarlyqtaı múldem jańa qala boı kóterdi. Sóıtip, qazirgi kezde álemniń mádenı ortalyǵy sanatyndaǵy Astanaǵa dúnıe júziniń eń ozyq oıly aqylmandary qol sozǵysy keledi. Ondaǵy maqsattary – kórsem, bilsem, úırensem, taǵylym alsam deıdi. Muny qalaısha bizdiń Prezıdentimiz armanynyń oryndalǵany, barlyq qazaqstandyqtardyń maqtanyshy demessiń?!
О́z basym Astanada ótken kóptegen ǵylymı forýmdarǵa qatystym. Ásirese, esimde qalǵany – «Dinı únqatysýdan órkenıetterdiń ózara túsinistigine» dep atalǵan halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa. Bul aıtýly shara búginde Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy ornalasqan tamasha ǵımarat – Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda uıymdastyryldy. Basqosýǵa tanymal ǵalymdar, mádenıet jáne din qaıratkerleri qatysty.
Bul konferensııada biz dinderdiń toleranttylyǵy týraly kóp aıttyq. О́ıtkeni, ol mádenıetter men órkenıetter ózara túsinistiginiń birinshi kezektegi alǵysharty bolyp tabylady. Men óz sózimdi antıkalyq, túrkilik, ıslamdyq, eýropalyq mádenıetterdiń tamasha konstrýktory Ábý Nasyr ál-Farabıge arnadym.
Astanaǵa kelgen saıyn men qalanyń qalaı ósip-órkendep kele jatqanyn kóremin. Bul arada men jańa ǵımarattar týraly ǵana aıtyp otyrǵan joqpyn. Astana búginde quddy Eýrazııanyń ortalyǵyndaǵy búr jaryp úlgergen jas tamasha óskin sııaqty. Bul qala, sondaı-aq, bizdiń Prezıdentimiz ilgeriletip kele jatqan óziniń ǵylymı, mádenı tabystarymen de maqtana alady.
Qoryta aıtqanda, Astananyń keleshegi kemel ekenine záredeı de kúmánim joq. Munyń bir aıqyn aıǵaǵy retinde endi úsh jyldan soń elorda tórinde álemdik aýqymdaǵy úlken shara – EKSPO-2017 ótetin bolady. Qazirgi kezde oǵan jan-jaqty daıyndyq jumystary bastalyp ketkeni belgili. Osynyń ózi Qazaqstannyń ǵana emes, onyń astanasynyń da bolashaǵy zor ekenin kórsetedi.
ALMATY.
