Etnotýrızm: Ulttyq ereksheligimizben qyzyqtyramyz desek...

El­de­gi erek­­she qor­ǵaýǵa alynǵan tabıǵı aı­maq­tar­­­dyń aý­dany respýblıkanyń shamamen 9%-yn­­ alyp jatyr. Bir sózben aıtqanda, osy­­­ aýmaqtar ekotýrızmge suranyp-aq tur

Elge týrıster kóp keletin elderdiń on­dy­ǵynda Reseı, О́zbekstan, Túrkııa, Qyr­ǵyzstan, Tájikstan, Qytaı, Úndis­tan,­­ Ger­manııa, Ýkraına, AQSh tur. Qonaq­tar­dyń basym kópshiligi Almaty, Astana­ jáne Shymkent qalalarymen qosa,­ Aqtóbe, Mańǵystaý, Atyraý oblys­tar­yna saparlaıdy. Resmı derekterge­ súıe­nip, elge kelgen sheteldikterdiń úle­si­ jyldan-jylǵa artyp jatqanyn bilý­ qıyn emes. Árıne, osydan keıin sta­tıs­tıkanyń esebi qaıdan shyǵady degen su­raq týady. Mundaǵy bar gáp – shetelden ke­le­tin týrısterdiń jappaı demalys oryn­daryna barmaıtynynda. Qonaqtar kóbi­ne ekotýrızmge, iskerlik týrızmmen­ qatar aýqymdy is-sharalarǵa nemese ta­nys-bilisterine keledi. Olar qonaqúı neme­se hostelderde bir kún túnese boldy, týrıst bolyp sanalady.

Taqyrypqa oralsaq, 2017 jyly elde ót­ken­ EKSPO kórmesi týrızmdi jańa qy­rynan tanýǵa túrtki bolǵandaı. Sol jy­ly Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tý­rızm­ ındýstrııasy komıtetine baǵynysty «Kazakh Tourism» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy quryldy. Bul jańashyldyq rasynda el týrızmin álem­dik deńgeıde ilgeriletýge naqty qa­dam de­sek te bolatyndaı. Osy ózge­ris­­ten ke­ıin araǵa eki jyl salyp Úkimet tý­rızm­di damytýdyń 2019-2025 jyldarǵa ar­­nalǵan memlekettik baǵdarlamasyn qabyl­­dady. Osydan soń, árıne, týrıster qyzy­­ǵý­shylyq tanytatyn oryndardy damy­­týǵa basymdyq berildi. Iаǵnı salaǵa eń­bek re­sýrstaryn tartyp, syrtqy jáne ishki­ týrıs­tik aǵyndy arttyrý, ınvestı­sııa­ kólemin ulǵaıtyp, qyzmet túrin ke­ńeıtý syndy taǵysyn-taǵy mejeli min­det­ter belgilendi.

Byltyr elge 610 myńnan asa týrıst­ kel­­­­gen eken. Olardyń basym kópshiligi Ile­­ Ala­­taýyna, Býrabaıǵa, Kólsaı kól­de­­ri,­ Baıan­­aýyl, Sharyn shatqalyna saıa­hat­ta­­ǵan. Ishki­ týrızmniń de úlesi ese­lep arta tú­­sipti. Negizi bir Almaty qala­sy­nyń aý­­ma­­ǵynda týrısterge jaıly 4 ult­tyq park­­ bar. Sosyn Astana – Býrabaı, Shym­kent – Túrkis­tan baǵyty, Alakól, Mań­ǵys­­­taý óńiri­men qosa keıingi jyldary eli­­­­mizdiń sol­tústigindegi aımaqtarǵa ba­rý­­­­­­dy jón kóre­tinder kóbeıip jatyr eken.­ Bul­ atal­ǵan baǵyttarda týrızmdi odan­­ ári­ damy­týǵa múmkindik mol degen sóz.­­ Bi­ri bilse, biri bilmes, elimizde 14 ult­tyq­­­ saıabaq, 10 qoryq, 6 tabıǵı rezervat,­ 50­ qaý­mal, 5 qoryqtyq aımaq bar. El­de­gi erek­­she qor­ǵaýǵa alynǵan tabıǵı aı­maq­tar­­­dyń aý­dany respýblıkanyń shamamen 9%-yn­­ alyp jatyr. Bir sózben aıtqanda, osy­­­ aýmaqtar ekotýrızmge suranyp-aq tur.

Joǵaryda týrızm salasynyń tar­maq­tary kóp ekenin aıttyq. Álemde de­­­ma­lýǵa taptyrmaıtyn kýrortty aı­maq­­tarmen qosa, eski qalalardy kóziniń qa­ra­shyǵyndaı qoryp, alaqanyna salyp­ otyrǵan elder bar. Al týrıster nege qyzy­ǵady degenge kelsek, árıne, erekshe, tań­syq dúnıelerge. Mysaly, jergilikti ha­lyq­tyń mádenıetinen, turmys-salty­nan, ulttyq aıshyqtarynan habar beretin etnos­tyq týrızm bar. Qarap otyrsaq, ulan-ǵaıyr atyraptyń teńdessiz tarıhı-máde­nı murasy týrızmdi osy baǵytta damy­týǵa qolaıly. Saıyn dalada kóne zaman­nyń kózindeı saqtalǵan jádiger, eskert­kishterdi tamashalaǵan qonaqtar ulty­myzdyń ádet-ǵurpy, salt-dástúrimen tany­syp, tarıhyn tanıdy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, álemge áıgili Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqan, óz dáýirinde órkendegen shaharlardyń orny ne­ turady? Bul bergi jaǵy, elimizdiń ár aıma­ǵynda ejelgi adamdardan qalǵan bu­ıym­­dardan bas­tap, kúni búginge deıingi tarı­­hymyz qundaqtaýly.

Biz ulttyq mereke, festıvalderimen dú­nıe­­ júziniń nazaryn burǵyzǵan el­der­diń ba­ryn bilemiz. Mundaı mere­ke­lerdiń máde­nıet ıakı dástúr, din­men baılanysy­ baryn estigende tań­ǵa­la­ty­ny­myz ras. Úndis­tanda kóktem kelgende­ toı­lanatyn ejel­gi «Holı» merekesi bar.­ Sol sekildi Qy­t­­aı «Jańa jyly», Is­pa­nııa­daǵy «La Tomatina» festıvali bar. Bra­zılııada erek­she merekelerdiń biri sana­latyn «Rıo­ karnavalyna» álemniń ár qıyrynan qy­zyqtap baratyndar kóp. Alys­qa uza­maı­-aq qoıalyq, Mońǵolııanyń astana­sy­ Ulan­batyr qazaqtary 2000 jyl­dan kúni búginge deıin búrkitshiler to­­ıyn dástúrli túrde ótkizedi. Osy merekede alys-jaqyn shetelden arnaıy tama­shalaýǵa barǵan saıahatshylardy kezik­tirý tańsyq emes. Osyn­daıda nebir soq­tyqpaly-soqpaqty kezeń­nen aman-saý ótip, ádet-ǵurpyn, máde­nıetin saqtaǵan ult­tyń Ulys kúni – Naý­ryz toıyn álem­ge tanytyp, ulyqtaýǵa ne­ kedergi dep­ tolǵanasyń? 2020 jyldan beri­ elde Naý­ryz meıramy jańa formatta toı­lana­ bastady. Qazir mereke 14 naýryz – Kóri­sý­ kúninen bas­talyp, 22 naýryzǵa de­ıin­ belgilengen ár merekelik kúndi atap ótý­­men jalǵasady. Osy úlgide toılaý dás­­túri, ásirese Mańǵystaý, Túrkistan obly­syn­­da, Almaty men Shymkent qalasynda keń­ sıpat alǵany baıqalady. Qýan­tarlyq jaı.­ Keshegi 14 naýryzda Aqtaý­da ótken Kóri­sý kúnine shetelden de tý­rıster kelgen eken. Endeshe, keleshek­te­ týrıs­ter Naý­ryz toıdy apta boıy toı­lasa da­ ábden­ jarasady. Degenmen Naý­ryz toıyn­ halyq­aralyq deńgeıge shy­ǵarý úshin áli de bolsa aýqymdy jos­par­lar qolǵa alynýy­ qajet sekildi. Ol úshin ne isteý kerek? Árıne, eń birinshi kezekte Ulttyq mereke qonaqtardy qyzyqtyrýy kerek.

Mádenıet jáne sport mınıstrligi qol­­daý kórsetken mádenı is-sharalardyń tý­rızmge de qatysy bolatyny túsi­nik­­ti. Os­y­­ǵan qosa naq qazir eldegi tarıhı-máde­­nı nysandardy saqtaýǵa, kóp­shilikke tany­­týǵa jáne vızıt-orta­lyqtar ashýǵa kó­ńil­ bólinip jatyr. Vızıt-ortalyqtarda tý­rıs­terge qolaıly qyzmet usynýǵa múm­kin­dik qarastyrylady. Negizi, etnotý­rızm­­ – qalypty týrızmniń qatarynda. Iаǵnı­ etnotýrızm damyǵan óńirlerde jer­­gilikti halyqtyń týrızm arqyly paı­­da tabýyna múmkindigi mol. Olar qo­naq­tardy ulttyń turmys-saltymen ta­nys­tyra otyryp, qyzmet kórsete ala­dy. Sol úshin de mınıstrlik bas­tap, «Kazakh Tourism» ulttyq kompanııa­sy­ qostap, aýyldaǵy týrızmdi damytý­ jaǵy jolǵa qoıylǵan. Qazirdiń ózinde Kólsaı men Qaıyńdy týrıstik aımaǵynyń orta­syn­da­ǵy Saty aýylynyń tájirıbesi eldiń óz­ge aımaqtaryndaǵy tabıǵaty kórkem aýyl­darǵa úlgi retinde usynylǵan. Ońtústik Qazaqstan, Aqmola oblysy syndy basqa óńirlerde týrızmge jaıly­ aýyldar kóp. Etnotýrızmdi qaımaǵy buzylmaǵan aýyldardyń dástúrin, turmysyn kórsetip damytýǵa bolady. Etnotýrızmniń taǵy bir baǵyty retinde qazir qolónershilerdiń týyndylaryn tanytýǵa da kóńil bólinip jatyr eken. Elimizdiń ár aımaǵynda mınıstrliktiń qoldaýymen qolónershilerdiń kórmesi uıymdastyrý da dástúrge aınalyp keledi. Sebebi qolóner kreatıvti ındýstrııanyń ajyramas bóligi sanalady. «Kazakh Tourism» ulttyq kompanııasynyń baspasóz hatshysy­ Ernur Kenjebekov te ekotýrızm, etno­­týrızmge basymdyq berý arqyly týrızmniń ózge de baǵyttaryn damytýǵa bolatynyn aıtty.

– Bizde kýrort, jaǵajaı týrızmi endi-endi damyp keledi. Onyń ózindik sebebi joq emes. Mysaly, Túrkııa men eldegi klımattyń aıyrmashylyǵy bar. Bizde jyldyń tek eki aıynda ǵana jaǵajaı týrızmi ashylady. Árıne, týrısterdi jyl boıy qabyldaýǵa qolaıly oryndar bar. Biraq jaǵajaı emes. Ekotýrızm, etnotýrızm tıimdirek. Sol úshin de memleket týrızmdi damytýdy kózdegen kásipkerlerdi árkez qoldaıdy. Jańadan salynatyn týrıstik oryndardyń jalpy shyǵynynyń 10 paıyzyn óteýge memleket járdemdesedi. Týrızm ekonomıkamen tyǵyz baılanysta. Qazir álemde árbir týrısti elge tartý maqsatynda úlken báseke júrip jatyr. Salaǵa qyrýar qarajat jumsaıtyn elder kóp. Jýyrda ǵana Berlınde aýqymdy týrıstik kórme ótken edi. Sol kórmege Grýzııa seriktes bolyp, 35 mln dollardan asa qarajat jumsaǵan. Rasymen de bul – bir kórme úshin qomaqty qarajat. Básekeniń qyzyp turǵanyn salystyrmaly túrde osyǵan qarap baǵamdaı bersek bolady, – deıdi ol.

Bul týrızmdi jandandyrý úshin tek ınfraqurylymdy jetildirip qoımaı, jarnamaǵa, týrısterdi tartýǵa qatar kóńil bóliný kerek degendi bildiredi. Mysaly, Túrkistanda «Kerýen-Saraı» týrıstik kesheni ashylǵanda maýsym boıy qonaqtar úzilmedi. Ár óńir, qala, aýyldyń kórgen adam qyzyǵatyn keshenderi, ózindik erekshelikteri kóbeıgen saıyn­ týrıster aǵyny artady. Osy tusta eń birinshi kezek­te týrızmdi tabys kózi retinde kóretin kásipkerlerge senim artylady. Mysaly, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne eldegi týrıstik kompanııalar birlesip, úsh eldiń kórikti jerlerin baılanystyratyn baǵyt usynǵan. Munda týrıstik kompanııa­lar alystan kelgen qonaqtarǵa birden úsh eldi sharlaýǵa múmkindik jasap otyr.

Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen bıyl taǵy úsh vızıt-ortalyqtyń qurylysy aıaqtalady dep kútilýde. Ol Túrkistandaǵy «Saýran», «Gaýhar ana» jáne «Ordabasy» týrıstik ortalyqtary. Al naq qazir Almaty oblysyndaǵy «Tańbaly», Ulytaý oblysyndaǵy «Ulytaý» jáne Túrkistan oblysyndaǵy «Otyrar» vızıt-ortalyqtary jumys istep turǵanyn aıta ketkenimiz lázim. Osyǵan qosa byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen 17 tarıhı eskertkish qaıta qalpyna keltirilgen. Bul qatarda Áziret-Sultan qoryq-mýzeıi aýmaǵyndaǵy eskertkishter, Otyrar qalashyǵynyń ýchaskeleri, Jarkent meshiti, Botaı qo­nysy, Bókeı Ordasyndaǵy han saraıy, Ahmet Baıtursynulynyń mýzeı-úıi, Beket ata jerasty meshiti, Saýran arheo­logııalyq kesheni, Tańbaly petroglıfteri, Jetiasar oazısiniń Altynasar eskertkishi, Ispıdjab qalashyǵynyń nysandary, Abylaı han rezıdensııasy, Taraz qalashyǵy jáne G.Kolpakovskıı atyndaǵy ýchılıshe bar. Osylaısha, byltyr bas-aıaǵy 31 tarıhı-mádenı nysan qalpyna kelgen. Hronologııalyq turǵyda qaraǵanda jańarǵan nysandar qola dáýirinen bas­tap, XIX ǵasyrdyń sońyna deıingi kezeńdi qamtıdy eken. Bul da bolsa­ elde etnotýrızmdi ilgeriletýdegi artyqshylyǵymyz bolsa kerek.