NEET: Jalqaý jastardyń jigerin janıtyn jol qaısy?

Búgingi tańda elimizde NEET sana­tyn­daǵy jastardyń úlesi 6,3%-dy, ıaǵnı 235,7 myń jasty qurap otyr. Kórsetkish budan bir jyl burynǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 22,4 myń adamǵa azaıǵan. Bul – Ulttyq statıstıka bıýrosynyń 2022 jyldyń tórtinshi toqsanynda shyǵarǵan soń­ǵy deregi. Buǵan qarap, keıingi bes jylda atalǵan kórsetkishtiń edáýir jaqsarǵanyn baıqaımyz. Osynaý ýaqyt aralyǵynda oqýǵa, jumys isteýge nıetsiz jastar toby 1%-ǵa azaıypty. Endigi mindet – endigi bes jylda osy erinshek jastardyń qataryn eki esege deıin, dálirek aıtqanda, 3,5%-ǵa deıin tómendetý. Bul jóninde ótken aptadaǵy Úkimet otyrysynda Memlekettik jas­tar saıasatynyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn iske asyrý týraly baıandama jasaǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli keńinen aıtyp berdi.

«Búginde jastardyń 43,7%-y aýyl­da turady. Tujyrymdamada aýyl jastarynyń kásibı damýyna, sondaı-aq kásipkerlik arqyly olardyń áleýetin iske asyrýǵa basa nazar aýdarylady. Sonymen qatar kásibı baǵdarlaý jumystary júrgiziledi. Joǵaryda atalǵan sharalar aıasynda 2029 jylǵa deıin 1 mln aýyl jastaryn jumyspen qamtý, 1,5 mln jastyń sıfrlyq saýattylyǵyn arttyrý, 3,8 mln jasty resýrstyq ortalyqtar arqyly áleý­mettik qyzmettermen qamtý kózdelgen. Buǵan qosa qalalardaǵy jumyssyz jas­tarmen (NEET sanaty) jumys jal­ǵasady. Olardyń áleýmettik jaǵdaıy men ál-aýqatyna turaqty negizde monıtorıng júrgiziledi. Jastardyń osy sanaty úshin joǵary bilimge qolje­timdilikti keńeıtý, kásiptik baǵdar berý, bıznes-bastamalardy qarjylyq turǵyda qoldaý jáne basqa da sharalar arqyly nátıjeli jumyspen qamtý jos­parlanyp otyr. Nátıjesinde NEET sanatyndaǵy jastardyń úlesi 3,5%-ǵa deıin tómendeıdi. Sondaı-aq 2029 jylǵa deıin 18,2 myń jasqa jeńildetilgen nesıe beriledi. Pysyqtaý nátıjesinde qosylǵan ındıkatorlardyń biri – jastardy jumyspen jáne joǵary bilimmen qamtý. Naqtyraq aıtqanda, 2,3 mln jasty jumyspen, 2,8 mln jasty joǵary bilimmen qamtý kózdelip otyr», dedi mınıstr.

Atalǵan tujyrymdama boıynsha, NEET jastardy eńbekke tartý baǵy­tynda ár óńirdegi salalyq ju­mys­tar­dyń ereksheligi eskerilmek. Osy oraıda elimizde Ulytaý, Shyǵys Qazaq­stan jáne Qaraǵandy oblystarynda NEET jastardyń kórsetkishteri eń joǵary ekenin atap ótken jón.

NEET sanatyndaǵy jastarmen ju­mys isteý barysynda olardyń ne oı­laıty­nyn, bostan-bos sendelip júrýi­ne qandaı sebepter yqpal eteti­nin, minez-qulqyn, kóńil kúıin, bárin jan-jaqty zertteý de mańyzdy. Bul rette «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy jyl saıyn áleý­mettik zertteý júrgizip otyrady. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha ázirlengen «Qazaqstandaǵy NEET jas­tar­dyń áleýmettik ustanymdary» atty zertteý jumysy bıyl 22 aqpanda jarııalandy.

Bul áleýmettik saýaldamaǵa 14-28 aralyǵyndaǵy jastar qatysqan. Res­­pon­dentterdiń sıpatyna qaraı, NEET jastardyń áleýmettik beınesi de kóri­nedi deýge bolady. Mysaly, jas­tar­­dyń 74,1%-y ata-anasymen, týystarymen, 13,6%-y jaldamaly páterde, 12,2%-y óz úıinde turady. Sondaı-aq olardyń basym bóligi – 66,1%-y óz otba­syn qurmaǵan, 73,8%-ynyń balala­ry joq. Al bilim deńgeıine kelsek, respondentterdiń 11,9%-y ǵana joǵa­ry bilim alǵan, 0,4%-ynyń magıstr dáre­jesi, 0,1%-ynyń ǵylymı dárejesi bar. Buǵan qosa NEET jastardyń 53,8%-yn ata-anasy qamtamasyz etse, 19,7%-y ju­baıynyń tabysyna kiriptar, al 24,7%-ynyń aragidik paıda tabatyn tu­raq­syz tabysy bar.

NEET sanatyndaǵy jastardyń qandaı qundylyqty aldyńǵy orynǵa qoıatynyna mán bersek, basym bóli­gi – 47,1%-y berik jáne tatý otba­syn qurýdy kózdeıdi. Qalǵan qundylyq­tarǵa kóbine materıaldyq sıpattaǵy maqsattar kirdi: kóp aqsha tabý – 37,9%, óz úıiń, páteriń bolýy – 36,2%, jaqsy, qyzyqty jumysqa turý – 32,6%. Sonymen qatar densaýlyqty 36,5% respondent mańyzdy sanap, úzdik bes qundylyqtyń qatarynan tabyldy. Al materıaldyq emes maqsattardyń ekinshi tobynda jaqsy bilim alý (30,1%), adal dostardyń bolýy (22,4%), adamdarǵa kómektesý (12,7%) jáne ózin-ózi iske asyrý (11,6%) tańdaldy.

Bir qyzyǵy, áleýmettik kóńil kúıi máz bolmaǵanymen, NEET jastardyń 79,3%-y qazirgi ómirine qanaǵattanady eken. Tek 3,1%-y óziniń ómir súrý saltyna múldem kóńili tolmaıdy. Saýal­dama nátıjesi kórsetkendeı, aýyldyq jerler­de turatyn NEET sanatyndaǵy jastardyń (83,4%) kóp jaǵdaıda qalada turatyndarǵa (76%) qaraǵanda óz ómirine qanaǵattanady.

Oqýǵa, jumys isteýge talaptanbaý, qulyqsyzdyq tanytý – NEET sana­tyn­daǵy jastardyń eń negizgi sıpaty. О́kinishtisi, bulardyń kóbiniń áli de eńbek etýge asa nıeti bolmaı otyr. Atal­mysh zertteýde NEET jastardyń 58,3%-y múldem jumys izdemeıdi eken. Al jumys isteýge azdap talaptana­tyndar birqatar kedergige tap keleti­nin alǵa tartady, atap aıtqanda, tómen jalaqy (51,6%) men tájirıbeniń joq­tyǵy (44,7%). Sonymen qatar dıp­­lom­nyń bolmaýy (18,5%) jáne qa­jet­ti daǵ­dy­lardyń jetispeýshiligi (27,5%) jumys­qa ornalasýǵa qolbaılaý bola­dy-mys.

Áleýmettik zertteý nátıjesi NEET jastardyń máselelerin jan-jaqty anyqtap, olardy eńbekke tartýda naq­ty baǵyttardy nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı olardyń ómirge belsendi aralasýyna jaǵdaı jasaý qaı kezde de nazardaǵy basym baǵyt bolyp qala beredi. Bul rette «Ákeler odaǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, kásipkerlik bilim salasynyń mamany Maqsutbek Aıtmaǵanbet jas­tardy eńbekqorlyqqa baýlýda kásiptik baǵdarlaýdyń mańyzy zor ekenin atap ótti.

«Jastarǵa baılanysty qoldanatyn NEET termıni 1998 jylǵy dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarystan keıin paıda bolǵan. Bundaı sıpatqa ıe bolý faktorlary ártúrli. Mysalǵa, mektep bitirip, ári qaraı ne oqıtynyn, ne jumys isteıtinin bilmeıtin jas­tar bar. Onyń sebebi – joǵarǵy synyp­ta oqýshylarǵa durys kásiptik baǵdar berilmeýi, psıhologııalyq daıyndyqtyń osaldyǵy. Joǵary oqý ornyna tússe de, yntasyz oqyp, dıplom úshin júrgen jastar bar. Oqý ornyn bitirgenimen, mamandyq ıesi bola almaı, jumys istemeı júrgenderi de qanshama? Buǵan qosa mektepte alǵan bilimi jetki­liksiz bolyp, tegin oqýǵa túse almaı, aqyly oqýǵa múmkindigi joqtary da bar. Bul jaǵdaı, ásirese, aýyldy jerlerdegi mektepterge tán. NEET jastardyń paıda bolý sebepteri ár memlekette ártúrli. Mundaı jaǵdaıda Qazaqstannyń ózinde aımaqtyq aıyrmashylyqtary bar. Jalpy aıtatyn bolsaq, Qazaqstanda statıstıkanyń máselesi bar ekeni barshaǵa belgili. Ulttyq statıstıka bıýrosy men táýelsiz zertteý ınstıtýttarynyń málimdemesine sensek, NEET sanatyna jatatyndardyń sany – 6,5% ben 10,5% arasynda. Árıne, bul kórsetkish ádisnamaǵa da baılanysty. Naqty sandardy kórý úshin statıstıka salasyn tezirek sıfr­landyrýymyz qajet. Sonda ǵana shyn­dyqqa janasatyn málimetterge qol jetki­ze alady», deıdi sarapshy.

Sonymen qatar ol qabyldanyp jatqan memlekettik sharalardy jaman emes, baǵyty durys dep baǵalady.

«Tek qabyldanǵan baǵdarlamalar­dyń tııanaqty oryndalýyn qamtama­syz etý qajet. Qaǵaz júzinde emes, is júzin­de oryndalýy mańyzdy. Ási­re­se, jastardy kásipkerlikke baýlý joldaryn meılinshe qadaǵalaý qajet. Tek aqshalaı qarajat bermeı, aıaqqa turǵan kásipkerlerdiń sol jas­tarmen 24/7 jumys istep, myqty etip shyǵarý kerek. О́kinishke qaraı, basyn jaqsy bastap, ósip kele jatqan jas kásipkerler orta joldan tastap ketip jatady. Negizinde naǵyz kómek orta býyndaǵy shaǵyn kásipkerlikpen aına­lysyp júrgenderge berilý kerek. О́ıtkeni olar ózderin asyrap úırendi, endi 20-30 jańa kásipkerdi qanatynyń astyna alyp, birlesip ósýdi kózdeýi kerek. Túrkııada, Koreıada, Ma­laızııada kásipkerlik osylaı damydy. Basynda aıtyp ótkenimdeı, kásiptik baǵdarlaýdyń mańyzy óte zor. Bul máselege muǵalimder de, ata-analar da kóńil bólýi kerek. Buǵan qosa aıtarym, ár mektep oqýshysy orta bilim ǵana almaı, joq degende kishigirim eki-úsh mamandyqty úırenip shyǵý kerek. Mysalǵa, fotograf, vıdeograf, SMM mamany nemese fandreızer sııaqty. AQSh, Sıngapýr, Germanııa mektepterinde osy baǵytty ustanyp, balalardy oqı berýge emes, erterek jumys naryǵyna kirýge yntalandyrady. Árıne, bul – mektepten shyǵa sala ómir boıy jumys isteıdi degen nárse emes, ıaǵnı oqý, jumys, oqý kombınasııasy. Dúnıeniń ekonomıkalyq jaǵdaıyna baılanysty oqıtyn kezde oqyp, jumys isteıtin kezde jumys isteý kerek. Qazir Lifelong Learning konsepsııasynyń zamany. О́ıtkeni alǵan bilimiń tez tozatyn ýaqyt», dedi M.Aıtmaǵanbet.

«Jas kelse – iske» degendeı, jas­tar­dyń boıkúıezdikten, bolymsyz qasıet­terden arylýyna erte jastan mán berip, bolashaqqa durys baǵyt silteý, jol kórsetý – qoǵamdyq jaýapkershilik. Sóz basynda aıtqanymyzdaı, «ekinshi ana» – eńbektiń qadirin bilip ósken jastarmen elimizdiń kórkeıe túsetini sózsiz.