Energetıka naryǵyn damytýdyń úlgisi

Qýaty 87,67 MVt 17 sý elektr stansasy (SES), qýaty 538,89 MVt 16 jel elektr stansasy (JES), qýaty 110 MVt bes kún stansasy (GES) jáne qýattylyǵy 5 BıoES bar. 20,35 MVt. Sondaı-aq Balqash mańynda 50 MVt kún elektr stansasyn jáne Hromtaý mańynda 155 MVt jel elektr stansasyn salý jos­parlanýda. Sonymen qatar Fransııa, Saýd Arabııasy jáne Birikken Arab Ámirlikteriniń iri ınves­torlarymen 1-2 GVt jańartylatyn energııa nysandary salynady. Bul rette Qazaqstanda qazirdiń ózinde ornatylǵan qýaty 2,4 myń MVt bolatyn 130 jasyl elektr stansasy bar.

Memleket basshysy bul máseleni baqylaýǵa alyp, arnaıy tapsyrma bergenin aıtty.

«Biz elimizdiń ınfraqurylymdyq qýatyn qalyptastyrýymyz qajet. Sondyqtan men Ulttyq ınfraqurylym josparyn qabyldaýdy usynamyn. Qujatta osy saladaǵy basty máseleler ashyq kórsetilýge tıis. Sonymen birge 2029 jylǵa deıin iske asyrylatyn negizgi jobalar qamtylýy qajet», dedi Prezıdent.

Táýelsiz sarapshylar jylý jelile­riniń uzyndyǵy men ortalyqtandyrylǵan jylýmen qamtý júıelerindegi otyn shyǵyny boıynsha bizdiń el aldyńǵy oryndarda turǵanyn kópten beri aıtyp júr. Odan bólek maman tapshylyǵy da salanyń damýyna keri áserin tıgizýde.

Qazaqstannyń elektr energetıkalyq qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birles­tiginiń tóraǵasy Talǵat Temirhanov jýrnalıstermen kezdesken kezde kadr máselesi óte ózekti ekenin, basqa sala­larǵa nemese kórshi Reseıdiń energosektoryna ketip jatqan mamandar az emes ekenin aıtqan. Atyraý oblysynda ortasha jalaqy 450-460 myń teńgeni qurasa, energetıkterdiń ortasha jalaqysy 250 myń teńgeden aspaıdy eken.

2022 jyldyń 20 jeltoqsanynda ótken Úkimet otyrysynda burynǵy energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov eldegi jylý elektr ortalyǵy óndiristik personalynyń ortasha jalaqysy 2021 jyly 224 100 teńge bolǵanyn ashyp aıtqan. Naqtylasaq, jylý elektr orta­lyǵynda shyǵyndar jylý jáne elektr energııasy boıynsha bólinedi.

«Jylý elektr ortalyqtarynda jy­lý energııasynyń tarıfterinde 5 paıy­­zyn jyl saıynǵy eńbekaqy tóleý qo­ry­nyń ósýine kózdeledi. Energetıka mı­nıstrligi elektr energııasyna shekti tarıfterdi qaraý kezinde elektr energııa­syn óndirýge tartylǵan personal úshin jalaqynyń 15 paıyzǵa ósýin kózdedi», degen edi eks-mınıstr B.Aqsholaqov.

Energetıka mınıstrligi jyl basynda elimizdiń energııa tutynýynyń orta merzimdi boljamyn jarııalady. Osy qujatta 2023 jyldan 2029 jylǵa deıin elde paıdalanylatyn elektr energııasynyń kólemi jyl sa­ıyn orta eseppen 3 paıyzǵa artatyny aıtylǵan. Bolat Aqsholaqovtyń 6 aq­panda Úkimet otyrysyndaǵy aqpara­tyna sáıkes, elektr energetıkasy salasyn damytýdyń 2029 jylǵa deıingi tujyrymdamasy boıynsha elde keıbir qoldanystaǵy qýattardy jańǵyrtý jáne jańa óndirýshi qýat kózderin engizýdi jos­parlap otyr.

Elektr energııasynyń tapshylyǵyn boldyrmaý úshin sektorda jobalardy iske asyrý – shuǵyl mindetterdiń biri ekenin sarapshylardyń bári aıtady. Elektr energııasy tapshylyǵynan basqa, kommýnaldyq jeliler tozǵan. Bul qubylys tek bizde ǵana emes, kórshi elderde de baıqala bastapty. Qyrǵyzstan bıligi osy qysta sýyqqa baılanysty tutyný kólemin azaıtý úshin elektr qýatyn óshiretinin ashyq aıtty. Bul sheshim, kórshi eldiń energetıka mınıstrliginiń aıtýynsha, júktemesi artyp, tozyǵy jetken jabdyqty saqtap qalý úshin qabyldanǵanyn merzimdi basylymdary habarlap jatyr. О́zbek­stannyń Energetıka mınıstri Jýrabek Myrzamahmýdovtyń aıtýynsha, sýyqta elektr energııasyn tutyný kóleminiń aıtarlyqtaı artýy tabıǵı gaz ben elektr energııasynyń tapshylyǵyna ákelgen.

Energetıka sarapshysy Marat Dul­qaıyrov elektr energııasyn óndirý, tasymaldaý jáne bólý boıynsha naqty kelisilgen jáne bekitilgen baǵdarlama bolmaǵanyn aıtady. Energetıka mı­nıstr­ligi jeke qurylym bolyp qaıta qurylǵanyna biraz jyldar boldy. Biraq energetıka salasy ekonomıkanyń «lokomotıvine» aınalǵan joq. Munaı jáne gaz ónerkásibi elektr energetıkasy salasyna qaraǵanda úlken basymdyqqa ıe. Energetıka salasynyń jaǵdaıy syn kótermeıdi. Amortızasııa deńgeıi – 70-80 paıyz.

«Biz ótken ǵasyrdyń orta sheninde ákelerimiz ben atalarymyz salǵan tehnıkamen ómir súrip jatyr. О́EK (óńirlik energetıkalyq kompanııalar) elektr jelileriniń jabdyqtaryna keletin bolsaq, barlyq jabdyqtardy tolyǵymen derlik aýystyrý qajet. Sheshim qabyldaýdy keshiktirýge bolmaıdy. О́ńirlik elektr jelileri kompanııalary aýqymdy ınvestısııaǵa asa muqtaj. Energetıka mınıstrligi Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen birlese otyryp, osyndaı mańyzdy máseleni sheshýdiń yqtımal joldaryn birlesip anyqtaýy qajet», deıdi M.Dulqaıyrov.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, úlken kólemdegi elektr energııasy men energııany tasymaldaý úshin Ekibastuz-Taraz joǵary voltty turaqty tok elektr jetkizý jelisi týraly usynystardy qaperge alatyn kez keldi. Bul joba elektr energııasynyń eksporttyq áleýe­tin keńeıtip, Ekibastuz GRES-2-niń qury­lysyn bastaýǵa múmkindik beredi.

«Energetıka mınıstrligi qandaı da bir damý jolyn qabyldaǵanyn qalaı­myn. Kún men jel energııasyn elektr energııasyna aınaldyrý barǵan saıyn jetildirildi. Jańa kólikter búginde 20 jyl burynǵy analogterimen salys­tyrǵanda eki ese kóp janarmaı tutynady. Biraq sonymen bir mezgilde tek qana elektr qýatymen, sýtegi, ottegimen júre­tin kólikterdiń jańa túri paıda boldy. Biz qoldanystaǵy zańdarymyzdy jańa zamanǵa beıimdeýimiz kerek», deıdi sarapshy.

Adamzat bolashaqta paıdalanýy tıis sarqylmas qýat kózderiniń bar ekenin mektep qabyrǵasynan bilemiz. Iz-túzsiz joǵalyp ketpeı, qaıta qalpyna keletin resýrstardyń múmkindigine HH ǵasyrda nazar aýdardy. Munaı, gaz sııaqty qaıta qalpyna kelmeıtin energııa kózderi dep qarastyrdy.

Damyǵan elder arasynda jańartyla­tyn energııa kózderin (JEK) damytý basym baǵytqa aınalǵaly biraz boldy. Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, aldaǵy jyldary elimizde keminde 2,4 myń MVt jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýǵa berý kerek. Onyń ishinde 358 mlrd teńge ınvestısııamen 779 MVt iske qosyldy. Qalǵan 1,6 myń MVt-qa shamamen 800 mlrd teńge tartý josparlanýda. Jobalar qosymsha 5,6 mlrd kVt/saǵ jasyl energııa óndirýge múmkindik beredi degen úmit bar. Sonyń ishinde 757,5 MVt bolatyn 41 JEK nysany ınvestorlar men Esep aıyrysý-qarjy ortalyǵy arasyndaǵy qoldanystaǵy kelisimder boıynsha salynady. Oǵan 350 mıllıard teńge tartylyp, qosymsha 2,5 mıllıard kVt/saǵ jasyl energııa óndiriledi dep kútilýde. Sondaı-aq 2000-nan astam ýaqytsha jáne 400-den astam turaqty jumys oryndary ashylady. Onyń ishinde qýaty 87,67 MVt 17 sý elektr stansasy (SES), qýaty 538,89 MVt 16 jel elektr stansasy (JES), qýaty 110 MVt bes kún stansasy (GES) jáne qýattylyǵy 5 BıoES bar. 20,35 MVt. Sondaı-aq Balqash mańynda 50 MVt kún elektr stansasyn jáne Hromtaý mańynda 155 MVt jel elektr stansasyn salý josparlanýda. Sonymen qatar Fransııa, Saýd Arabııasy jáne Birikken Arab Ámirlikteriniń iri ınves­torlarymen 1-2 GVt jańartylatyn energııa nysandary salynady. Bul rette Qazaqstanda qazirdiń ózinde ornatylǵan qýaty 2,4 myń MVt bolatyn 130 jasyl elektr stansasy bar.

Kelesi sarapshy, akademık Birlesbek Alııarov ekonomıkaǵa qyzmet etip jatqan energetıkalyq júıeniń múmkindigi tolyqqandy zerdelenbegenin, kómirdi, munaı men tabıǵı gazdy jáne ýrandy paıdalaný arqyly energııa óndirý – burynnan qalyptasqan ádis ekenin aıtady. Jańartylatyn energııa kózderi týraly aıtpas buryn ózekti máselelerdi sheshý keregin aıtady. Bizdegi júıe birkelki emes ekeni sarapshylardyń bári aıtady. Keńes odaǵy kezinde úsh energetıkalyq júıege, batys bóliginde – Reseıge, soltústik óz aldyna, al ońtústikke keıde kórshi eldermen teń­gerim aǵyndaryn júrgizip keldik. Endi osy baǵytty qaıta júıelendiretin kez keldi. Sarapshy aıtyp ótkendeı, aǵyn sýdan, jel men kúnnen, tipti qaldyqty, eski rezeńke dóńgelekti jaǵý arqyly da elektr energııasyn alýdyń san túrli tásili bar. Biraq ol úshin qarjy kerek.

Elektr energetıkasynyń basym bóligi (69 paıyzy) kómirmen jumys isteıdi. Stansalarymyzdyń jalpy qýaty 24 000 megavatty quraıdy, onyń 19 000 megavatty qazirgi ýaqytta qoljetimdi. О́tken jyly olar 114 mıllıard kılovatt saǵat elektr energııa­syn óndirdi. Bul rette JEK-ten 4,2 mlrd kılovatt saǵat óndirildi, onyń negizgi úlesi 142 kún jáne jel stansalaryna tıesili. Jańartylatyn energııa stansalarynyń jalpy qýaty 2,3 gıgavatt quraıdy. Aıtpaqshy, Qazaqstan eýrazııalyq keńistikte alǵashqylardyń biri bolyp jańartylatyn energııa kózderin qoldaýǵa kiristi. Úkimetke 2030 jylǵa qaraı jańartylatyn energııa kózderiniń úlesin qaıta qarap, olardy 10-nan 15 paıyzǵa deıin arttyrý tapsyryldy. 2050 jylǵa qaraı balamaly energııa kózderiniń úlesi 50 paıyzdy quraýy tıis. Bul tek jasyl energııa kózderi ǵana emes, sonymen qatar eń az shyǵaryndylary bar balama kózder, munda biz bıoenergııany, atom energııasyn jáne bolashaqta sýtegi energııasyn qosamyz. Sýtegi energetıkasy strategııa­syn ázirleý tujyrymdamasy daıyndalyp jatyr.

«Biz bul otynnyń dástúrli qýat kózderin almastyra ala ma, ony óndirý, saqtaý jáne tasymaldaý, onyń baǵasy qandaı bolatynyn túsingimiz keledi. Energetıkalyq qorlardy únemdeý, óndiristiń qýattylyǵyn arttyrý, qorshaǵan ortany qorǵaý – XXI ǵasyrdyń eń basty, ­kezek kúttirmeıtin ­problemasy. Jańǵyrmaly energııa kózderin bazalyq jylý kózi dep qarastyrýǵa bolmaıdy. 100 MVt bolatyn jel parki 100 MVt-ny tolyq bere almaıdy. Eldegi elektr energııasyn 179 elektr stansasy óndirip otyr. О́ndiristegi basym úles kómirde – 66,5 paıyz, gazdyń úlesi – 22,5 pa­ıyz, iri gıdro elektr stansalarynyń úlesi – 9,3 paıyz. Munyń barlyǵy Qazaqstannyń 2060 jylǵa qaraı kómir­tegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýi jáne sol arqyly progressıvti elderde bolyp jatqan úderisterge qosylýy úshin jasalyp otyr», deıdi Birlesbek Alııarov.

Qazaqstanda 2035 jylǵa deıin elektr energııasyn tutyný ósimi 153 mıllıard kılovatt saǵatty quraıtynyn sarapshylar jıi aıtady. Dástúrli emes qýat kózderin alýǵa bolatyn jerlerdiń barlaý kartasy jasaldy.

Jylý elektr ortalyqtaryn gazǵa kóshirý máselesi sózden iske kóshti. Elimizde 2 gıgavattyq eki sý elektr stansasyn salý josparlanýda. Bul, sarap­shynyń aıtýynsha, kómir óndirý úlesin 70-ten 40 paıyzǵa deıin qysqartady. JEK pen gazdyń úlesi shamamen 40 pa­ıyzdy quraıdy. Jylý ortalyqtaryn gazdandyrý ǵana jańartylatyn energııa kózderin kóbirek salýǵa múmkindik beredi. Biraq sonymen birge, energııa óndirýdiń dástúrli túrlerinen múl­dem bas tarta almaımyz. Qazaqstan – salqyn klımaty bar el, óńirlerimiz gazdandyrylmaǵan, kómirden múldem bas tartý bizge ázirge tıimsiz. Jańa kómir bloktaryn salyp, jumys istep turǵan kómir stansalaryn jańǵyrtý kerek.

Energetıka sarapshysy Áset Naý­ryz­baevtyń baıandaýynsha májilis­tiń qaraýynda elektr energetıkasyna qatysty úsh zań jobasy jatyr. Energetıka mınıstrligi «Jylý energetıkasy týraly» zań jobasy men tujyrymdamasyn ázirlep usyndy. Zań sheńberinde elektr energııasyn ortalyqtandyrylǵan satyp alý men satýdy, sondaı-aq naqty ýaqyt rejiminde teńgerimdeýshi naryqty engizýdi kózdeı­tin naryqtyń jańa nysanaly modeline kóshý kózdeledi. Bul sharalar energııa júıesindegi teńgerimsizdikterdi azaıtýǵa jáne jańa energııa kózderinen joǵary tarıfterdiń áserin teńestirýge múmkindik beredi.

Energetık mamandar, elektr jaryǵy men jylýdy únemdeýmen qatar, sektor ishindegi baǵa saıasatyn da qaıta qaraý kerek degendi jıi aıtady. Qazaqstandaǵy elektr energııasy arzan, sondyqtan ónerkásiptik kásiporyndar qorshaǵan ortanyń lastanýyn elemeı, az ǵana aıyppuldarmen qutylyp kete alady. Tarıfter áli de tómen. Kelesi qaýip, qazaqstandyq zaýyttardyń energııa jetkizýshilerine qatty táýeldiligi bolyp tabylady. Energııamyz óte arzan, al energııa únemdeıtin qural-jabdyq­tardyń 80 paıyzy – ımport.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń ınfraqurylymdyq qýatyn qalyptastyrýdyń Ulttyq joba­syn qalyptastyrýdy tapsyrdy. Qazaqstanda energııany tutyný qarqy­ny joǵary. Jańa óndiris oshaqtary ashylyp jatyr. Biraq iske qosylyp jat­qan jańa qýat kózderi oǵan saı emes. Infraqurylymdyq qýatty energe­tıkalyq segmentten bólip-jaryp qaraı almaımyz. Sarapshy aıtyp ótkendeı, energetıkalyq zań jobasyn daıyndaýǵa táýelsiz sarapshylar qatysýy kerek dep oılaımyn», deıdi sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, mýnısı­palıtetter menshigindegi jelilerdi basqarýdyń eń ońtaıly joly – olardy konsessııaǵa berý. Bul naryqqa tarıf­terdi belgileýge múmkindik beredi. Mo­no­polıstiń aǵymdaǵy qyzme­tin baqylaý jónindegi retteýshiniń asa kúrdeli jumysy aıtarlyqtaı jeńil­detiledi. Birinshiden, energetı­kalyq ınfraqurylymdy paıdalanýdy aldaǵy ondaǵan jyldarǵa josparlaý kerek.

«Ǵalymdar 2060 jylǵa kún ener­gııa­sy men elektr energııasyna ba­sym­­dyq beriletinin aıtady. Osy ýa­qyt ishinde jelilerdi damytyp, generasııany kúsheıtý kerek. Qu­ry­lys kompanııalarynyń jumys nor­ma­­syna ózgerister engizýdi zań arqy­ly zańdastyrylýy tıis. Turǵyn úı keshen­deriniń jylý qorǵanysyn aıtarlyqtaı jaqsartý kerek. Jyl saıyn jylýǵa artyq tólegenshe, bir ret kóp tólegen durys. Aldaǵy onjyldyqta gazǵa balama bola alatyn otyn kózin kórip turǵan joqpyn. Qazaq gazyn ishki naryqtyń qajettiligine beıimdeıtin kez keldi. Eldiń soltústik-ortalyq jáne shyǵys aımaqtarynda kórshi elderden gaz qubyrlaryn tartý – qajettilik. Bul tótenshe jaǵdaılar úshin kerek. Munyń bári memleket basshysy aıtyp otyrǵan Ulttyq jobada kórsetiledi dep oılaımyz», deıdi sarapshy.