Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Halel Dosmuhameduly – qazaqtyń medısına, jaratylystaný ǵylymdarynyń negizin salýshylardyń biri. Ol Iý.Vagnerdiń «О́simdikterdiń tirshiligi men túzilýi» degen eńbegin qazaqshaǵa aýdaryp, jeke oqýlyq etip shyǵardy. О́ziniń «Oqýshynyń densaýlyǵyn saqtaý», «Adamnyń tán tirshiligi», «Súıektiler týraly» degen oqýlyqtary jaryq kórdi.
Qazaqtyń asyl tekti perzenti, zııaly shoǵyrdyń zerdeli bir ókili – Halel Dosmuhameduly óz dáýiriniń nasıhatshysy retinde kenje qalǵan nemese kókeıkesti máseleler týraly jedel qalam tartyp, ýaqyt suranysyn qanaǵattandyryp otyrǵan. Onyń «Kak borotsıa s chýmoı sredı naselenııa Kırgızskogo kraıa» (1918), «Tabıǵat taný» (1922), «Oqýshynyń densaýlyǵyn saqtaý» (1923), «Qazaq-qyrǵyz tilindegi sıngarmonızm zańy» (1924), «Murat aqyn sózderi» (1924), «Isataı-Mahambet» (1925), «Alaman» (1926), «Adamnyń tán tirshiligi» (1927), «Qazaqtyń halyq ádebıeti» (1928), «Jalańtós batyr shejiresi» (1928), «Janýarlar» (1929) sekildi oqý quraldary men ǵylymı kópshilikke arnalǵan eńbekteri, aýdarmalary, maqalalary bar. Tipti onyń 1930 jyldary jazyp bitirgenmen, bastyryp úlgermegen «Qazaq oqýshysynyń dene tárbıesi», «Qazaq tiliniń jaratylystaný termınderi», «Túrki halyqtaryndaǵy jáne qazaqtardaǵy ataý esimderiniń shyǵýy», «Qazaqtyń ǵashyqtyq óleńderi» atty jınaqtary iz-túzsiz joǵalyp ketken.
Mine, osynyń bári professor Halel Dosmuhamedulynyń qazaq ǵylymy men mádenıetiniń tarıhynda ózindik orny bar kesek tulǵa ekenin kórsetedi. Zańǵar jazýshymyz Ábish Kekilbaev: «О́zine tabıǵat aıamaı bergen daryndy tereń bilimmen tolyqtyryp, ana tilimizge qosa latyn, arab, parsy, túrik, orys, nemis jáne fransýz tilderin qajetti dárejede meńgerip, sol tilderde erkin oqyp, sóılep, jaza bilgen H.Dosmuhameduly kóziniń tiri kezinde lıngvıst, folklorıst, tarıhshy-etnograf, aýdarmashy bolǵan. Jan-jaqty, kól-kósir, ámbebap bilimniń arqasynda ol bıologııa, zoologııa, medısına salalaryna da kóp eńbek qosqan ǵalym», dep oryndy baǵa bergen.
Halel Dosmuhamedulynyń qaıratkerlik qadamy Sankt-Peterbýrgte oqyǵan jyldarynan bastalady. Ol áskerı-medısınalyq akademııada oqyǵan kezinde Reseıde bolǵan 1905-1907 jyldardaǵy revolıýsııany kózimen kórip, buqara halyqtyń ashý-yzasy, qandy qaqtyǵystar jáne jeńilistiń ashy sabaqtary rýhanı dúnıetanymy ósip-jetilgen bolashaq qaıratkerdiń ıdeıalyq jaǵynan qalyptasýyna yqpal etti. Qorǵansyz eldiń teńdigi úshin basty qaýip-qaterge tigip, bes oblystan jınalǵan qazaqtyń zııaly azamattary 1905 jyly Teke (Oral) qalasynda bas qosqany da málim. Olardyń arasynda Sankt-Peterbýrgtegi áskerı medısınalyq akademııanyń stýdenti Halel Dosmuhameduly da bar edi.
Pedagog-ǵalym H.Dosmuhamedulynyń folklortaný salasyndaǵy eńbekteriniń ishinde oqshaý turatyny – «Qazaq halyq ádebıeti» ocherki. Bul jınaqta aýyz ádebıetiniń túrlerin jikteýdi maqsat etken. Folklordy tek jalań sóz óneri dep tanyp qoıǵan joq, ony ádet-ǵuryp, nanym-senimmen baılanysty etnografııalyq málimetterden bóle-jarmaı qaraý kerektigin jaqsy túsingen
Onyń Aqpan jáne Qazan tóńkeristeri tusyndaǵy qyzmetine aıǵaq bolarlyq dáıekter bar. Sonyń biri – 1917 jyly Orynbor qalasynda ótken, jalpy qazaq-qyrǵyz sezi. Oǵan Haleldiń qatysqany týraly «Qazaq» gazeti sol jyldyń 14 qarasha kúngi sanynda jazylǵan. Onda Torǵaı oblystyq komıtetiniń qurylǵandyǵyn, oǵan bar bolǵany 14 adam (Orynbordan 10, ýezderden 4) múshe engenin habarlaıdy. Dál osy mezgilde Aqmola, Semeı, Oral oblystyq komıtetteri de quryldy. Al jeltoqsannyń 5-i men 13-i aralyǵynda ótken Quryltaıǵa Halel de arnaıy shaqyryldy.
1917 jyldyń shilde aıynda Alash qozǵalysyn jaqtaýshylardyń sezi shaqyrylady. Oǵan barlyq qazaq oblysynan 20-dan astam delegat qatysady. Osy sezdiń ótkizilip, oǵan Halel Dosmuhamedulynyń tóraǵalyq etkenine dáıek retinde «Qazaq» gazetiniń 31 shilde kúngi sanynda jarııalanǵan Jalpy qazaq seziniń qaýlysyn keltirýge bolady. «Jalpy qazaq sezi 21 shildede Orynborda ashylyp, 26 shildede jabyldy. Sezge Aqmola, Semeı, Torǵaı, Oral, Jetisý, Syrdarııa, Ferǵana oblystarynyń hám Bókeıliktiń ókilderi qatysty. Sezd tóraǵasy – Halel Dosmuhameduly, tóraǵa serikteri – A.Baıtursynov, hatshylar: Á.Kótibarov, M.Dýlatov, A.Seıitov».
Bul sezde 14 másele qaralǵan. Árqaısysyna baılanysty birneshe pýnktten turatyn qaýlylar qabyldandy. Áıel máselesi tuńǵysh ret osy sezde kóterildi. Osydan keıin araǵa bes aı salyp, jeltoqsanda ulttyq memleket qurýǵa baılanysty ulttyq-terrıtorııalyq Alash avtonomııasy, mılısııa, ult keńesi, ult qazynasy, halyq soty týraly negizgi máselelerdi kún tártibine qoıǵan jalpy qazaq sezi shaqyryldy.
Halel Dosmuhameduly osy kezeńde qandaı qyzmet atqaryp edi? Bul týraly 1930 jyldyń 10 naýryzynda óz qolymen orys tilinde jazylǵan ǵumyrnamadaǵy myna bir joldardan jaýap alýǵa bolady. Patsha ókimeti qulatylǵan soń, 1917 jyly sáýirde qazaqtardyń Oral oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy. 1917 jyly jeltoqsandaǵy Jalpy qazaq sezinde Alashorda halyqtyq-revolıýsııalyq keńesiniń músheligine ótti. Munda keńes úkimeti ornaǵanǵa deıin zemstvolyq mádenı-aǵartý jumystaryn atqardy. 1918 jyly naýryz aıynyń sońynda ol Jansha Dosmuhamedovpen birge Máskeýde RSFSR halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy V.Lenınmen, ult máselesi jónindegi halyq komıssary I.Stalınmen Qazaq avtonomııalyq respýblıkasyn qurý týraly kelissóz júrgizedi. О́kinishke qaraı, bul kelissóz nátıjesiz aıaqtalǵan. Budan keıin Halel Dosmuhameduly Túrkistan jáne Qazaq keńes avtonomııalyq respýblıkalarynda ártúrli qoǵamdyq-saıası qyzmetter atqardy.
Haleldiń qajyrly qoǵam qaıratkeri bolýymen qatar, aǵartýshy, ǵalym, dáriger ekenin de este ustaýǵa tıistimiz. Qazan tóńkerisine deıin qazaqtar arasynda arnaýly bilimi bar 20 ǵana dáriger daıarlandy. Aýrýǵa sapaly medısınalyq kómek beretin eshkimniń bolmaǵanyna, súzekten, sýyq tııýden, obadan, tyrysqaqtan, qarasan, qyzylsha, bezgek, týberkýlez sekildi aýrýlardan halyq jappaı qyrylyp jatqan kezde, osynaý úrkerdeı toptyń qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolmashy is-áreketiniń ózi biraz adamnyń ómirin arashalap qaldy. Sol bir úrkerdeı toptyń ishinde qazaqtyń Ibn-Sınasy, san qyrly daryn ıesi Halel Dosmuhamedulynyń bolǵany daýsyz.
Al 1913-1920 jyldary Temir ýezinde ýchaskelik dáriger qyzmetin atqara júrip, oba aýrýyn joıý isine qatysty. Ol 1920 jyldan bastap Tashkenttegi halyq aǵartý ınstıtýtynda oqytýshylyq qyzmetke turǵan. Oǵan qosa Ortalyq Azııa ýnıversıteti medısına fakýltetiniń aýrýhanasynda ordınator bolyp qabyldandy. 1921 jyly negizinen qazaq halqy arasynda pedagogıkalyq bilim berý máselesimen aınalysty. 1923 jyly Túrkistan Respýblıkasy ǵylymı keńesiniń tóraǵasy jáne memlekettik ǵylymı baspanyń Kúnshyǵys bóliminiń meńgerýshisi bolady. Onyń tikeleı qatysýymen ulttyq mektepterdiń jańa júıesi, qazaq tilindegi termınologııa jasaý isi, ult tilinde jýrnal shyǵarý, qazaq mektepteri úshin oqýlyqtar men oqý quraldary ulttyq tilimizge aýdarylyp, jańadan qurastyryldy. Ásirese onyń oqý quraldaryn jazýdyń ádistemesi, ıaǵnı shákirt janyna laıyqty etip qurastyrý jaıly aıtqan túıindi pikirleri kóńil aýdararlyqtaı. Ol jaratylystaný men pedagogıka salasynda da nátıjeli eńbek etip, birneshe oqýlyq daıyndady. Solardyń ishinen úsh bólimnen turatyn zoologııa, anatomııa, fızıologııa, mektep oqýshylarynyń gıgıenasy jáne tabıǵattaný pánderine arnalǵan oqýlyqtardy ataýǵa bolady.
Halel Dosmuhameduly – qazaqtyń medısına, jaratylystaný ǵylymdarynyń negizin salýshylardyń biri. Ol Iý.Vagnerdiń «О́simdikterdiń tirshiligi men túzilýi» degen eńbegin qazaqshaǵa aýdaryp, jeke oqýlyq etip shyǵardy. О́ziniń «Oqýshynyń densaýlyǵyn saqtaý», «Adamnyń tán tirshiligi», «Súıektiler týraly» degen oqýlyqtary jaryq kórdi.
Búgingi tańda qazaq halqynyń tarıhyn bilý túgili, ózderiniń qasıetti ana tilin shubarlap júrgender Halel Dosmuhamedulynyń myna bir qanatty sózderin boıtumardaı qaperinde ustaýǵa tıis. «Til – jurttyń jany. О́z tilin ózi bilmegen el bolmaıdy. Tilinen aıyrylǵan jurt – joıylǵan jurt. Mektep pen baspanyń tili durys bolsa, eldiń tilin kórkeıtip, baıytyp, gúldendiredi. Mektep pen baspadan qoldanýdan qalǵan til – shatasqan til. Ana tilin jaqsy bilip turyp, bótenshe jaqsy sóıleý – bul súıinish, óz tilin bilmeı turyp, jat tilge elikteı berý – bul kúıinish» dep tolǵanǵan.
Pedagog-ǵalym H.Dosmuhamedulynyń folklortaný salasyndaǵy eńbekteriniń ishinde oqshaý turatyny – «Qazaq halyq ádebıeti» ocherki. Bul jınaqta aýyz ádebıetiniń túrlerin jikteýdi maqsat etken. Folklordy tek jalań sóz óneri dep tanyp qoıǵan joq, ony ádet-ǵuryp, nanym-senimmen baılanysty etnografııalyq málimetterden bóle-jarmaı qaraý kerektigin jaqsy túsingen ǵalym. Ásirese halyqtyq pedagogıkanyń negizgi problemalaryna naqty túsinik beredi. Mysaly, halyq ádebıetiniń mazmuny týraly aıtqanda, shildehana, besik jyrlarynyń tárbıelik mánine nazar aýdaryp, «Qazaq balasynyń shyr etip jerge túskennen bastap, kámeletke tolǵanǵa deıingi tynys-tirshiligi án, jyrdyń qushaǵynda ótedi. Qazaq balasyn tárbıeleýde dybystyq yrǵaqtardyń basty orynǵa shyǵýy, sirá, halyq ádebıeti men halyq ánderiniń keń tarap damýy, onyń tárbıe quraly bolýy sebep bolsa kerek», dep kórsetken.
Ǵashyqtyq jyrlardyń shyǵý tarıhy men tálim-tárbıelik mánin sóz ete kelip, jar-jar, betashar, toıbastar jyrlaryna erekshe toqtalady. «Bul jyrlarda jańa túsken kelindi qaıyn jurtqa tanystyrý kózdelse, sonymen birge negizinen kelinge qatynasty ádeptilik erejeleri jáne qaıyn ataǵa, enege, kúıeý jigittiń ózge de týystaryna minezdeme beriledi», dep turmys-salt jyrlarynyń tárbıelik jaǵyn sıpattaıdy.
О́lgen adamdy jerleý dástúrine baılanysty shyqqan kórisý, joqtaý, estirtý sekildi halyqtyq dástúrdiń syr-sıpatyn túsindiredi. Halyq poezııasynda maqtaý jyrlary aıryqsha oryn alatynyn, onda jeke adamdardyń, tutas rý men ulystyń batyrlyǵy, baılyǵy, ádildigi, eldigi sekildi qasıetteri madaqtalatynyn, maqtaý óleńderdiń tálimdik mánimen qatar, jaǵympazdyq pen jalǵan sózge aınalatyn kóleńkeli jaqtaryn da ashyp kórsetti. Bata sekildi taǵylym sózderge, bılerdiń sheshendik ónerine erekshe nazar aýdaryp, alǵystyń qarama-qarsy túri qarǵystyń dinnen, eldiń salt-dástúrinen bezgen ekijúzdilerge beriletinin eskertedi. Ǵalymnyń terme, naqyl óleńderge bergen baǵasy, jaqsy áıel, tárbıeli ul, kórgendi qyz, ádepti kelin, baı, batyr, kedeı, myrza keıpindegi áleýmettik toptardyń boıynda qandaı qasıetter bolýy kerektigi jaıly aıtqan tushymdy pikirleriniń tálimdik quny óte joǵary.
Halel Dosmuhameduly qazaqtyń salt-dástúrine baılanysty, yrymdardyń dinı nanym-senimderge sáıkes týý sebebin aıta kelip, «...qaısybir yrymdardy buljytpaı oryndap otyrý tárbıelilikti, kóregendikti kórsetedi jáne mindetti túrde atqarýǵa tıisti ádep saqtaý bolyp tabylady», dep tárbıelik mánin arnaıy sóz etedi.
Ǵalym halqymyzdyń sharýashylyq kásibi, turmys-tirshiligi, ańshylyq ómiri, kıiz úıi men onyń barsha jıhazy, ulttyq kıimderi, ásirese qyzdar taǵatyn ásemdik zattardy tizbekteı kelip, osylardyń jas býyndy eńbekke, kásipshilikke, erlikke, sypaıylyqqa baýlyp, tárbıeleýde mańyzy zor ekendigin naqtyly derekter keltirip dáleldeıdi.
Qarymdy qaıratker, jan-jaqty ǵalym Halel Dosmuhamedulynyń qoǵamdyq-saıası, mádenı-aǵartýshylyq kózqarasynyń búgingi kúnmen sabaqtasyp jatqanyn anyq baıqaýǵa bolady. Osy turǵyda qazaq zııalylarynyń qoǵamdyq-aǵartýshylyq iske qatysty adaldyǵyn aıǵaqtaıtyn derekter eske túsedi. Túrkistan avtonomııalyq respýblıkasy tusynda Tashkent qalasynda «Túrkistan ólkesin zertteý qoǵamy», «Mádenıetti kórkeıtýshilerdiń «Talap» qaýymy jumys istegen bolatyn. Eldegi mádenı-aǵartý júıesiniń álsizdigine qaramastan, Halel Dosmuhamedulynyń jetekshiligimen atalǵan qaýym men qoǵam óz isin turaqty, dáıekti júrgizip otyrǵan. Arab qarpinde (tóteshe) jazylǵan Haleldiń marjandaı qoltańbasy ultqa baılanysty máselelerdiń únemi atqarylǵanynan habar beredi. Árbir mańyzdy istiń jyldyq, toqsandyq jospary, ony oryndaýshylardyń mindeti, aldyn ala kórsetilgen de, jospardyń nátıjesi qandaı bolǵany, qansha dúnıe tasqa basylyp, neshesi aýyzsha (baıandama, túrli jıyndaǵy sózder, t.b.) aıtylǵany hattalǵan. Mysaly, «Talap» qaýymy» ulttyń arǵy tarıhynyń talasty jaılaryna arnap, birneshe pikirtalas, Shoqan, Ybyraı, Abaı qubylystaryna arnalǵan ǵylymı mándi áńgime júrgizgen. Osyndaı qujattardyń birinde Halel Dosmuhameduly: «Qazir bizge árbir jyl, aı, apta, kún qymbat. Ádette, qazaq halqynyń sózbuıdaǵa jany qas. Jazǵan maqala, kitabymyz, sóılegen sózimiz, jasaǵan baıandamamyz osy taǵdyr-talaıy aýyr ultymyzdyń ýaqytyn utatyndaı bolyp týýy kerek. Biz uıymdy esep úshin qurmaımyz, eldiń mádenı-aǵartý jaǵdaıyn tıtteı de bolsa ilgerilete me dep quramyz», degen oıyn anyq bildiredi.
Zaman talabyna sáıkes Haleldiń basshylyǵymen qurylǵan osy mádenı-aǵartý uıymdary qazaq halqyna ne berdi? Birinshiden, olar qıyn kezeńde ult zııalylaryn eldik muratqa toptastyra aldy. Ekinshiden, Maǵjan Jumabaev, Muhtar Áýezov, Qoshke Kemeńgeruly jáne ózge de arystarymyzdyń shyǵarmashylyq eńbekteri Tashkenttegi mándi máslıhattar nátıjesinde týdy. Úshinshiden, Halel murasynyń sabaǵy ultqa kerek sharýany sózben emes, ispen dáleldeý qajettigin kórsetedi.
Aıdar SABYROV,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy
Atyraý ýnıversıtetiniń dosenti
Atyraý oblysy
