IIM Qylmystyq-atqarý júıesi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, qazirgi tańda elimizde jazasyn túrmede ótep jatqan áıelder sany 1 700-den asady eken. El boıynsha 79 túzeý mekemesi bar bolsa, onyń altaýy sottalǵan áıelder jazasyn óteıtin mekeme. Joǵaryda aıtqan Jaýǵashty kentinde búginde 560-tan astam áıel otyr. Qalǵan bes túzeý mekemesi Atyraý qalasynda (163 áıel), Abaı oblysynyń Jarma aýdanyndaǵy Jańǵyztóbe aýylynda (157 áıel), Qaraǵandy oblysynyń Abaı aýdanynda (437 áıel), Shymkent (209 áıel) jáne Petropavl qalalarynda (221 áıel) ornalasqan.
О́tken jyly jazasyn óteý mekemelerine 446 áıel túsken. Komıtet usynǵan derekterge qaraǵanda, jazasyn ótep jatqan 9 áıel 15 jyldan kóp jylǵa sottalǵan. Bul derek pen sandardyń barlyǵyn nege tizbelep otyrmyz?
9 naýryzda Senat qylmystyq sot tóreligi salasynda adam quqyqtaryn nyǵaıtý úshin Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterine engizilgen zańnamalyq túzetýlerdi qabyldady. Alty baǵytty qamtyǵan túzetýlerdiń basty kózdegeni – qylmystyq sot tóreligi salasynda adam quqyqtaryn iske asyrý tetikterin keńeıtý. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qylmystyq zańnamalardy jetildirý jónindegi tapsyrmasyna oraı qabyldanǵan túzetýlerdiń biri osy jazasyn ótep jatqan áıelderge qatysty. Naqtylap aıtsaq, Jaýǵashtydaǵy mekemede 32 sábıimen birge jazasyn ótep jatqan sottalǵan analarmen tikeleı baılanysty. Jańa norma boıynsha áıeldiń túrmeden bosap shyǵýyna bir jyl ýaqyt qalsa, balasy da taǵy bir jyl, ıaǵnı 4 jasqa tolǵansha janynda qala alady. Qoldanystaǵy Qylmystyq-atqarý kodeksine sáıkes bala anasynyń janynda 3 jasqa tolǵansha ǵana bola alady. Zań talaby boıynsha úshke tolǵannan keıin bala sottalǵan áıeldiń jaqyn týystaryna beriledi. Al eger jazasyn óteýshi áıeldiń eshkimi bolmasa nemese jaqyndary baladan bas tartsa, sábı balalar úıine jiberiledi.
«О́zderińizge belgili, BUU-nyń «tutqyn áıeldermen» qarym-qatynasqa qatysty jalpyǵa birdeı tanylǵan halyqaralyq standarttary bar. Nelson Mandela jáne Bangkok erejelerine sáıkes, balany ata-anasynyń birimen túrmede qaldyrý týraly sheshim eń aldymen sábı múddesine negizdelýi kerek. Shetelderdiń tájirıbesin taldaý barysynda bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda ana men balanyń belgili bir jasqa jetkenshe birge turýy olardyń baılanysyn nyǵaıtýdyń basymdyǵyn kórsetti. Osyǵan oraı №10 túzeý mekemesinde sottalǵan áıelder men olardyń balalarynyń birge turýyna arnalǵan «Balalar úıi» uıymdastyrylǵan. Qazir bul balalar úıinde 3 jasqa deıingi 32 bala bar. Olardyń ózi jastaryna qaraı emshektegi náreste, eńbekteıtin jáne eresek top dep úshke bólinedi», deıdi IIM Qylmystyq-atqarý júıesi komıteti basqarma basshysynyń orynbasary Maııa Tólendıeva.
Komıtet ókiliniń aıtýynsha, Jaýǵashtydaǵy «Balalar úıinde» árbir sábıdiń qalypty ómir súrýi men damýyna qajetti barlyq jaǵdaı jasalǵan. Kerek jabdyqtar da bar.
«Mekemede balalardyń tolyq tamaqtanýy qamtamasyz etilgen. Jasyna baılanysty gıgıenalyq (pamperster, dymqyl maılyqtar) jáne jýǵysh zattar, arnaıy jabdyqtalǵan balalar oıyn alańy da bar. Balalar dárigerler, muǵalimder men tárbıeshilerdiń baqylaýynda, olarǵa sottalǵandardyń ózderi de kútýshi retinde kómektesedi. Júkti áıelderdi, bosanatyn áıelderdi jáne olardyń balalaryn medısınalyq qamtamasyz etý tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi sheńberinde júrgiziledi», deıdi komıtet ókili.
Kolonııada sottalǵan áıelder balalaryn esh shekteýsiz, jumystan bos ýaqytta kóre alady. Alaıda úsh jasqa tolǵannan keıin balalar jaqyn týystaryna nemese balalar úıine beriledi. Qoldanystaǵy zań talaby sondaı. Al jaqynda talqylanǵan zań jobasynda áleýmettik baılanystardy saqtaý maqsatynda, eger anasy bosatylǵanǵa deıin bir jyldan aspaıtyn ýaqyt qalsa, sottalǵan áıelderge 4 jasqa deıingi balalardy qaldyrýǵa múmkindik beretin norma kózdeledi.
Qylmystyq-atqarý kodeksindegi jańa normanyń engizilýi sottalǵan áıeldiń tártibi, minez-qulqyna, jalpy mekeme jumysyna qanshalyqty áser etedi? Biz bul suraqty Almaty oblysy jáne Jetisý oblysy boıynsha QAJD qarasty №10 mekeme bastyǵy, ádilet polkovnıgi Vılorıı Kımge de qoıǵan edik. Mekeme basshysy da túzeý mekemesinde balasynyń janynda bolýy áıel adamǵa jaǵymdy áser etetinin aıtady.
«Ile aýdanynyń Jaýǵashty kentinde ornalasqan №10 áıelder mekemesi qaýipsizdigi ortasha kolonııa bolyp sanalady. Qazirgi tańda mekemede 562 sottalǵan áıel jazasyn ótep júr. Olardyń ishinde 2 kámeletke tolmaǵan qyz ben 32 sottalǵan áıel balalarymen birge mekeme ishindegi «Balalar úıinde» ornalasqan. Al mekeme qyzmetkerleriniń sany – 105, onyń ishinde 3 psıholog jáne 1 sanıtarlyq dáriger bar.
Al Qylmystyq-atqarý kodeksindegi jańa norma boıynsha aıtar bolsaq, jalpy, bul ózgeristiń engizilýi óte qolaıly. Eń bastysy, balalardyń psıhologııalyq jaǵdaıynyń qalypty bolýyna óte mańyzdy. Sonymen qatar balalardyń anasymen birge shyǵý kórsetkishteriniń ósýine múmkindik týǵyzady. О́ıtkeni kóbine 3 jasqa tolǵannan keıin balalardy týystary alady. Alaıda balalar úıine tapsyrylatyn jaǵdaılary joq emes», deıdi mekeme basshysy.
Polkovnıktiń málimdeýinshe, 2019 jyly 8 bala týystaryna berilse, altaýy analarymen birge ketken. Al balalar úıine tapsyrylǵan bala sany – bireý. Al 2020 jyly eki sábıdi 3 jasqa tolǵannan keıin et jaqyndary alyp ketken eken. Túrmede ómirge kelgen 9 perzent analarymen birge shyqqan. Bul jyly balalar úıine eshqandaı sábı tapsyrylmaǵan. Alaıda 2021-de bir balany arnaıy mekemege ótkizýge týra kelgen. Dál osy jyly analarymen birge ketken sábı sany12-ge jetse, bir jyldan keıin bul san 17-ge deıin ósken. Iаǵnı ana men bala bir-birinen ajyramaǵan.
«Mekemedegi «Balalar úıi» ár sábıdiń qajettiligi men suranysyna jaýap bere ala ma?» degen suraǵymyzǵa jaýap bergen Vılorıı Kım de komıtet ókiliniń sózin rastap otyr. Onyń aıtýynsha, №10 mekemedegi «Balalar úıi» sábılerdiń qajettiligi men suranystaryna tolyqtaı jaýap bere alady. Qazirgi kezde «Balalar úıiniń» medısınalyq qamtamasyz etilýi tikeleı Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń quzyretinde eken. Sáıkesinshe kadrlyq qamtamasyz etý jumystary osy vedomstvo arqyly júrgiziledi. «Memlekettik qamtamasyz etýden basqa «Balalar úıine» qoǵamdyq qorlar jáne memlekettik emes uıymdar qaıyrymdylyq jasaý arqyly kómek kórsetip keledi», deıdi mekeme basshysy.
«Al qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerindegi psıhologterdiń basty mindeti – jazasyn óteýshilerdiń ómirge degen qulshynysyn arttyrý. Psıholog mamandar sottalǵan áıelder arasyndaǵy ahýaldy der kezinde anyqtap, olardy uıymshyldyqqa shaqyrý jumystaryn da atqarady. Túrme qabyrǵasynda júrip kúızeliske túsip ketetin áıelder de az emes. Osyndaı psıho-emosıonaldyq qıyn jaǵdaıda olarǵa psıhologııalyq kómek kórsetý, psıhıkalyq aýrýlardyń aldyn alý mekemedegi mamandarǵa júktelgen aýyr da jaýapty mindet», deıdi polkovnık.
Alaıda jańa normanyń engizilýine qatysty týyndaıtyn bir másele bar. Ol – «Jaryq dúnıege kelgen jazyqsyz sábı nege túrmede «otyrýy» kerek?», «Jańa norma bóbekterdiń bolashaǵyna qanshalyqty áser etedi?», «Týmaı jatyp «jabyq ómirge» tap bolǵan perishtelerdiń jazyǵy qandaı?» degen suraqtar. О́ıtkeni quzyrly organ ókilderi aıtqandaı «bar jaǵdaıy jasalyp, qajetti quraldar alynǵanmen» túrmeniń aty – túrme. Analary qastarynda bolyp, bala psıhologııasyn buzbaıtyndaı balabaqsha úlgisin jasaǵanymen, sábılerge bostandyqtaǵydaı ómir syılaý múmkin emes ekeni túsinikti. Kúndiz-túni kolonııa qyzmetkerleri men analaryn ǵana kórip ósken bóbekterdiń dúnıetanymy da ózgeshe qalyptasary taǵy bar. Sebebi kolonııaǵa tek mekeme qyzmetkerleri men analary ǵana kire alady. Al jatty kórse, jatyrqaı qaraý, tartyný, senimsizdik tanytý kez kelgen sábıge tán qasıet bolǵanymen, erkin ómirde alshań basyp júrgen bóbek mundaıǵa tez úırenisip ketedi. Bir sózben aıtqanda, kolonııadaǵy 32 sábı temir tordyń ar jaǵynda qandaı ómir barynan múlde beıhabar.
Anasynyń qylmysy úshin balalardy jabyq mekemede ustaý durys emes ekenin psıhologter de aıtyp júr. Mamandar «kez kelgen sábı bostandyqta ómir súrýi qajet», deıdi. Máselen, balalar psıhologi Margartıa Ýskembaeva: «Balalar qylmysker emes, anasynyń qylmysy úshin olardy oqshaýlaý durys emes. О́ıtkeni jabyq mekemede ósken bala keıin kele jasqanshaq bolýy múmkin. Damýynda psıhıkalyq tejeý paıda bolýy da ábden kádik», deıdi.
2002-2008 jyldary Jaýǵashtydaǵy áıelder kolonııasynda arnaıy jumys júrgizgen psıholog Alma Aqajanova bolsa, kerisinshe, «jańa norma sottalǵan ana men balaǵa jaǵymdy yqpal etedi» deıdi. Qazirgi tańda sol ǵylymı-izdenis tobynyń jetekshisi retinde maman Almaty oblysy jáne Jetisý oblysy boıynsha QAJD-ge qarasty №10 mekemede aptasyna 1 ret psıhologııalyq súıeldeme júrgizedi eken. Mundaǵy basty maqsat – bostandyqqa shyǵatyn áıeldermen dıagnostıka jáne psıhotúzetý jumystaryn júrgizý, sondaı-aq kámeletke tolmaǵan sottalǵandardyń devıantty minez-qulqyn qaıta beıimdeý jáne qaıta áleýmettendirý.
Mekemedegi ishki ahýalmen jaqyn tanys Alma Táýirbekqyzy joǵarydaǵy suraǵymyzǵa jaýap bergende birden: «Zań jobasyndaǵy bul normany tolyǵymen qoldaımyn. Sebebi balanyń anasynyń qasynda bolýy, anaǵa da, sábıge de jylylyq sezim syılaıdy. Iаǵnı eki jaqqa da jaǵymdy áser etedi. Jazasyn ótep jatqan áıeldiń ómirge degen qushtarlyǵy artady, qyzyǵýshylyǵy oıanady, ýaqyttyń jyldam ótýine de sebepshi. Al anasy qasynda bolǵan balanyń kóńil kúıi árqashanda jaǵymdy emosııalarǵa toly bolady», deıdi.
TÚIIN. Jaýǵashty kolonııasynda jazasyn ótep júrgen 562 qyz-kelinshektiń árqaısysynyń óz taǵdyry bar. Árqaısysynyń arqalaǵan jazasy, aıyby men ókinishi bar. №10 mekemedegi 562 taǵdyr, 562 ómir joly, dál sonsha arman men úmit. Alaıda, 32 sábıdiń taǵdyr talaıy qalaı órbıtinin ýaqyt qana kórsete alady...
