Kóleńkeli naryqtyń quryǵy uzyn

Almatydaǵy «Úsh Qońyr», «Vesnovka», «Senim» turǵyn úı keshenderin salǵan Development qurylys kompanııasy men «Lıder­ grýpp» seriktestigi óz úleskerlerin taqyr­ǵa otyrǵyzyp ketken. Azamattar úsh jyl­da «Úsh qońyr» turǵyn úı kesheninen pá­ter alý úshin qarjysyn quıǵan. Úles­ker­ler­diń biri Danııar Nııazbaev jýrna­lıs­termen­ kezdesken kezde 24 mln teńgeni to­lyq tólep, ishine kirip kórip, alǵan páterine bas­qa bireýlerdiń jóndeý jumystaryn júr­gizip jatqanyn aıtqan. Ile-shala 5 naý­­­ryzda «Lider Group Consalt» JShS dırek­to­ry jáne birneshe laýazymdy tulǵa, «Úsh qońyr» jáne «Vesnovka» turǵyn úı keshen­derin salýshylar qamaýǵa alyndy. Olar­dy eki aıǵa qamaý týraly bultartpaý shara­sy qoldanyldy. Qarajat keıbirine qaı­tarylsa da, sol qarjyǵa dál sondaı úı sa­typ alý múmkin emes. Al polısııa ókili osy ­kompanııanyń dırektoryna qatysty alaıaq­tyq babymen tergeý júrip jatqanyn jet­kizdi.

Ekonomıst Eldar Shamsýtdınovtiń aıtýynsha, Almatyda aldanǵan úlesker­ler­diń máselesin tez arada sheshý múmkin bolma­dy,­ sebebi avtonesıemen salystyrǵanda bul jerde adamdar aldyn ala qomaqty soma be­rip qoıǵan. Aldyn ala tólem mindetti túr­de qajet edi, óıtkeni «7-20-25» boıynsha beki­tilgen páterdiń eń joǵary baǵasy (25 mln)­ men naryqtaǵy satylatyn baǵasynyń (38 mln) aıyrmashylyǵy 10 mln-nan asady jáne­ bul somany satyp alýshy brondaý neme­se­ úlestik qatysý týraly kelisimshart boıyn­sha tóleıdi.

Almaty ákimi Erbolat Dosaev qaladaǵy eki TÚK-niń aldanǵan úleskerleriniń máse­le­sine oraı, quzyrly organdarmen birigip, qury­lys kompanııasy is-áreketiniń zańdy­lyǵyn tekserýdi tapsyrdy.

«Úsh Qońyr» jáne «Vesnovka» turǵyn úı keshen­derin salǵandar qamaýǵa alyndy, páter­lerge sanksııa salyndy. Almaty polı­sııa departamenti atalǵan turǵyn úı keshen­deriniń úleskerleriniń ujymdyq aryzy boıynsha Qylmystyq kodekstiń 190-baby 4-bóligi 2-tarmaǵy (alaıaqtyq) boıynsha qylmystyq isti tergep jatyr. Almaty quqyq qorǵaý oryndarynyń ókilderi qylmystyq ister bir óndiriske biriktirilip, tintýler júrgizilip, barlyq qujat tárkilenip, saraptama daıyndalyp jatqanyn aıtty. «Almaty qalasynyń prokýratýrasy tergeý organynyń «Lider Group Consalt» JShS dırektory men birqatar laýazymdy tulǵany qamaýǵa alýdy sanksııa­laý týraly ótinishterin qoldady. Tergeý sotynyń sanksııasymen bul tulǵalar eki aı merzimge ýaqytsha ustaý ızolıatoryna qamaýǵa alyndy», delingen habarlamada.

Eske sala keteıik, Almatyda aldanǵan úleskerler qala ákiminen salynyp bitpegen «Vesnovka» turǵyn úı kesheniniń máselesin sheshýdi suraǵan edi. Olar qylmys­tyq is qozǵalǵanyna qaramastan, qurylys salýshynyń páter­lerdi satýdy­ jalǵastyryp jatqanyn málim­dedi. Al «Vesnovka» turǵyn úı keshe­niniń qurylysy toqtap, úleskerler aqsha­syz,­ baspanasyz qaldy.

Úleskerler nege aldanady?

Bul suraqtyń 100 túrli jaýaby­ bar. Olardyń bári estir qulaqqa qısyndy. Táýel­siz­ sarap­shylar qurylys naryǵyndaǵy oıyn­­shylardyń kemi 30 paıyzy kóleńkede júr­genin aıtady. Kóleńkeli aınalymy bar­ monopolııalanǵan naryq «jaryqqa shy­ǵýǵa» áli daıyn emes. Olardyń prob­lemasyn sheshpesek, 2006-2007 jyl­dar­da­ǵy ıpotekalyq daǵdarysqa qaıta tap bolýy­myz ábden múmkin. Sol jyldary júzde­gen qurylys kompanııasy bankrotqa ushy­ra­ǵanyn, memleket 65 myń úleskerdiń máse­lesin sheshý úshin júzdegen mlrd teńge bólý­ge májbúr bolǵanyn áli umytqan joqpyz.

Qazir el kóleminde myńdaǵan úleskerdiń jaǵdaıy áli kúnge deıin sheshilmegen degen pikir bar. Kóleńkeli naryq jaǵdaıdy aldyn ala boljaýǵa múmkindik bermeıdi, sebebi kóleńkemen kúresý múmkin emes. Turǵyn úı qurylysynyń 60 paıyzy zańsyz jáne úlestik qurylystyń kóleńkeli shemasy arqyly júzege asyrylatyny, qurylystyń sońyna deıin jetkizerine kepildik berilmeıtini Qazaqstan turǵyn úı kompanııasynyń zertteýlerinde aıtylǵan.

Úkimet turǵyn úı qurylysyn qaı­ta jandandyrýdyń tetikterin izdep, qol­da­nysqa engizýge daıyndalyp jatyr. Páter­lerdi úleskerlerdiń kóleńkeli emes, zańdy­ jolmen satyp alýyna jol ashý úshin nysan­ǵa memlekettik kepildik qoljetimdi bola túspek. Osyndaı kepildikti beretin «Qazaq­stan turǵyn úı kompanııasy» AQ qury­lys kompanııalarynan talap etetin qujat­tar tizimi kúrt azaıtylǵany osyǵan deıin­ aıtylǵan.

2023 jyldyń 23 qańtarynda Indýs­trııa­ jáne ınfraqurylymdyq damý mınıs­­triniń №432 buıryǵy boıynsha Biryń­ǵaı­ operator – «Qazaqstan turǵyn úı kom­pa­nııa­synyń» kepildigin alý úshin qujattar sany eki ese qysqardy.

Bizdiń elde úleskerlerdiń salǵan aqsha­sy­n­yń zańdylyǵyn baqylaıtyn júıeniń joq­tyǵy naryqtyń kóleńkeli segmentiniń ta­myryn tereńdetip jibergenin sarapshy­lar­ kópten aıtyp júr. Qazaqstan qurylys­shy­lar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vıktor Mıkrıýkovtyń aıtýynsha, Almaty men Astanadaǵy páterdiń bir sharshy metr úshin­ baǵasy 230-250 myń teńge bolatyn bol­sa, buǵan kúmánmen qaraý kerek.

«Naryqtaǵy shaǵyn qurylys kompa­nııa­­larynyń basym kópshiligi «pıramıda júıe­simen» jumys isteıtin bolǵan. Qazir­gi bas­ty mindet – zańdy barynsha tar­tymdy etip, «kóleńkeli» naryqtan ba­sym­dyqty arttyrýǵa baǵyttalý kerek. Qazir ishki naryqta shamamen 634 nysannyń qury­lysy júrip jatyr. Biraq olardyń barly­ǵy­nyń birdeı jyl sońyna deıin aman-esen saqtalatynyna eshkim kepildik bere al­maıdy. Turǵyn úıdi satyp alý-satý mámi­leleriniń sany, jańa nysandardyń qury­ly­sy azaıyp keledi. Biraz kompanııalar keı­bir tetikter arqyly naryqtaǵy ornyn saq­tap qalýǵa tyrysyp jatyr», deıdi V.Mıkrıýkov.

Sarapshy naryq qazanynyń tóńkerilip qalýy­na eshbir sebep joq ekenin ashyp aıtyp­ otyr. Qurylys materıaldarynyń baǵa­sy sońǵy 2-3 aıda turaqty. Logıs­tı­kalyq tizbekter qalpyna kele bas­tady. Qurylys kompanııalary jańa jaǵ­daı­lar­da jumys isteýge beıimdelip qaldy. Teń­ge baǵamy birqalypta tur. Demek qury­lys kompanııalarynyń taýar baǵasy qym­battap, jumysymyzdy aıaqtaı almaı qal­dyq­ dep baıbalam salýyna sebep joq.

«О́tken jyl qazaqstandyq qurylys mate­rıaldary óndirisiniń deńgeıin kóte­re­tin­deı ózgerister alyp kelmedi. Importqa táýel­dilik deńgeıi sol deńgeıde qaldy. Alda­ǵy birer jylda turǵyn úı baǵasy arzandamaıdy. Baǵany qazirgi deńgeıde ustap turýdyń ózi – jetistik», deıdi sarapshy.

Turǵyn úı naryǵyna ınvestısııany kóbi­rek salý arqyly máseleni sheshýge múm­kindik bar ekenin sarapshylardyń bári aıtady. Árleý materıaldaryn, lak-boıaý buıymdaryn, keramıkalyq plıtalar men sanıtarlyq-tehnıkalyq buıymdardy óndirýdi yntalandyrýy kerek.

Boljamdarǵa sáıkes, 2023 jyly Qazaq­stan­nyń jyljymaıtyn múlik naryǵyn qıyn­ kezeń kútip tur. Sozylmaly sıpat ala­ bastaǵan ekonomıkalyq daǵdarys pen­ qymbatshylyq halyqtyń tólem qabi­let­tiligin tómendetip, qurylys salasyn bú­ıirden soqqylap jatyr. Qurylys salý­shy­lar­dyń 83 paıyzy úlestik qatysý týraly zań­nyń talaptaryn oryndaı almaıdy. Tek 17 paıyzy ǵana úlestik qatysý zańynyń sheń­berinde jumys istep jatyr. Al 6 paıy­zy «Qazaqstan Turǵyn úı kompanııasy» ­AQ arqyly, al 11 paıyzy ákimdikter men­ ekinshi deńgeıli bankterdiń jobalary arqyly jumys isteıdi.

Aldaǵy ýaqytta qurylys kom­pa­nııa­­lary­ tabystylyqtyń tómende­gi­nen tur­ǵyn úılerdiń sharshy metrin qys­qar­týǵa sheshim qabyldaýy múmkin. Bul sy­naqqa tek alpaýyt qurylys kompanııala­ry­ ǵana tótep bere alady. Almatydaǵy qu­ry­lys­ salatyn bos jerdiń baǵasy qymbat. Taýar­lary da ınflıasııaǵa táýeldi bolyp tur.

Almatynyń qurylys segmentine qal­ta­­lylardyń yqylasynyń shekten shy­ǵyp ketkeni osyǵan deıin talaı ret aı­tyl­ǵan-dy. Bıyl Almatynyń qalalyq más­lı­hatynan mandat alǵandardyń ara­synan Qurylys salasy Odaǵynyń tór­aǵa­sy, ári «SHEBERBUILD» qurylys kom­pa­nııa­synyń qojaıyny Eraly Saýranbaev, «Kusto Group» qurylys kompanııasynyń ókili Murat О́temisov, «Atrıks-Stroı» qurylys kompanııasynyń bas dırektory Ámirjan Nábıev, «Qazaq Stroy» qurylys kompanııasynyń atqarýshy dırektory Bolat Ibragımulyn baıqap qaldyq. Tómen paıyzdyq ıpotekalyq baǵdarlamalar naryqtan ketip jatqanda, qurylysshylar jańa jol izdeıtini anyq. Táýelsiz sarapshylar osy kúnge deıin tur­^­ǵyn úı naryǵynyń iri oıynshylary máslı­hat arqyly yqpalyn júrgize bere me dep­ alań­daı bastady. Sebebi saılaýdyń aldyn­da, aqpan aıynda Almaty ákimi Erbolat Dosaev qaladaǵy Almatyda az qabatty­ úıler ǵana salynatynyn aıtty. Bas­qasha aıtqanda, Almatynyń óz «Rýblıov­ka­sy», saraılar aýdany paıda bolatynyn,­ qala ortasyndaǵy óndiris oshaq­tary qala syrtynda shyǵarylatynyn Alma­ty­ ákiminiń ózi aıtty. E.Dosaev aıtqan joba­ maquldansa, qaladaǵy úılerdiń 90 paıy­zy 6 qabat jáne odan joǵary kóppáter­li úıler bolmaq. 7,8 paıyzy taýnhaýs­ úlgisindegi az qabatty, 2-3 qabatty ǵımarattar, 2,2 paıy­zy saraı­lar men kottedjder bolady.­ Qysqasy, Almatynyń ákimi 2020-2040 jyldar aralyǵynda 45 mln 607,5 myń sharshy­ metr bolatyn jańa turǵyn úı qala­shy­ǵyn­ salyp tastaýǵa bekinip otyr.

«Memleket basshysymen kezdesýimde ol Almatynyń erekshe mártebesi týraly zań arqyly jer silkinisine tózimdi qurylysqa qatysty talaptardy kúsheıtetin tásilderdi maquldady. Kóktemde osy jumysty bastaımyz jáne bizdi depýtattar qoldaıdy dep úmittenemin», dep sózin túıindegen ákim áleýmettiń qaltasy kóteretin páterler jaıly aýzyn ashpady.

Qarjy taldaýshysy Erlan Ibragım qurylys naryǵyn skrıngten ótkizbeı jatyp, jańa jobalardy qarjylandyrý qısynsyz ekenin aıtady. Almatyda sharshy metri 1 mln teńge turatyn úılerdegi páterlerdiń qansha paıyzy bos turǵanyn eshkim bilmeıdi. Sarapshy aıtyp ótkendeı, Almatynyń qurylys naryǵy baǵa kópirshiginiń deflıasııa kezeńine jaqyndap qaldy. Qazirgi jaǵdaıdy osydan 5-6 jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrýǵa bolmaıdy. Turǵyn úıdi satýmen ǵana shektelip kelgen naryq kelmeske ketti. Bizge naryqtyń talǵamy emes, qaltasyn, satyp alý múmkindigin qaperge alyp júrý, tek sán­-saltanat qana emes, estetıka men ekono­­mıkanyń tepe-teńdigine bás tigý mańyz­dy bolmaq.

E.Ibragımniń aıtýynsha, Almatynyń kelbe­tin jasartamyn degen ákimniń nıeti durys­. Eger kózin tapsaq, bul joba ózimizdiń qury­lys taýarlary segmentin damytýǵa ser­pin beretini anyq.

«Almaty bıligi Almatyda sharshy metri­ 300-350 teńge bolatyn úı qurylysyn salý­dyń múmkin emestigin bilip otyr. Mem­leket turǵyn úı naryǵyndaǵy úlesin azaı­týǵa nıetti. Turǵyn úı keshen­de­rin­degi páterlerdiń 10 paıyzyn qurylys kom­pa­nııa­­larynyń qarjysymen sýbsıdııa­laı­tyn­ talap engizetin kez keldi. Mundaı ta­lap halyqaralyq tájirıbede bar. Bul ta­lap aýadan aqsha jasap kelgen qurylys magnat­tarynyń tábetin tejeıdi, naryqta jańa­ oıyn­shylardyń tynysyn ashady», deıdi ol.

Sarapshylardyń tujyrymy birjaqty: el turǵyndarynyń basym kópshiligine ıpotekalyq baǵdarlamanyń ózi qymbat, jalǵa alý qoljetimsiz bolyp barady. Sonymen qatar Astana men Almaty qalalarynyń turǵyn úı naryǵyna qatysty 2023 jylǵa arnalǵan boljamdar negizinen ázirge máz emes. Naryqtaǵy baǵanyń bir aıaǵy elde bolsa, bir aıaǵy ınflıasııanyń qanatyna jarmasyp tur.

Sonymen qatar Moody's halyqaralyq reı­tıng agenttiginiń esebinde álemdik tur­ǵyn úı naryǵynda baǵa báseńdeı bas­ta­­ǵany aıtylǵan. Al bizdiń naryq úshin qu­rylys materıaldary naryǵyndaǵy ım­port­qa shekten tys táýeldilik áldeqaıda ma­ńyzdy bolyp tur.

ALMATY