Sýretti túsirgen Dýlat MOLDABAEV
Shekaralyq aımaqtardy damytýǵa belsendi azamattar áreketiniń de, memlekettik baǵdarlamanyń da shamasy jetpeıdi. Shekaradaǵy ashylyp qalǵan qaqpaqtyń aýzyn jabý úshin árbir tarmaǵy men baby jaltaryp ketýge jol bermeıtin zań kerek.
Sarapshylardyń sózine den qoısaq, el ishindegi kóshi-qon – qalypty qubylys. Al sol kóshi-qon saldarynan shekara boıyndaǵy eldi mekenderdiń joıyla bastaýy memlekettiń birtutastyǵyna qaýip tóndiredi dep qabyldanady. Memlekettik shekaranyń myqty bolýy el shebin kúzetip otyrǵan ondaǵy áskerimizdiń áleýetine ǵana emes, shep buzbaı otyrǵan halyqtyń sanyna, ál-aýqaty jáne jumyspen qamtylýyna da baılanysty. Shekaralyq eldi mekenderdiń kelbeti kez kelgen memlekettiń ishki ahýalynan habar beredi.
Qazaqstan batysta, soltústik-batysta jáne soltústikte 7591 shaqyrym Reseımen shekaralasady. Al respýblıkanyń Altaıdan Tıan-Shanǵa deıingi 1782 shaqyrymǵa sozylyp jatqan shyǵys shekarasyn Qytaı Halyq Respýblıkasymen aradaǵy ala baǵandar bólip tur. Ońtústiginde Túrikmenstanmen – 426 shaqyrym, О́zbekstanmen – 2354 shaqyrym, Qyrǵyzstanmen 1241 shaqyrym shektesedi. Eldiń alań kóńili soltústik oblystarǵa baǵyttalyp tur.
Soltústik Qazaqstan oblysynda sońǵy úsh jylda 14 aýyl el kartasynan joıyldy, ıaǵnı taratyldy. Jalpy, sońǵy 30 jylda ońtaılandyrý saıasatynyń yzǵarymen joıylyp ketken aýyldardyń eń kóbi osy Reseımen shekaralas jatqan soltústik-shyǵys aýdandardyń úlesinde eken.
Úkimetten jaqsy jańalyq jetti
Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov «Aýyl – el besigi» jobasyn iske asyrý sheńberinde 2023 jylǵa 140 shekara mańyndaǵy aýylda 290 jobany iske asyrý josparlanyp jatqanyn habarlady. Bul joba áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymdy salý jáne jóndeý, otandyq telearnalardyń sıfrlyq efırlik tele jáne radıo habar taratýyn qamtamasyz etý, eńbek tapshylyǵy bar shekara mańy aýyldyq okrýgterindegi turǵyndardyń jalaqysyna ústemeaqy qosý jáne basqa baǵyttardy qamtıdy. Shekaralas aımaqtarda ornalasqan eldi meken turǵyndaryna ózge de jeńildikter berý múmkindigi osy jobada kózdelgen. Shekara mańyndaǵy aýyldarǵa úı salyp beretinder úshin sýbsıdııa bólinetini, 2 855 baspana salý josparlanyp otyrǵany belgili boldy. Mınıstrdiń aıtýynsha, shekara zastavalaryna jaqyn ornalasqan aýyldar memleket qoldaýynsyz qalmaıdy. Shekara beketteri turǵan jerdiń mańaıynda ınfraqurylym jetildiriledi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev naýryz aıynda bul máseleni sheshý kerek dep edi. Endigi betalys ony qalaı sheshý kerek degen suraqtyń jaýabyna baılanysty bolyp tur. Ázirge el kóńilindegi alań soltústik-batystaǵy 7 591 shaqyrymǵa sozylyp jatqan Reseı shekarasyna baǵyttalyp tur.
Baǵdarlama emes, zań kerek
Saıasattanýshy Dos Kóshimniń aıtýynsha, shekaralyq aýdandardyń quqyqtyq mártebesi týraly tujyrymdar qoldanystaǵy zańdarda, memlekettik baǵdarlamalarda jeke-jeke tarmaq bolyp shashylyp júr. Zań jobasy talqylanǵan kezde olardyń bári qaperge alynýǵa tıis. Osy ýaqytqa deıin nátıjesin bermegen usynystardy jańa zańǵa tyqpalaý nátıje bermeıdi. Sarapshynyń aıtýynsha, merzimdi basylymdarda, áleýmettik jelilerde «Soltústikke kóship, shekara mańyna shoǵyrlaný kerek» degen urandap júrgen azamattar kóp. «Bizge Kóshi-qon týraly» zańdy jalǵyz ózi daıyndap, az ǵana jyl ishinde elge 1 mln qazaqty kóshirip alǵan Ákim Ysqaqov tárizdi memleketshil, qajet bolsa ultshyl depýtattar kerek. Bizge bul baǵytta baǵdarlama emes, zań kerek. Ol zań qysqa merzimde jazylýy tıis. Biz shekaramyzdan shybyn usha almaıtyn talapty tek zań sheńberinde ǵana qalyptastyra alamyz», deıdi D.Kóshim.
Al bizdiń eldegi zańdy túsindirý úshin 500 zańger bir mezgilde jumys isteý qajet. Kez kelgen zańnan «eger Qazaqstannyń basqa zańdarynda kózdelmese» degen syńaıda jazylǵan sóılemderdi keziktirýge bolady. Demek belgili bir máseleni zań sheńberinde sheshý úshin kemi 300 zańdy qaıta oqyp shyǵý kerek.
Sarapshynyń aıtýynsha, shekaralyq aýdandardaǵy eldi mekenderdi joıyp, etek-jeńimizdiń ashylyp qalýyna qoldanystaǵy zańdarymyzdaǵy naqtylyqtyń kemshindigi sebep bolyp otyr. Ras, shekaralyq aımaqtardy damytý máselesi sońǵy 30 jylda kún tártibinen túspese de, Úkimettiń oǵan shyndap bet burǵan kezi óte sırek. Kerisinshe «Bolashaǵy joq aýyldar» degen syńarjaq saıasattyń saldary onsyz da sharýasy ońalmaı turǵan aýyldardyń jaǵdaıyn qıyndatyp ketti.
Saıasattanýshynyń aıtýynsha, depýtattardyń biliktiligi men tabandylyǵy qajet zańdardyń der kezinde qabyldanýyna bastamashy bolýymen, onyń nátıjesimen baǵalanady. Depýtattyń mindeti men jaýapkershiligin blogerlikpen shatastyryp alýǵa bolmaıdy. Bir zańdy jazyp shyǵý úshin kemi 150 eldiń sol máselege qatysty qoldanystaǵy zańdary men baǵdarlamalaryn qaıta qarap shyǵý kerek. Mysaly, Qytaıdyń shekaralyq aımaqtarǵa qatysty kózqarasy qoldanystaǵy zańdarynda shegelenip, shekara shebine el qondyrdy. Bizben irgelesip jatqan Reseı Federasııasynyń Qosaǵash aýdanynda memlekettik arnaıy qabyldanǵan baǵdarlamanyń arqasynda sońǵy 25 jyldyń ishinde aýdan halqynyń sany 1,5 ese ósti. Soltústiginde jáne soltústik-shyǵysta Qazaqstanmen, shyǵysta jáne ońtústik-shyǵysta Qyrǵyzstanmen jáne Tájikstanmen, batysta Túrikmenstanmen, ońtústiginde Aýǵanstanmen shektesetin О́zbekstan da bul másele bizdiń eldegideı kúıip-janyp turǵan joq. Eldiń ońtústik-shyǵysynda Tájikstanmen shektesetin shekarasyn portty qala Termez kúzetse, qazaq jerindegi shekarasyn birikken kásiporyndarymen qorǵaıyn dep tur. Jer kólemi (447 400 shaqyrym) jaǵynan álemde 56-oryndy alǵan, halqy 35 mıllıonǵa jetken ózbekke 19 mıllıonnan endi asqan halqy bar elden tónip turǵan qaýip joq ekenin olar jaqsy biledi.
«Parlamenttiń mindeti qoǵamǵa qajetti zańdardy qabyldaý degendi aıtýdan jalyqpaımyn. Olar bizge qajetti, osyndaı oqıǵalardyń aldyn alatyn zań jobalaryn daıyndap, tez arada qabyldaýǵa tıis. Shekaralyq aımaqtar ǵana emes, kollaboranttarǵa qarsy jazany qataıtatyn zańdardy qabyldaýdy endi keshiktirýge bolmaıdy. Aqparattyq qaýipsizdik, eldiń aqparattyq keńistigin qorǵaý máselesi de Shekaralyq aýdandar týraly zań jobasynda shegelenýi qajet. Bul aımaqtar Májilis depýtaty Erlan Saırovtyń sózimen aıtqanda, «Bizdiń quryshtan quıylǵan qalqan tárizdi, biraq qalqanymyz maıysyp, qańyltyrǵa aınalyp ketti». Endi sol aýyldardyń quryshtan qaıta quıylyp, shekaradaǵy shebimizge aınalýy úshin tek zań kerek. Ol úshin qoldanystaǵy zańdardaǵy shekaralyq aımaqtardy damytýdyń zańdastyratyn baptardy qaıta zerdelep shyǵý qajet», deıdi Dos Kóshim.
Úkimet pen Májilis oılana bastady
Osydan biraz buryn Májilis depýtaty Erlan Saırov Qytaımen shekaralas aýdandardaǵy halyqtyń ishkeri kóshýin keıbir sarapshylar Qazaqstan memleketiniń Qytaıdan shegine bastaýy dep qabyldaı bastaǵanyn, shekara boıyndaǵy aýyldardyń máselesin tek zań nemese memlekettik baǵdarlama arqyly ǵana sheshýge bolatynyn aıtqan bolatyn.
E.Saırov bizben áńgimesinde aldaǵy jartyjyldyqta shekaralyq aımaqtardaǵy eldi mekender týraly zań kúshi bar qujat Parlamentte qaralatynyn, ony daıyndaýǵa táýelsiz sarapshylar qatysatynyn qaperge saldy.
Sarapshy Beısenbek Zııabekov te shekaralyq aımaqtarǵa qatysty másele kúrdeli kúıinde qalyp otyrǵanyn aıtady. Elsiz jatqan jerge el qondyrý – Abylaı zamanynan beri jalǵasyp kele jatqan saıasat. Bizdiń el shekaranyń boıynda qalǵan biren-saran eldi mekenderdiń jaǵdaıyn jasaı almaı júrgende shyǵystaǵy kórshimiz shekara mańyna 250-300 myń turǵyny bar qalashyq salyp úlgergen. Sol eldiń 2050 jylǵa deıingi bas josparynda Qazaqstanmen jáne Soltústik Koreıamen shektesetin aımaqtarda kemi 5-7 mıllıon adam turatyn úlken qalalar salýdy kózdeıtini aıtylǵan.
Reseıdiń de qam-qareketsiz jatpaǵanynan BAQ arqyly habardarmyz. Qazir Reseı shekara mańyndaǵy aımaq turǵyndarynyń jalaqysyna 90 paıyzdyq ústemaqy qosady, shekara shebinde shırek ǵasyr jumys istegen azamaty eldiń kez kelgen aımaǵynan jeńildikpen páter alý quqyǵyna da ıe.
Eldi órkendetýdiń tyń órisi
El ishinde áleýmettik jeli arqyly soltústik aımaqqa kóshýdi úndep júrgen azamattar da barshylyq. Shekaralyq aımaqtardy damytýǵa belsendi azamattar áreketiniń de, memlekettik baǵdarlamanyń da shamasy jetpeıdi. Shekaradaǵy ashylyp qalǵan qaqpaqtyń aýzyn jabý úshin árbir tarmaǵy men baby jaltaryp ketýge jol bermeıtin zań kerek.
«Biz bul zańǵa úlken daıyndyqpen barýymyz kerek» degen pikirdi B.Zııabekov te qoldaıdy eken. «Bul másele memleket úshin №1 strategııalyq baǵyt bolý qajet. Qazaqstan Reseı, Qytaımen shekaralas jatyr. Bul ekeýi ózderin alyp derjava retinde qabyldaıtyn memleket. «Qulja, Sháýeshek kelisimderi» qazaq dalasyn syrtynan-aq eki bóle salǵany tarıhı derekterde tańbalanyp qalǵan. Osydan 163 jyl orys-qytaı arasynda Qıyr Shyǵysqa qatysty kelisim jasalǵan. Reseıdiń Qıyr Shyǵysty ıelenýine osy «Reseı – Qytaı Beıjiń sharty» sebep bolǵany da tarıhı derekterde aıtylyp qalady. Búgingi Reseı Qıyr Shyǵysty ýystan shyǵaryp almaý úshin kásipkerlerin osy baǵytqa jumyldyryp jatyr», deıdi B.Zııabekov.
Sarapshynyń aıtýynsha, shekaralyq aýdandardaǵy jer telimderine qatysty el ishinde áńgime gýlep barady. Soltústik oblystarda ıesiz qalǵan eldi mekender kóp dep aıtýǵa ǵana ońaı. Jergilikti ákimderdiń ıgerilmeı bos jatqan jerlerdi halyqqa paıdalanýǵa berýge asyqpaı otyrǵany merzimdi basylymdarda aıtylyp jatyr. «Úkimet qaı óńirde qansha aýyldyń bos qalǵanyn túgendep bitti. Endi sol aýyldarǵa tıesili jerdiń, jer telimderiniń quqyqtyq mártebesin, olardyń ıesiniń bar-joǵyn anyqtap alýymyz kerek. Shekarada otyrǵan aýyldardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy bos jatqan jer kólemine qarap anyqtalady», dep sózin túıindedi B.Zııabekov.
ALMATY
