Ertis-Baıan jádigerleri

Ashylýyna qatysqan bizdiń ózimiz biraz qor jınap qaıtqandaı boldyq. Sońǵy jylda­ry­ oblys aýmaǵynan Alash ardaqtylaryna qa­tysty tyń derekter, qoljazbalar, kóne kitap­tar tabylyp, qundy degenderin Astanaǵa ákel­geni ıgi qadam demeske qoımaıdy. Tul­ǵa­lardyń shyǵarmashylyq ómirinen syr sher­tetin jádigerler oblystyq mýzeıde ǵana­ turmaýy tıis qoı. Elorda tórindegi ilim­-bilimge qulaǵyn túrýshiler arqyly kóp­shilikke taralsa, nur ústine nur. Onyń ústine oblystyq mýzeıden munda Máshhúr Júsip­ Kópeıulynyń jeke zattary, Abaı Qunan­­baı­ulynyń 1909 jyly Sank-Peter­býrg­te basylyp shyqqan tuńǵysh kitaby, Ahme­t Baıtursynulynyń arab qarpimen jaryq­ kórgen «Masa» jáne «Qyryq mysal»­ jınaqtary, Názir Tórequlovtyń «Temir­qazyq»­ (jýrnaly 1923 jyl, Máskeý qalasy), «Jas qazaq» (1923 jyl, Orynbor qalasy), Qoshke­ Kemeńgerulynyń «Qazaq tarıhynan» (1923 jyl) eńbegi, kúresker aqyn, sazger Mádı­ Bápıulynyń qurany toptastyrylyp, kór­me­ge tuńǵysh ret qoıyldy.

Kórmeniń ashylýynda sóz sóı­­legen Máde­nıet­ jáne sport mı­nıstrligi Arhıv isteri ján­e qujat­ta­many basqarý komıtetiniń tór­aǵa­sy Qýat Borash Alash arys­tary men ult­ qaıratkerleriniń izi qalǵan Ertis-Baıan óńirinde mundaı qundy jádigerlerdiń kóptep tabylýy zań­dy­ ekenin alǵa tartty.

Parlament Senatynyń depý­ta­ty Altyn­bek­ Nuhuly sózin qol­jaz­ba­lar jáne sırek ki­tap­tar qoryn ashý­dy alǵash qolǵa alǵan Qa­nysh Sát­baev­tyń eńbegimen baılanys­tyrdy.

Pavlodar oblystyq mádenıet, til­derdi damytý jáne arhıv isi bas­qarmasynyń basshy­sy­ Medet Taýas­qan:­ «Kórmege usynylǵan kóne ki­tap­tardyń, eski jádigerlerdiń bar­­­ly­ǵy derlik jeke adamdardyń qo­lynan ta­byl­dy. Bul jergilikti ha­lyqtyń muraǵa uqyp­tylyqpen, yjda­­ǵattylyqpen qaraı­tyn­dy­ǵy­nyń­ aıǵaǵy. Onyń ústine bulardyń bári­ óte sapaly saqtalǵan. Máselen, biz­diń óńirden tabylǵan Abaıdyń 1909 jyly Sankt-Peterbýrgten shyqqan eski kitabyn ala­ıyq. Mundaı kitap Qazaqstanda sanaý­ly ǵana­. Bizdegisi elimizdegi dál osy kitaptyń eń­ sapaly saqtalǵan nusqasy bolyp sana­la­dy. Kitaptyń ıesi kóne jádigerdiń jergilikti Buqar jyraý­ atyndaǵy ádebıet jáne óner mýze­ıinde saqtalǵanyn qup kórdi. Bul – biz úshin­ úlken olja. Taǵy bir atap óterligi, bular­dyń bári Pavlodardyń shekara shebindegi ory­sy­ kóp aýdandarynan tabylǵan».

Pavlodar oblystyq Buqar jy­raý atyn­da­ǵy ádebıet jáne óner­ mýzeıiniń dırektory­ Er­bol­ Qaıyrov kórmedegi jádi­ger­ler­ge eks­kýr­­­sııa jasap, keńirek ta­nys­tyrdy. Máshhúr Jú­sip­ Kópeıulynyń 1907 jyly Qazan qala­synda Qusaıynovtar baspa­ha­nasynan­ shyq­qan «Tirlikte kóp jasaǵandyqtan kórgen bir tama­shamyz», «Saryarqanyń kimdiki eken­digi» jáne­ «Hal-ahýal» atty kitap­­tarynyń túp­nus­qalary, son­daı­-aq, qazaq áýlıe tutqan aqyn­nyń­­ boıtumary, basqa da muralary jaq­sy­ saq­talypty.

1939 jyly mýzyka zertteýshisi Borıs Er­­za­­kovıch Estaı Berkim­baı­ulynyń aýzynan­ ha­lyq kompozı­tor­lary men avtordyń ózini­kin­­ qos­qan­da,­ 23 án jazyp alypty. Sol án­der­­­diń­ notasy qaǵazǵa túsirilipti, ony da­ tama­shaladyq.

Keıingi birer jyl kóleminde Pa­v­­­­lodar aımaǵynan tabylǵan bul­­­ ki­­taptar eldiń qolynda Quran dep­­­ saq­talyp júrgen kórinedi. Sol­ «Quranǵa» balanǵan kitaptardyń biri – 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte shyq­­­qan Abaı Qunanbaıulynyń óleń­ jınaǵy. Bul jóninde Álı­han Bókeı­han jazyp ketken. Kákitaı men Týraǵuldyń aparýymen jaryq kórgen jádiger buǵan deıin tabyl­ǵan­ Abaıdyń alǵashqy kitap­taryna qara­­ǵanda jaqsyraq saq­tal­ǵa­nyn esker­gen jón.

Sol sııaqty Názir Tórequlovtyń re­dak­­­tor­­lyǵymen 1923 jyly Más­keý­ qalasyndaǵy Ult­­­tar komıssa­rıa­ty janyndaǵy «Kún­­­­shy­ǵys»­ bas­­pa­­synan shyǵyp turǵan «Te­mir­­qazyq» jýr­naly da jurtshylyq na­za­­­­ryna usynyldy. Sońǵy 2-3 sany birik­ti­­ri­l­­ip jarııalanǵan jýr­nal Pavlodar obly­syn­­daǵy Tereń­kól aýdanynan tabylypty. Baı­­tur­synuly álipbıiniń óńdelgen nusqasy ne­gi­zinde terilgen. Tıtýl betinde arab jáne orys­ áripterimen «Jer júzi, eńbekshileri, biri­gińder. Temirqazyq. Aıynda bir shyǵatyn saıa­sat, sharýashylyq, bilim, ádebıet jýrnaly.­ Sany 2-3, mart-aprel, 1923 jyl» dep bas­pa­nyń málimeti berilip, orta tusynan «Ult máse­leleri jaıynan» degen taqyrypta maqa­la­ bastalady.

Ahmet Baıtursynulynyń «Ma­sa»­­­ ki­ta­by­nyń ekeýi tabylypty.­ Aqyn­­­­­nyń bul óleń­der jınaǵy úsh­ ret­ basylsa kerek. 1911 jy­ly Oryn­bor­­da, ekinshi ret basylǵany kúni­­ bú­ginge tabylmaǵan, ahmettaný­shy­lar­ 1914 jyly basylýǵa tıis dep­ bol­japty. Kere­kýden kelgeni 1922 jyl­ǵy nusqasy, Aqqý­ly aýdany­nan­ shyǵypty. Muqabasy saq­tal­ma­ǵan, barlyǵy 94 bet. Betteri úlbi­rep­­ tozǵan, mújilgen, ustap oqýǵa jaram­syz.­ Baıtursynuly jazýynyń alǵash­qy nus­qa­­­symen terilgen. Son­daı-a­q «Qyryq mysal­dyń»­ da bir nus­qasy tabylypty. Ol zerttelý­ ús­­tinde.

1924 jyly Máskeýden shyqqan Qoshke Ke­meń­gerulynyń «Qazaqtyń tarıhynan» kitaby­ da kórmege qoıyldy. Abylaı han zamanynan­ bas­tap, Kenesary-Naýryzbaı, Álıhan Bókeı­han­­ǵa deıingi qazaq dalasyndaǵy jaǵdaıattar qam­tylǵan. Tórt myń danamen shyqqan kitap­tyń­ qazir 4-aq danasy saqtaýly. Biri – urpaǵy Qaıyr­bek Kemeńgerde, Más­keý­de jáne Almaty­da, tórtinshisi – Pav­­lo­dardaǵy Jelezın aýda­nynan tabyl­ǵan osy nusqa.

1926 jyly Qyzylorda qalasynan shyqqan Júsi­p­bek Aımaýytulynyń «Qartqoja» romany­ da kórmedegi qundy jádigerlerdiń biri. Bul kitaptyń eki-aq túpnusqasy bar, biri Al­matyda bolsa, ekinshisi osy mýzeıde. Bul­ kisi tek shyǵarmashylyqpen ǵana aınalyspaı, qoldan kóptegen dúnıe jasaýǵa sheber bolǵan. Kıiz úı, dombyradan bas­tap­ usaq-túıek buıymdar qashaǵan jáne Júsip­bek­ Aımaýytuly óz qolymen toqyǵan kilem oblys­t­­yq mýzeıde turǵanyn málimdedi.

Jazýshynyń úsh balasynyń sýreti kózge ottaı­ basyldy. Bektur, Janaq, Maǵzýma. Áke­leri­ «halyq jaýy» bop atylyp ketken soń, Bek­tur – Vıktor, Janaq – Evgenıı, Maǵzýma – Mýza bop ózgertiledi. Keıinnen 1994 jyldary­ Bekturlar Qazaqstanǵa kelgende, Bish­kek­ qalasynda turatyn Janaqqa barady. Janaq­qa «biz Júsipbek Aımaýytulynyń balasymyz, sen de sol kisiniń balasysyń ǵoı» dese, ol «joq, men Júsipbek Aımaýytulyn tany­maımyn» depti. Úıine kirse, bir buryshta jazý­shynyń sýreti ilýli kórinedi. «Mine, sýre­tin ilip qoıypsyń ǵoı» dese, «joq, men­ bul kisini klassık jazýshy retinde saq­tap­ júrmin» degen. Biraq Bektur jazady: «Dar­ba­za­nyń esigin asha sap sońyma qarasam, Ja­naq­ eńkildep jylap tur eken», dep. Alaıda áke­leriniń aqtalyp shyǵýyna Janaqtyń Más­keý­de turatyn qyzdary kómektesken desedi.

Sultanmahmut Toraı­ǵy­r­uly­nyń­ 1933 jyly la­tyn­ qarpimen shyq­­qan shyǵar­ma­larynyń to­lyq jına­ǵy da kórmege qoıylǵan. Aqyn shy­ǵarmalaryn kóziniń tirisinde Júsipbek Aı­maýytovqa tapsyrady. Júsekeń úlgerip bas­paǵa tapsyrady, ol jóninde Máshhúr Jú­sip­ Kópeıulyna joldaǵan hatynda aıtady. «Men Sultanmahmut shyǵarmalaryn baspaǵa tap­syrdym» dep. Biraq ózi ustalyp, atylyp ket­kendikten, 1933 jyly bul kitap Sábıt Mu­qa­novtyń alǵysózimen jaryq kóredi.

Kúresker aqyn Mádı Bápıuly ustaǵan Quran­ kitap ta kórmede tur. Mádı opat bolǵan soń­ Nurıla atty apasy Maı aýdanyndaǵy týǵan­daryna qaldyrǵan eken.

Isa Baızaqov tutynǵan zattar men qol­jaz­basy, Janbıke Sha­nı­­­na­nyń sońǵy sý­reti, Jumat Shanın­niń­ 1928 jyly ja­ryq­ kórgen «Arqa­lyq batyr» kitaby, Ál­keı Mar­ǵulannyń, Shahan Mýsınniń qol­­jaz­ba­lary... Kórmedegi jádi­ger­lerdi osylaı jal­­ǵastyra berýge bolady. Qyzyǵy, baryp tamashalaǵan.