Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Oral popýlıasııasyndaǵy kıik jyl saıyn tólder aldynda Jánibek aýdanynyń Jaqsybaı, Talov jáne Borsy aýyldarynyń aýmaǵyna shoǵyrlanady. Qazir aqbókenniń 90%-y negizinen osy aýyldardyń mańynda júr. Osyǵan baılanysty sharýa qojalyqtary men jergilikti turǵyndar tarapynan shaǵym kóp
Jaqynda Batys Qazaqstan oblysy ákimdiginde osy kıik sanyn retteý máselesine baılanysty taǵy bir jıyn ótti. Basqosýǵa Astanadan Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Andreı Kım, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Eginshilik departamentiniń dırektorynyń mindetin atqarýshy Aıhan Sultan, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń bas sarapshysy Asqar Ábdirahmanov, «Agrarlyq nesıe korporasııasy» aksıonerlik qoǵamy ókili Erlan Moldashev arnaıy keldi. Alaıda jergilikti halyqtyń birneshe jyldan beri kóterip kele jatqan máselesi jýyrda sheshilmeıtin sııaqty.
«Batys Qazaqstan oblysy ǵalymdarynyń bıologııalyq negizdemesi boıynsha kıiktiń bizdiń oblysymyzdaǵy optımaldyq sany 500 myń bastan aspaýy kerek. Kúni búginniń ózinde olardyń sany 2 eseden de artyp otyr. Bıylǵy tóldeýden keıin 2 mıllıonǵa jetedi degen boljam bar», deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Qýanyshqalı Esimov.
Oral popýlıasııasyndaǵy kıik jyl saıyn tólder aldynda Jánibek aýdanynyń Jaqsybaı, Talov jáne Borsy aýyldarynyń aýmaǵyna shoǵyrlanady. Qazir aqbókenniń 90%-y negizinen osy aýyldardyń mańynda júr. Osyǵan baılanysty sharýa qojalyqtary men jergilikti turǵyndar tarapynan shaǵym kóp. Mólsherden tys kóbeıgen jabaıy janýar qazir tórt túlik malmen aralasyp ketken. Al kıik ishinde túrli aýrý taraǵany, aqbókenniń kenege talanyp, dalada qansyrap jatqan kórinisin jergilikti halyq beınejazbaǵa túsirip, taratyp, dabyl qaǵyp jatyr.
2022 jyly 1 shildede Qaztalov, Jánibek, Bókeı Ordasy jáne Jańaqala aýdandarynyń aýmaǵynda 657 myń gektar alańda «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervaty men «Ashyózek» memlekettik qaýmaly ashylǵan edi. Ol jerde 78 adam qyzmet etedi. Qazir rezervat óz jumysyn bastaǵan kórinedi. Biraq ol jerde ashyq sý kózi joq, sondyqtan kıik te uzaq turaqtaı almaıdy. Qazir mamandar rezervat aýmaǵynan sý kózderin izdestirýde.
Q.Esimovtiń aıtýynsha, ınspeksııa qyzmetkerleri, «Bókeıorda» rezervaty, «Ohotzooprom» mekemesi jáne Jánibek aýdanynyń ákimshiligi birlese otyryp, kıikti rezervattyń aýmaǵyna baǵyttap aıdamaq. Ol úshin túrli kedergi, tosqaýyl ornatyp, adamı resýrsty da paıdalanamyz dep otyr.
«Degenmen kıiktiń bıologııalyq negizdemede kórsetilgen sanynan kúrt ósýi oblystaǵy veterınarlyq ahýalǵa keri áserin tıgizýi ábden múmkin. Sebebi jer tapshylyǵyna baılanysty kıik úı janýarlarymen tyǵyz aralasyp ketti. Sol sebepten olardyń bir-birine túrli aýrý juqtyrý yqtımaldylyǵy artady», dedi oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy.
Bul – árıne, jáı sóz emes. Batys Qazaqstan oblysynda ǵana osy shırek ǵasyr ishinde eki márte kıik qyrǵyny bolǵan. 2003 jyly elimizde 1 mln kıikten 21 myń bas qana qalǵan. Al 2010-2011 jyldary Batys Qazaqstan oblysynda aqbóken taǵy da jappaı ólip, 12 myń janýardy jerge kómdik. Ekeýinde de apattyń sebebi pasterellez degen aýrý delindi.
Aqbóken Edil men Jaıyq arasyna syımaı jatqanymen, búkil álemdik, tipti eldik ólshemmen qaraǵanda joıylyp bara jatqan janýar qatarynda tur. Álem boıynsha kıik popýlıasııasynyń 90%-y Qazaqstanda shoǵyrlanǵan. Al osy 90 paıyzdyń 90 paıyzy Batys Qazaqstan oblysynyń ońtústigindegi 3-4 aýdan aýmaǵyna jınalǵanyna ne dersiz?
Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Andreı Kımniń aıtýynsha, kıikke qatysty túıtkil shetel mamandarynyń da nazarynda tur. Bıyl aqpan aıynyń aıaǵynda SITES-ke, Dúnıejúzilik tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń shartyna jáne Janýarlardyń qonys aýdaratyn túrleri týraly konvensııaǵa saı halyqaralyq jáne ulttyq sarapshylar onlaın baılanys arqyly eldegi kıik sanyn retteý máselesin talqylaǵan. Halyqaralyq uıymdardyń sarapshylary mamyr aıynda taldaý júrgizý úshin Batys Qazaqstan oblysyna kelgeli jatyr. Odan keıin jumys toby jyl sońyna qaraı bul baǵytta naqty sheshim usynýǵa tıis. Al Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń byltyr 28 jeltoqsanda shyqqan buıryǵy boıynsha elimizde kıik sanyn retteýge 2024 jylǵa deıin tyıym salynǵan.
«Sizder árdaıym «halyqaralyq qaýymdastyq ne der eken?» dep jaltaqtaısyzdar. Biz máseleniń sebebimen emes, saldarymen kúresip kele jatqanymyzǵa ondaǵan jyl boldy. Sheteldik sarapshylar bir mámilege kelgenshe bári de kesh bolýy múmkin. Ár jerdiń óz ereksheligin, tabıǵı jaǵdaıyn eskerý kerek. Oılap qarańyz, Batys Qazaqstan oblysynda kıik sany bıyl 2 mln basqa jetpek. Al búkil oblysta mápelep baǵyp otyrǵan qoı men eshki sany – 1,2 mln ǵana. Aýyl halqynyń, sharýa qojalyqtarynyń jaǵdaıyn túsinińiz: mal sharýashylyǵyn damytyp, sol úshin nesıe alyp, shyǵynǵa batyp otyrǵan fermerlerdiń jaıylymy men shabyndyǵy otalyp jatyr. Áli kúnge máseleniń sheshiletin túri kórinbeıdi. Biz, osy jerde otyrǵan mamandar, ashynǵan aýyl halqyna ne aıtamyz?», deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Qazybaı Bozymov.
Bul ras. Aýyldaǵy sharýalardyń kıiktiń kesirinen tartqan shyǵyn esebi qaıtpaıdy. Ol úshin memleket tarapynan ótemaqy qarastyrylmaǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń eginshilik departamenti dırektorynyń mindetin atqarýshy Aıhan Sultannyń aıtýynsha, sharýalar shyǵynyn toltyrýdyń jalǵyz joly – saqtandyrý. Biraq «Agrarlyq nesıe korporasııasy» aksıonerlik qoǵamy ókili Erlan Moldashev «daladaǵy jaıylymdy saqtandyrý birinshiden, sharýalar úshin óte qymbatqa túsedi, ekinshiden, ol jaıylym kıiktiń kesirinen jaramsyz bolǵanyn dáleldeý óte qıyn, bul máselede sybaılas jemqorlyq qateri óte úlken, onyń ústine saqtandyrýdyń mundaı túrin halyqaralyq saqtandyrý kompanııalary qoldamaıdy», deıdi. Osylaısha, aýyl sharýasy óz qaıǵysymen ońasha qala bermek.
«Aqbóken máselesin tek tarıhı turǵyda qarastyryp qana ońynan sheshýge bolady. Bul másele qaıdan shyqty? Nege osydan 30-40 jyl buryn mundaı másele bolǵan joq? О́ıtkeni kıiktiń buryn jaılaǵan jeri, baýyr basqan ólkesi Naryn qumy, Qamys – Samar kólderiniń aýmaǵy, Taıpaq dalasy edi. Keıingi ondaǵan jyl boıy ol jaqta sý azaıdy. Qamys – Samar kólderi qurǵap qaldy. Reseı Federasııasy aýmaǵynan Edil ózeninen, Qaraózen men Saryózennen keletin sý kólemi azaıdy. Máseleniń mánin osy jaqtan izdeý kerek. Bul jaǵdaıdy keshendi túrde qarastyrmasa bolmaıdy. Biz aqbókenniń Oral popýlıasııasynyń sanyn qalaı retteýge bolatynyn jan-jaqty zerttep, óz tujyrymdamamyzdy usyndyq. Alaıda tıisti mınıstrlikter tarapynan esh jaýap ala almaı otyrmyz», deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Tabylǵalı Saparov.
T.Satqalıulynyń «Byltyr Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, oblys ákimdigi ókilderiniń qatysýymen daıyndalǵan tujyrymdama boıynsha ne atqarylatyn boldy?» degen suraǵyna Andreı Kım «barlyq usynym egjeı-tegjeıli zerttelip jatqanyn» aıtyp, «biraq báribir dúnıejúzilik qaýymdastyq pikirin eskerý kerek» dep jaýap berdi.
«Keıingi jyldary Batys Qazaqstan oblysynyń dalalyq aımaǵynda sý tapshylyǵy anyq sezilip otyr. Sonyń kesirinen shuraıly jerler azaıyp, qýańshylyq jaılap barady. Ońtústik aýdandarda sý kózi azaıǵan soń aqbóken de soltústikke qaraı jyljı bastady. Sý kózderin barlaý arqyly kıikti burynǵy arealyna qaıtarýdy kózdep otyrmyz. Sharýalar aqbókenniń jaıylym men shabyndyqty taptap, egin ósirýge zııanyn tıgizip otyrǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp jatyr. Biraq kıiktiń aýyl sharýashylyǵyna keltirgen zalalyn óteýge baılanysty naqty ádisteme joq. Mundaı mehanızm álemdik qaýymdastyq tájirıbesinde de qarastyrylmaǵan. Kıik aýlaýǵa ruqsat berilgennen keıin onyń derıvattaryn óńdeý jaıyn áli pysyqtaı túsýimiz kerek. Sondyqtan halyqaralyq sarapshylardy tartyp, kıik popýlıasııasyn retteýge baılanysty úshjyldyq baǵdarlama qabyldaýdy josparlap otyrmyz», deıdi oblys ákiminiń orynbasary Erjan Baltaev.
Endi kóp keshikpeı kıik tóldeı bastaıdy. Oral popýlıasııasynyń sany 2 mln basqa jetedi deıdi mamandar. Buryn ásem ánge, ádemi teńeýge ǵana arqaý bolǵan aqbóken keıingi jyldary Aqjaıyq ólkesinde ashy aıǵaı men ashý-yzaǵa ózek boldy. Kim kináli?
Batys Qazaqstan oblysy
