Baqqanymyz – bazalyq mólsherleme

Ulttyq bank ustanymy

Sarapshylardyń oıy basqa. Olar monetarlyq saıasattyń naryq zańynan alshaqtyǵy Ulttyq bankke bazalyq mól­sher­lemeni tómendetýge múmkindik bermeı otyrǵanyn aıtady. Nesıe paıyzyna áser etetin birinshi faktor – bazalyq mólsherlemeniń deńgeıi ekeni belgili. Memleket bıýdjetten mólsherlemelerdi sýbsıdııalaý arqyly nesıeniń salmaǵyn jeńildetedi, biraq bul sheshim turaqty emes ekenin sarapshylardyń birazy aıtady. Jan-jaǵymyz bazalyq mólsherleme deńgeıin iskerlik belsendilikti arttyrý úshin tómendetse, bizdiń elde onyń múmkindigin ınflıasııa deńgeıin ustap tu­rýǵa ǵana baǵyttap keldi. Tuty­ný sebetinde ımporttyń úlesi basym jaǵ­daıda basqasha múmkindiktiń shek­telip qalǵanyn sarapshylardyń bári aıtady. Ulttyq banktyń bazalyq mól­sher­lemeni kóterý arqyly aqsha massasyn basqarǵysy keletinin osyǵan deıin talaı ret baıqaǵan edik. Nesıe paıyzynyń joǵary bolýy ınflıasııalyq qysymnyń denesin qyzdyryp jiberetini osyǵan deıin talaı ret aıtylǵan. My­saly, qymbat paıyz nesıe alǵan ShOB nesıeniń ústemesin taýar qunyn kóterip, tutynýshydan óndirip alýǵa tyrysatyny eskerilmedi. Álem sarapshylary arasynda eń saýatsyz jáne jabaıy dep qarastyrylatyn bul tásildiń bizdiń eldegi bási joǵary bolyp tur.

Negizinde Ulttyq banktiń ózi mól­sher­­le­meni tómendetýge daıyn ekenin ótken kúzde aıtqan. Naqtylasaq, 2022 jyldyń kúzinde Ulttyq bank tóra­ǵa­sy Ǵalymjan Pirmatov bizdiń elde bazalyq mólsherlemeni kóterý sıkliniń aıaqtalýǵa jaqyn ekenin jáne 16,75 paıyzdyq mólsherleme jetkilikti dep baǵalanǵanyn aıtty. Sodan keıin Aqsha nesıe saıasaty komıtetiniń aqpan aıyndaǵy keńesiniń nátıjesi jeltoqsan aıynda aıtylǵan boljam sharttaryn naqtylady. Ázirge 2023 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda mólsherleme aǵymdaǵy deńgeıde qalady, orta merzimdi perspektıvada birtindep tómendeıdi degen pikirdiń bási basym bolyp tur.

Ulttyq banktiń basty mindeti – baǵanyń ósýin tejeý. Qańtar aıynda jyldyq ınflıasııa 20,7 paıyzǵa deıin ósti. Esterińizde bolsa, 2022 jylǵy jeltoqsanda ınflıasııa 20,3 paıyz bolatyn. Demek jańa jyldyń basyndaǵy jaǵdaı osyǵan deıingi joǵary kórsetkish dep tanylǵan eki tańbaly kórsetkishten 3 paıyzǵa asyp ketti.

Ekinshi ret ózgerissiz qaldy

Ulttyq bank azyq-túlik baǵasynyń ósýi ınflıasııanyń draıveri osy kór­set­kishke qarap anyqtalatynyn aıtyp otyr. Aı saıynǵy ınflıasııa ázirge joǵarǵy dálizde qatyp tur. Sarap­shylar bul jaǵdaı Ulttyq bank nemese Úkimettiń jankeshti áreketiniń je­mi­si emes ekenin, ishki naryqtyń jaǵ­da­ıy syrtqy jaǵdaıǵa beıimdelýge moıynsyna bastaǵandyǵynyń nátıjesi ekenin alǵa tartady.

Inflıasııa sharyqtaý sheginen tómen­dedi. Biraq bul kórsetkishten tómen­de­týge múmkindik beretin alǵyshart qa­lyptasqan joq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ınflıasııa deń­ge­ıin kemi 2-3 ese tómendetýdi tapsyrdy. Ulttyq bank ınflıasııa boljamyn tómendetýge tyrysyp jatyr. Bazalyq ssenarıı osy jylǵy ınflıasııa deńgeıin 9-12 paıyz, 2024 jyly – 6-8 paıyzǵa deıin, 2025 jyly budan da kóbirek tómendetýdi josparlap otyr.

Ulttyq bank ınflıasııa boljamynyń jaqsarýyna Birikken Ulttar Uıymynyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy astyq ındeksin tómendetýi sebep bola ma dep úmittenip otyr. Odan bólek bıyl elde astyq túsimi jaqsy bolady degen úmit bar. Biraq Ulttyq banktiń ınflıasııa týraly boljamy ol 11-13 paıyz, 2024 jyly 7-9 paıyz aralyǵynda bolýǵa tıis edi. Biraq jyl basynda bul boljamnyń naryqty da, sarapshylardy da ınflıasııa dálizinde adastyryp ketkenine bárimiz kýá boldyq. Basqasha aıtqanda, Ulttyq banktiń boljamynan naryq zańy ústem bolyp shyqty. Keıin jyl aıaǵynda azyq-túlik naryǵyndaǵy jaǵdaı, benzın jáne dızeldi otyn aınalasyndaǵy qordalanyp qalǵan problema, naryqtaǵy baǵany sýbsıdııa arqyly jeńildetpek bolǵan jónsiz áreketter kedergi keltirgeni UB tarapynan aıtyldy. О́tken jyldyń ekinshi jartysynda qalyptasqan jaıttardyń jańǵyryǵy 2023 jyldyń alǵashqy toqsanynda da sezilip turdy. Jyldyń alǵashqy toqsanynda ınflıasııa keri sheginbese de, joǵary dálizde qatyp turǵanyn bárimiz kórdik.

Qazirgi deńgeıi ınflıasııany tejeı alady

Sarapshylardyń sózinshe, Ulttyq banktiń aqpan aıyndaǵy sheshimi aldaǵy jaǵdaıdyń qaı jaqqa qubylatynyn anyqtap berdi. Biraq ázirgi jaǵdaıdy at aýystyrýǵa bolmaıtyn ótkel dep baǵa berýge bolady. Ázirge aqsha-nesıe saıa­satyn ózgertýge sebep joq. Eger ishki naryq ShOB arqyly naryqqa dem berse, ekonomıkalyq ósimge jol ashatyn jaǵdaı qalyptasyp tur.

Tengri Partners basqarýshy seriktesi Ánýar Úshbaev jýrnalıstermen kezdesken kezde memlekettiń shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrýdaǵy basym róli bıznesti nesıelendirý naryǵynyń ereksheligi ekenin aıtyp berdi. Demek Úkimet pen Ulttyq bank ony ózi qalaǵan mólsherleme boıynsha qarjylandyrady. Memleket pen Ulttyq bank tarapynan sýbsıdııalanǵan, kepildendirilgen nesıe naryǵyna bazalyq mólsherleme asa kúshti áser etpeıdi. Spıkerdiń aıtýynsha, búgingi jaǵdaıda bazalyq mólsherlemeni kúrt tómendetýdiń qajeti joq, biraq bir­tindep tómendeý úrdisi ózin-ózi aq­­­­taı­tyny osyǵan deıin baıqalǵan, tolyǵymen aqtalǵan. Sarapshy aıtyp ótkendeı, bazalyq mólsherlemeni retteý baǵany tómendetpeıdi. «Ekonomıkadaǵy ınvestısııalyq suranystyń báseńdeýi jáne tutyný taýarlarynyń qymbattaýy aqshamyzdyń qunyna áser etpeıdi. Eger syrttan ákelingen qyzanaq qymbat bolsa, ony Ulttyq bank qolyndaǵy tetikter arqyly tómendete almaıdy», deıdi sarapshy.

Freedom Finance Global sarapshyla­ry­nyń sózinshe, Ulttyq bank belgilegen 4-5 paıyzdyq ınflıasııa kórsetkishine jetý úshin eń jaqsy jaǵdaıda eki jyl qajet. «Ázirge 4-5 paıyzdyq ınflıasııa týraly aıtý erte. Bul maqsatqa jetý úshin keminde 2-2,5 jyl qajet. Bizge ınflıasııanyń pandemııaǵa deıingi deńgeıge tómendeýi qajet, al dollar baǵamy turaqty bolýy úshin munaı baǵasy jetkilikti joǵary bolýy kerek. Eger bıýdjet shyǵystary ósetin bolsa, ınflıasııa kórsetkishterine qol jetkizý keıinge shegeriledi.

Halyk Finance sarapshylarynyń aı­týynsha, memlekettik bıýdjettiń shy­ǵys bóligi bıyl da ósedi. Munyń bári joǵary syrtqy belgisizdikpen qatar, el ekonomıkasyna aıtarlyqtaı pro-ınflıasııalyq qysym jasaıtyn kórinedi. Syrtqy saýda kanaldary arqyly jetetin ınflıasııa deńgeıi ótken jyl­darmen salystyrǵanda tómen bolatyny jyl basynda-aq baıqalyp qaldy. Sebebi RF-den ózge saýda seriktes elderde ınflıasııa deńgeıi ótken jyldarmen salystyrǵanda tómen ekeni aıtylyp júr.

Jusan Analytics sarapshylarynyń bol­jamy da Ulttyq banktiń sońǵy sheshi­minen alystap ketken joq. Biraq baǵa qysymynyń joǵary bolýy ınflıasııany baqylaýdy qıyndatyp jatyr. Mundaı jaǵdaıda teńgeniń tartymdylyǵyn saqtaý ınflıasııanyń dınamıkasyna ımporttyń áserin shekteýge jol ashady. Sonymen qatar «bazalyq mólsherlemeni saqtaý halyqtyń nomınaldy kiristerin saqtaýǵa jáne ınflıasııanyń baǵaǵa áseriniń «temperatýrasyn» tómendetýge múmkindik berip tur.

Jusan Analytics basshysy, ekonomıst Vladıslav Týrkın óziniń Telegram-arnasynda mólsherlemeni sol deń­geı­de qaldyrý týraly sheshimdi oń dep baǵalasa da naryqqa áseri jýyq arada sezile qoımaıtynyn aıtypty. Týr­kınniń aıtýynsha, bul jańalyq naryqtaǵy oıynshylardyń sheshimi men valıýta men teńge oblıgasııalaryna áser etedi. Bazalyq mól­sher­lemeniń joǵarylaýy, ádette nesıelik shart­ta­rynyń qabaǵyna teris áser etetin. Soǵan qaramastan, 2022 jylǵy qańtar – 2023 jylǵy qańtar arasynda bazalyq mólsherlemeniń jıyntyq 6,5 paıyzǵa ósýi nesıe naryǵyna keri áser ete almady. Demek bul jolǵy ózge­ris bank nesıesi mólsherlemesiniń ósýine jol bermedi. Tutyný nesıeleri boıynsha teńgelik nesıeniń ortasha mólsherlemesi 17 paıyzdan 15,3 paıyzǵa deıin tómendedi, al bazalyq mólsherleme 16 paıyz tóńireginde toqtady.

Baǵdarlamalar bank múmkindigin shekteı me?

Táýelsiz sarapshy Andreı Chebotarev memleket kommersııalyq bankterdiń múmkindigimen jaǵdaıyn ýysynda oınatyp otyrǵanyn aıtady. EDB ekonomıkany qarjylandyrmaıdy degen ókpe aıtýǵa ǵana ońaı. Biraq memlekettiń túrli baǵdarlamasy arqyly naryqqa ara­lasýy EDB naryqpen ıntegrasııa­laný múmkindigin shektep otyr. Dál qazir nesıe mólsherlemesin 7-8 pa­ıyzǵa deıin májbúrli túrde tó­men­detý týraly usynystar qarjy jú­­ıesin óltirýmen birdeı. Bazalyq mól­sher­lemeniń tómendeýi ekonomıkalyq ósimge qysqamerzimdi ǵana áser etedi. Nesıege berilgen arzan nesıe óz qunyn joǵaltady.

Bazalyq mólsherlemeniń qazirgi deńgeıi bank depozıtterine ınflıa­sııaǵa jutylyp ketpeýine múm­kin­dik berip tur. Bank depozıtteri EDB-nyń negizgi qarjylandyrý kózi ekenin, qarjylandyrý úlesiniń 78,3 paıyzy depozıtpen baılanystyratynyn umytpaıyq. Eger depozıttiń úlesi tómendese, Úkimet bankterdi qarjy­lan­dyrýǵa týra keledi.

Sarapshynyń aıtýyn­sha, Úkimet naryqtaǵy túrli baǵ­dar­la­manyń demeý qarjysy arqyly ınflıasııanyń tómendeýine kedergi keltirip jatyr. Memlekettiń aralasýynsyz naryqtyq ekonomıka qurý uzaq jyldarǵa sozylatyn úrdis. Bizge ázirge odan ózge jol joq. Sarapshynyń paıym­daýynsha Ulttyq bank basqasha oı­laıdy. «Ulttyq banktiń bazalyq mól­sherlemeniń naryqqa áseri týraly kóz­qarasy bir orynda qatyp qalǵan. Eger bazalyq mólsherleme joǵary bolsa, nesıe de qymbattap, halyqtyń nesıege suranysy da tómendeıdi dep oılaıdy.

2022 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha EDB-nyń nesıelik qorjynynyń teń jartysy halyqtyń nesıesi bolyp shyqty. Dál qazir bankterge ekonomıkany emes, halyqty nesıelendirý tıimdi. Bazalyq mólsherlemeniń ınflıasııaǵa da, EDB-nyń nesıe paıyzyna da áseri az ekenin túsinetin kez keldi.

Sharyqtaýyna jetti deýge áli erte

«Bizdiń ınflıasııa – ımporttyq, odan qalsa deldaldyq jáne ten­der­lik ınflıasııa. О́zbekstannan nemese Qyrǵyzstannan kelip jatqan taýarlardyń bastapqy quny men bizdiń eldegi baǵasynyń arasyndaǵy aıyr­ma­shylyqty bilýge eshkim múddeli emes. Sońǵy ekeýiniń baǵaǵa áserin zer­delemeı ınflıasııanyń da, bazalyq mól­sherlemeniń de naryqtyq kelbetin, deńgeıin tanı almaımyz», deıdi sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, bazalyq mólsherlemeni tómendetýdiń alǵyshart­ta­ry bizde ótken jyldyń ekinshi jartysynda, Reseı rýblinen qun ketkende baıqalǵan. Biraq soǵan qaramastan Reseı ımportynyń baǵasy tómendegen joq. Bizdegi ishki naryqtaǵy taýarlardyń 50 paıyzy – Reseı ımporty. Biraq ımportyn naryqtyq baǵamen baǵalaýǵa kedergi keltirdi. «Bazalyq mólsherleme tómendese, ol birden EDB-nyń nesıesine, naryqqa áser etedi degen túsinik bar. Keıde mundaı pikir Úkimet deńgeıindegi sheneýnikterden de maquldanyp jatady. Bazalyq mólsherlemeniń tómengi deńgeıi kemi jarty jyldan keıin ǵana baǵaǵa áser etedi.

Negizinde, sarapshylar bazalyq mól­­­­sherleme birinshi kezekte valıýta ba­ǵamyn qorǵaý máselesin sheshetinin, bul, árıne, ımport qunynyń ósýine nemese qunynyń tómendeýine baılanysty baǵaǵa da áser etetinin bu­rynnan aıtyp keledi. Teńgedegi depozıtter boıynsha mólsherleme jaqyn arada kóterilmeýi ábden múmkin. Qazir, mysaly, EDB jyldyq merzimdi teńgelik depozıtteri 14,5-15 paıyzdyq mólsherleme arasynda terbelip tur. Qor depozıtter boıynsha usynylatyn syıaqynyń eń joǵary deńgeıin naýryz aıyna deıin saqtap qaldy. Qarjy mınıstrliginiń baǵaly qaǵazdarynan keıin kvazımemlekettik jáne kor­po­ratıvtik qaryz alýshylardyń mól­­sherlemesi tómendeıdi. Osyǵan baı­­­lanysty ınvestorlardyń portfel qurylymyn qaıta qaraýǵa jáne al­daǵy birneshe jylda joǵary tabys­ty bekitýge jaqsy múmkindigi bar. Ba­za­lyq mólsherleme óziniń sharyqtaý shegine jetti deýge áli erte. Biraq onyń odan ári kóterilý múmkindigi shektelip kele jatqanyn baıqap júrmiz.

Bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynda oblıgasııalardyń qaıtalama naryǵynda oń ózgerister baıqaldy. Bul bazalyq mólsherlemeniń ákimshilik tetik emes, naryqtyq jolmen tómendeýge bet alǵanyn kórsetip tur. Eger bári oń bolsa, Ulttyq banktiń aqpan men sáýirdegi bazalyq mólsherleme tómendetý týraly sheshiminiń nátıjesin jyldyń úshinshi toqsanynyń basynda sezip qalatyn bolarmyz...

ALMATY