Aqyn úshin myna dúnıeniń tylsym kúshi de, sher-muńy da, qýanyshy men jubanyshy da óleń. Adamzattyń jan dúnıesin bir ǵajap raqatqa bóleıtin aspanı jyrlar týraly aıtylǵaly myńdaǵan jyl bolǵan shyǵar, múmkin odanda kóp. Biraq onyń qadir-qasıeti men qoǵamǵa tıgizer áseri áli de oıǵa tuzdyq bola bermek.
«Zaman-aı, zaman-aı»
Bizdiń bala sanamyzda «Qara pımamen» qalǵan aqyn Ulyqbek Esdáýlettiń asqaq jyrlarynyń bıiktigi sonaý Altaı taýlarymen, qunarlylyǵy túgin tartsa, maıy shyǵatyn shyǵys topyraǵymen ólshenetindeı áser beredi. Naǵyz óleńge beretin baǵa da jaqsy oıdyń týyndysy bolmaq. «О́leń óndirisin qoıyp, shyn máninde poezııa jaz der edim», degen Ǵabıt Músirepovtiń «ótinishin» oryndaǵan aqynnyń biri de Esdáýlet nemeresi ekenin esten shyǵarmaıyq. Nebári jıyrma jeti jasynda «Qara pımany» jazyp, qazaq poezııasyna úlken ekpinmen kelgen aqynnyń jyrlary zaý bıikten túskisi kelmeıdi, kerisinshe, kókke samǵaǵysy, órlegisi keledi.
Danyshpan Andre Morýa Chehovty «sózimen tanylǵan batyr» dep joǵary baǵalaǵanyn oqyrman jaqsy biledi. Táýelsizdik jyldary da bizdiń qoǵam áne sondaı sózimen elge rýh beretin batyrlardy izdedi. Tapty. Ulyqbek qalamy sol sátte «Zaman-aıdy» aq qaǵaz betinen aq mármár ún shyǵartyp, bozingenshe bozdatyp, qylqobyzdaı tolǵatty.
«Uldaryńnyń qaıda ketken quryǵy,
Qyzdaryńnyń qaıda ketken burymy?
Meıirimge zaryqtyrǵan zaman-aı,
Zaman-aı, zaman-aı,
Týǵan jerdiń laılandy-aý tunyǵy.
Qaıran elim, qaıran jerim qor bolǵan,
Jomarttyǵy sor bolǵan-aı,
Jarylystan kóz ashpaǵan dalam-aı.
Nege bizder ý ishemiz sýattan,
Nege bizder ajyraımyz tuıaqtan?
Týǵan jerdi tozdyrǵansha, zaman-aı,
Zaman-aı, zaman-aı».
Qazaqtyń basyna túsken náýbetterdi ejelgi zamanda jyraýlar jyrǵa qossa, búgingi zamanda batyl júrek aqyndar ómirsheń óleńderge arqaý etti. «Zaman-aıdy» keshegi «Elim-aıdyń» zańdy jalǵasy deýge de bolady. Ekeýiniń arasynda úsh ǵasyr ótkenimen, qazaq muńy seıilmepti, azaımapty. «Elim-aıdy» týdyrǵan «Aqtaban shubyryndy» bolsa, «Zaman-aıdy» týdyrǵan Semeı polıgonynyń ashy qasireti.
«Nege jerge kirmeımiz biz uıattan?
Qaıran elim, qaıran jerim qor bolǵan,
Jomarttyǵy sor bolǵan-aı,
Jarylystan kóz ashpaǵan dalam-aı.
Qırattyq ta ata-baba mazaryn,
Qasirettiń tarttyq endi azabyn.
Qoń etińdi oıyp bergen zaman-aı,
Zaman-aı, zaman-aı,
Kósiletin kórpeń qaıda, qazaǵym?
Qaıran elim, qaıran jerim qor bolǵan,
Jomarttyǵy sor bolǵan-aı,
Jarylystan kóz ashpaǵan dalam-aı».
Aqyndy da, onyń jyryn da zaman týdyratynyna endi senbeı kórińiz. Sanadan qaǵazǵa tamǵan sáýlede jaqut oılar shashylyp jatady, al ony qajetińshe terý – óz isiń. Jaqsy óleńdi oqý da – osyǵan uqsas qubylys. Árıne, árbir jaqsy shyǵarmanyń nasıhattalýy, oqyrman júregine jetýi, der kezinde oń baǵasyn alýy – sol shyǵarmanyń ekinshi álemi.
«Daýyl ótindegi japyraqtar»
«Men úsh ret ómirge keldim», deıtin aqyn Adonıs týraly da álem oqyrmany jaqsy biledi. Álı Ahmad Saıd Esber esimdi qalamger osy bir búrkenshik esimmen jaqut jyrlar jazyp, jurt júregin jaýlaǵaly shırek ǵasyr ótti. Ol 13 jasynda óz taǵdyrynyń aqyn taǵdyry ekenin bilgen. Onyń aqyndyq álemi tek áleýmettik qubylysty ǵana emes, negizinen kórkemdik nemese estetıkalyq qubylysty jyrlaıtyn poezııany unatty. «Átteń, aqyn bolsam» degen bala qııalmen júrgen Adonıstiń ómirin myna bir oqıǵa kúrt ózgertip jiberedi. 1943 jyly Sırııa óz táýelsizdigin alady: bul memlekettiń tuńǵysh prezıdenti Shúkirı ál-Qýatlı el ishin aralap issaparda júrgende, Hassabı aýylyna jaqyn mańdaǵy bir qalashyqqa kelip túsedi. Álı Ahmad óz janynan óleń shyǵaryp, el basshysynyń kelgen qadamyn, eldiń táýelsizdigin quttyqtap, bala júreginen týyndaǵan óleńin prezıdenttiń aldynda oqyp berýge daıyndyq jasaıdy. Ol áýeli alda bolatyn uly kezdesý týraly oısha jospar jasap ta qoıady, joǵary laýazymdylardyń aldynda ol óleńin jatqa aıtyp beredi, el basshysy óleńin unatyp oǵan qamqorlyq jasaıdy. Ol sosyn: «Meniń mektepke barǵym keledi» deıdi taısalmaı. Onyń tilegi oryndalady. Bul bala qııal shyndyqqa jaqyn boldy. Osy ertegi jelisimen bolashaq uly aqynnyń ómiri kúrt ózgeristermen tolyǵady. Kóp ótpeı ol Fransııadaǵy Tartýs lıseıine qabyldanady. 1944 jyly atalǵan lıseı jabylǵan soń úkimetke qarasty mektepke aýysady. Artynsha memlekettik stıpendııany ıelenip, Damask ýnıversıtetine oqýǵa túsip, 1954 jyly osy oqý ornyn fılosofııa mamandyǵy boıynsha támamdaıdy.
1967 jylǵy arabtyń saıası jeńilisi onyń júregine qanjar bolyp qadaldy. «Bul meniń esimim» atty rýhty óleńin ol osy sátte oqyrmanǵa arnaıdy.
«Jer betindegi sorly jan, qasyma kel,
bul dáýirdi shulyǵyńmen,
kóz jasyńmen súrtersiń.
О́z jylýyn izdep júrgen tánmenen orarsyń,
qala degen aqsúıekterdiń sheńberi.
О́z záýzátin arqalaǵan tóńkeris boldy kórgenim,
Mıllıondaǵan ándi jerlep... qorynǵam.
Qabirime kirdiń be, onda usta meniń qolymnan:
Iles meniń sońymnan.
Meniń dáýirim qaqpamdy dál qazirge qaqpaıdy,
Jahannamnyń beıiti aldymda tur qasqaıyp,
oǵan de berdim tózimdi.
Sultannyń súıek kúli...
usta meniń qolymnan:
Iles meniń sońymnan».
Sondaı-aq aqynnyń «Qamal» atty kitabynda, Lıvandaǵy azamat soǵysy, Izraıldiń shabýyly týraly tarıhı sátter sóz bolady, aqyr zaman, lırıkalyq jáne turaqty prozalyq tolǵanystar bizdiń qańyrap turǵan álemimizdi keremetteı úılesimdilikpen ózine tarta túsedi.
«Shól» atty óleńinen:
«Qıraǵan shaharlar, Jer shary tozańǵa
tıegen arbadaı».
Bul keńistikpen qalaı qaýysharymyzdy tek otty óleń ǵana biledi.
«Beıtanys» óleńinen:
«Esh topyraq oǵan meken bola almady,
óz qanynan basqa.
Ol pana izdep edi, tapqany tek
uıqysyzdyq lashyǵy boldy.
Ol jalyn atqan beınemen
Aq qarmen burala bıge basty.
Sosyn táńsárini qushaqtap,
ińir betine sýret saldy.
Sosyn: jel bitken meniń syńarym dedi.
Onyń erteńi
Kún men kókjıekti toǵystyrǵan keme boldy».
Jalpy, Adonıstiń ár kitabynyń aty da taǵdyrly deýge bolady. «Kún men túnniń paraqtary», «Teńiz ǵana uıyqtaı alady», «Súıispenshiliktiń jetkizilýi», «Adonıstiń qany», «Daýyl ótindegi japyraqtar», «Kúlder men raýshandar arasyndaǵy bir sát» bolyp kete beredi. Qýanyshy men jubanyshy egiz álemde ol turlaýsyz qoǵamǵa, ómirge poezııanyń kúshimen qarsy keldi. Qarsy kele beredi de. «Men kúnderdiń kúninde álemdik aqyn bolýym kerek», degen asaý arman ony úzdiksiz alǵa jetelep keledi. Sol armanyna jeteri sózsiz.
