Elordada ótken is-sharaǵa Fransııanyń Qazaqstandaǵy elshiligi muryndyq boldy. Basty maqsat – fransııalyq tájirıbeniń mysalynda jerasty sýlary týraly málimetterdi jınaý, basqarý jáne paıdalaný máselelerin keń aýdıtorııaǵa oqytý jáne túsindirý.
– Biz 2015 jyly qabyldanǵan Parıj klımattyq kelisiminiń oryndalý barysy úshin belgili bir dárejede jaýapkershilikti sezinemiz. Fransııa men Qazaqstan ártúrli klımattyq jáne geografııalyq jaǵdaılarǵa tap bolǵanyna qaramastan, eki eldiń Úkimetteri sý resýrstaryn turaqty basqarýdy qamtamasyz etýdiń ortaq mindetine ıe. Birneshe kún buryn Fransııa prezıdenti E.Makron klımat ózgerýiniń qıyndyqtaryna beıimdelý úshin sýdy basqarý saıasatyn qaıta qaraýǵa baǵyttalǵan birqatar sharany qamtıtyn jospardy usyndy. Bul jospardy ázirleý kezinde ınnovasııalyq sheshimderdi, ásirese sý resýrstaryn basqarý salasynda usynatyn fransııalyq tájirıbe paıdalanyldy. Geologııalyq jáne taý-ken zertteýlerine mamandanǵan BRGM memlekettik mekemesi jerasty resýrstaryn basqarýda sarapshy retinde tanylǵan jáne halyqaralyq yntymaqtastyqta mol tájirıbesi bar. Men osy joba aıasynda BRGM-di (Geologııalyq jáne taý-ken zertteý bıýrosy) Qazaqstandaǵy jańa seriktes retinde qarsy alatynymyzǵa óte qýanyshtymyn, – dedi Fransııanyń Qazaqstandaǵy elshiliginiń ókili Aleks Bortolan.
Geologııalyq jáne taý-ken zertteý bıýrosy eki jyl boıy Qazaqstannan Fransııaǵa delegasııalardy shaqyrý, oqytý men zertteýge granttar berý, fransııalyq sarapshylardyń Qazaqstanǵa jumys saparlary jáne biliktilikti arttyrý boıynsha tájirıbelik kýrs, saǵattar sekildi keń aýqymdy is-sharalardy uıymdastyrdy. Bul jobany Eýropa tarapy jáne Fransııa Syrtqy ister mınıstrligi qarjylandyrady. Osy oraıda semınarda ortalyqtyń Azııa boıynsha ókili Benýa Jýrdan jobalardy qarjylandyrýdy júzege asyrýǵa kómektesetin joba men kompanııanyń qyzmeti týraly tanystyrdy.
– Ortalyq Eýropalyq odaq deńgeıinde, kóptegen jyl boıy BRGM zertteý baǵdarlamalaryna qatysady, memlekettik saıasatty damytýǵa jáne halyqaralyq yntymaqtastyqqa qoldaý kórsetedi, osylaısha kóptegen berik áriptestik qatynastardy qalyptastyramyz, – dedi ol.
Jalpy sý resýrstary – shekteýli tabıǵı baılyq, olardy utymdy basqarý adamzat úshin mańyzdylyǵyn jyldan-jylǵa arttyrmasa, kemimeıdi. О́ıtkeni Qazaqstan álemde sapaly sýmen qamtamasyz etýdiń qoljetimdiligi boıynsha 70-orynda tur. Eýrazııa qurlyǵynda tirshilik kózi tapshy elderdiń kósh basynda keledi. Al Azııada 8-orynda. El aýmaǵynyń 2,8%-ynda ǵana ashyq sý qory bolsa, úshten eki bóligin qurǵaq aımaqtar quraıdy. Iаǵnı Qazaqstan «sýǵa táýeldi» elderdiń tobyna jatady. Tipti Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýynsha, 2030 jylǵa qaraı álemdegi toǵyzynshy terrıtorııada sý resýrstarynyń kólemi jylyna 90-nan 76 tekshe metrge deıin, ıaǵnı 15%-ǵa azaıady. Buǵan qosa BUU-nyń boljamy boıynsha 20 jylda Qazaqstanda sý tutyný 56 paıyzǵa artady dep boljanyp otyr. Demek qazir resýrstardy tıimdi úılestirý jáne jedel zertteý sý sarapshylary úshin mańyzdy degen sóz. Bul rette sheteldik obektıvti málimetter men zamanaýı joǵary tehnologııalarǵa negizdelip qurylǵan josparlar sapaly aýyz sýǵa qol jetkizý máselesin júıelendirýge óz yqpalyn tıgizbek. Osylaısha, Maqsut Narikbayev University atynan basqarma tóraǵasynyń orynbasary Aınur Káribozova is-sharany uıymdastyrýdyń mańyzdylyǵyn túsindirdi.
– Búginde sý resýrstaryn sátti basqarý bizdiń jaýapkershiligimiz ben osy shekteýli tabıǵı resýrstardy paıdalanýǵa degen sanaly kózqarasymyzǵa baılanysty. Biz óskeleń urpaqty ómirdiń mańyzdy kózi retinde sýǵa degen qurmet pen únemdi qarym-qatynasqa baılanysty tárbıeleýimiz kerek. Fransııa elshiligine osy mańyzdy jahandyq máseledegi belsendi ustanymy úshin alǵys aıtamyz, – dep qorytty A.Káribozova.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetine súıensek, qazir elimizde minirals.gov.kz iri aqparattyq júıe ázirlenip jatqan kórinedi. Onda paıdaly qazbalardyń barlyq túri, sonyń ishinde jerasty sýlary qamtylǵan. Bul júıeniń basty mıssııasy – jerasty sýlaryna qatysty máselelerdi sıfrlandyrý boıynsha jumysty jalǵastyrý, jerasty sýlaryn utymdy paıdalanýda sý paıdalanýshylarǵa barynsha qolaıly jaǵdaıdy qamtamasyz etý jáne sýdy paıdalaný monıtorıngin júzege asyrý.
– Qazaqstan úshin halyqaralyq tájirıbeni zerdeleý qyzyqty. Respýblıkada sý óte ótkir máselelerdiń bir. Mysaly, transshekaralyq jerasty basseınderi boıynsha bizde zerttelgen 15 basseın bar, biraq odan da kóp bolýy múmkin. Olardyń biri – О́zbekstan Respýblıkasymen birge Tashkent mańyndaǵy sý basseıni. Ol boıynsha ótken jyly IýNESKO-nyń qarjylandyrý aıasynda úlken jumys aıaqtaldy. Bizdiń jumysymyzdyń qorytyndysy boıynsha jerasty sýlarynyń halyqaralyq transshekaralyq basseınderin basqarý máselesi qanshalyqty kúrdeli jáne osy máselelerdi sheshýde halyqaralyq qoldaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekendigi aıqyn boldy. Bul jerasty sýlaryn paıdalanýda árqashan belgili bir kúrdelilik pen teńgerimsizdik bar, sondyqtan biz barlyq qatysýshy men tyńdaýshyny osy qıyn, biraq asa mańyzdy taqyrypqa tereńirek úńilýge shaqyramyz, – dedi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Geologııa komıteti tóraǵasynyń orynbasary Erlan Ǵalıev.
Jalpy, bolashaqta elimizde aýyz sý tapshylyǵyn boldyrmaý úshin osyndaı tájirıbe almasýdan bólek, syrtqy kontýrdaǵy belsendi dıplomatııalyq qyzmetti kózdeıtin júıeli sharalardy qolǵa alý qajet. Buǵan qosa ınventarızasııa, ekologııalyq monıtorıng, topyraqty zalalsyzdandyrý, sý resýrstary men nysandarynyń mańynda qalyptasqan polıgondardy rekýltıvasııalaý sııaqty sharalardy qolǵa alý kerek.
