Túpnusqadan tárjime – ýaqyt talaby

«Faýstyń» qazaqsha nusqasyn qazir tappaısyń

– Shyny kerek, osyǵan deıin álem ádebıetin jáne basqa tanymal shyǵarmalardy orys tili­nen­ aýdaryp keldik. Qazir dúnıe júzi­ne keń taraǵan tilderden (aǵyl­shyn, fransýz, ıspan, qytaı) qazaqshaǵa aýdaratyn qosyn­ qalyptasyp keledi. Bi­raq­­ sapaly aýdarmashylardy­ tár­bıeleý úshin memleket jaǵy­nan­ qoldaý kerek sııaqty. Siz­der­ qalaı oılaısyzdar?

Maqsat Dúıismaǵambet:

– Iá, biz osyǵan deıin álem ádebıetiniń tańdaýly týyndylaryn orys tiline aýdarylǵan nusqalary boıynsha tárjimelep keldik. О́ıtkeni orys tili negizgi til sanalǵan keńes odaǵynda shetel tilderinen aýdarma jasaýdyń kóp jyl boıy qalyptasqan jaqsy tájirıbesi boldy. Eń bas­tysy, memlekettik deńgeıde uıym­­das­tyrylǵan aýdarma mek­te­bi boldy.

 1955 jyldan bastap Más­keý­degi Ádebıet ınstıtýtynda kór­kem­ ádebıet aýdarmashylaryn­ jú­ıe­li túrde daıarlaý qolǵa alyn­­dy. Bolashaq aýdarmashylar­ Gorkıı atyndaǵy ádebıet ıns­tı­týtynyń kórkem aýdarma fakýltetinde bes jyl boıy ishteı oqyp bilim aldy. Kórkem aýdarma isin jańa óriske shyǵarý úshin burynǵy odaqtyń osy tájirıbesin biz de óz elimizde júzege asyrýymyz qajet dep oılaımyn. Qazir, óziń aıtqandaı, álem ádebıeti týyndylaryn ana­ tilimizge túpnusqadan tike­leı­ tárjimeleıtin aýdarmashy­lar­ qosyny qalyptasyp kele­di. Tek sol áleýeti myqty shyǵar­ma­­­shylyq kúshti bir arnaǵa toǵys­ty­rý úshin memlekettik turǵyda qol­daý kerek degen pikirińe tolyq qosylamyn. Bul oraıda memleket qoldaýymen iske asyrylǵan ıgi bastamalar bolǵanyn da aıtýymyz kerek. Máselen, 2017 jyly elimizde «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqý­lyq» jobasyn júzege asy­­­rý­­ maqsatynda «Ulttyq aý­dar­­­ma bıýrosy» quryldy. Osy joba aýdarmashylardyń shyǵar­ma­shylyq jumysyna jańa ser­pin­ berdi. Joba aıasynda tarıh,­ fılosofııa, sosıologııa, psı­hologııa, antropologııa, máde­nıet­taný, dintaný, lıngvıstıka, ınno­vasııa, medıa, ekonomıka,­ mened­jment, kásipkerlik, kıno­taný,­ teatrtaný salalary boıyn­sha álemniń mańdaıaldy ýnıver­sı­tetterinde oqytylatyn úzdik oqý­lyqtar qazaq tiline aýdaryldy.­ Aldaǵy ýaqytta «Ulttyq aý­­dar­ma bıýrosy» jumysynyń aıa­­syn keńeıtip, kórkem aýdarma­ salasyn damytýǵa tolyq múmkindik bar dep bilemin. Sonda kórkem ádebıet týyndy­laryn túpnusqadan tikeleı aýdarý máselesine qatysty sharýalardyń birqatary oń sheshimin tabar edi.

Roza Musabaeva:

– Mádenıettiń qaı salasy­ bol­syn memlekettiń qol­da­ýyn­­syz órge baspaıdy. Ra­syn­da, kezinde álem ádebıeti orys­ tilinen aýdarylyp keldi. Al túp­nusqadan tikeleı aýdarý, dá­lirek aıtqanda, nemis-qazaq­ kórkem aýdarma dástúri asa ta­lantty aýdarmashy, aqyn Medeý­baı Qurmanovtan bastaý alady­. Medeýbaı Shaıahmetuly sek­­seninshi jyldardyń basynda nemis­tiń uly aqyny I.V.Gıoteniń shedevr­ derlik «Faýst» dramalyq poe­ma­syn túpnusqadan tikeleı aýdaryp, aıdy aspanǵa shyǵardy. Bylaısha aıtqanda, stıldik jáne ulttyq erekshelikterin saqtaı otyra qazaqsha sóıletti. Poetıkalyq mazmuny sheber aýdarylǵan shyǵarmanyń tolyq nusqasy 1983 jyly jaryq kórdi. Munyń ózi kezinde eleýli oqıǵa bolǵany anyq. Osylaısha, Medeýbaı Qurmanov nemissheden tikeleı aýdarý janrynyń jandanýyna zor úles qosty. О́kinishke qaraı, «Faýstyń» qazaqsha nusqasyn qazir shammen izdep tappaısyń. Eger de álemdik deńgeıdegi áıgili týyndy taǵy bir ret basylyp shyqsa, tek aýdarmashylar, oqyrman qaýym úshin ǵana emes, taýqymeti mol kórkem aýdarmaǵa bet burǵan stýdentterge úlken kómek, rýha­nı azyq bolar edi. Al sapaly ulttyq aýdarmashylardy daıarlaýdyń tetigi eń áýeli sózdikke kep tireledi. О́ıtkeni Táttibaevanyń nemisshe-qazaqsha sózdigi sońǵy ret 1992 jyly shyqty. О́mir aǵyp jatqan sý sekildi, bir or­nynda turmaıdy. Endeshe, ýaqyt óte kele belgili bir sózder qol­da­nystan qalyp, jańa sózder ene­di.­ Iаǵnı tildik kommýnıkasııa udaıy qozǵalysta. Nemis tilinde qazir­diń ózinde bes myńdaı anglı­sızm bar. «Úlken nemis-qa­zaq­ sózdigi» men «Úlken qazaq-ne­mis sózdiginiń» áli kúnge basylyp­ shyq­­paǵany eldigimizge syn. Jo­ǵa­­ry oqý oryndaryndaǵy aýdar­ma­ isi mamandyǵyna oqyp júr­gen­ stýdentter qaı sózdikke ıek­ arta­dy eken deısiń osyndaıda. О́ıt­keni kez kelgen táýelsiz el eń­ áýeli ulttyq aýdarmashyny­ qa­jet­sinedi. Bile-bilgenge, mádenı almasýda aýdarmashy – eki el arasyn jalǵaıtyn altyn kópir.

Shırek ǵasyrdan beri eli­miz­­degi mektepterdiń basym kóp­­shiliginde tek aǵylshyn tili­ ǵana oqytylyp keledi. Al ne­mis­ jáne fransýz tilderi alynyp­ tas­tal­ǵan.­ Elimizde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýr­a­zııa­­ ulttyq ýnıversıteti men Kók­she­taý­daǵy Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy ýnıversıtette ǵana nemis tili oqytylady. Bir aıta keterligi, aldaǵy oqý jylynda orta mektepterde nemis jáne fransýz tilderi ekinshi shet tili retinde oqytylady desedi. Bul, árıne, quptarlyq jaıt. Biraq qazaq mektepterinde bul pánderde maman joqtyń qasy. Bul oraıda kórkem aýdarma máselesin sóz etý tipten erterek sııaqty. Sosyn nemis tili mektepterge engizilgen kúnde, onda aýdarma úıirmesi jumys istep, shaǵyn áńgimelerdi aýdartyp, baıqaý jarııalasa, yntalandyrsa deısiń.

Nemister Ortalyq Azııa áde­bıe­timen tanysýǵa ári ózderin tanys­tyrýǵa asyq. Bul maqsatta, 2021 jyly Gıote-ınstıtýttyń arnaıy jobasymen qazirgi zamanǵy poezııany Ortalyq Azııanyń bes (qazaq, qyrǵyz, ózbek, tájik jáne túrikmen) tiline aýdarylyp, «Simurgh» («Samuryq») antologııasyna («World&Steppe» bas­pasy, Almaty, 348 b.) óleńder túpnusqada, ıaǵnı nemis tilinde jáne aýdarmalary joǵaryda atalǵan bes tilde toptastyryldy. Germanııanyń qarjylaı qol­­daýymen jaryq kórgen jyr jı­naǵy sonysymen qundy. 2022 jyl­dyń kúzinde Tashkentte ót­ken «Nemis lırıkasynyń halyq­ara­lyq­ festıvalinde» «Simurgh»/ «Samuryq» antologııasy tanys­ty­rylyp, simurghpoesieraum.org vebsaıty kópshilik nazaryna usy­nyldy. Almatydaǵy Gıote-ıns­tıtýt jer-jerdegi kórkem shy­ǵarma aýdarmashylarynyń basyn biriktirip, olar aýdarmalardy ózara talqyǵa sala otyra, túrli jobany júzege asyryp keledi.

Dınara Mazen:

– Dál osy máselede memleket­ qol­daýy óte qajet, tipti bul sala­ǵa bıýdjetten aıamaı aqsha bólip,­ jan-jaqty kómek kórsetý kerek­ dep oılaımyn. Otyz jyl­dan beri til máselesi aqsap keledi­ dep bárimiz qapalymyz, bir jaǵynan ár adamnyń sanasyna baılanys­ty­ desek, ekinshi ushy mindetti tú­r­de memleketke baryp tireledi. Bılikte tildiń órkendeýine múd­de­li­ adamdar bolsa, qolynda barlyq te­tik bar.

Eń birinshi, mektep oqýlyq­ta­­ryn durys jazýdan bastaý ke­rek, qazirgi oqýlyqtar saýatty­ adamdy nadan qylady desem, ar­tyq aıtqanym emes. Úsh balasy mek­tepte oqıtyn anamyn, qazaq tilin­de jazylǵan oqýlyqtarda júıe de joq, saýat­ deńgeıi de tómen. Joǵary synyptaǵy kúrde­li­­­ pán oqýlyqtary kóbine aýdar­ma­­,­­ olardyń sapasyn muqııat tek­se­­­rý kerek edi. Oqysańyz, bala­ tú­gili ózińiz shatasasyz. Joǵar­y­­ oqý oryndaryn aıtpaı-aq qo­­ıa­ıyq,­ biz oqyǵan 2000 jyldary qa­jet materıaldyń bárin aý­da­ryp oqydyq, áli de sondaı jaǵdaı.

Ulttyq aýdarma bıýrosy­ qu­ry­lyp, 100 oqýlyqty aýdarǵanda seń­ qozǵaldy, biraq bıýro jumysy toq­taǵany ókinishti jaıt boldy.­ Kerisinshe, sol bıýroda shyń­da­lyp, tóselgen mamandarǵa jaǵ­daı­ jasap, bıýrony aýdarmashy daıarlaıtyn mekemege aınaldyryp, barlyq tildegi myqty oqý­­lyq­tar men kitaptardy aýdarý­ isin­ jalǵastyrý qajet edi. Qazir tili­ne jany ashıtyn azamattar jeke­ baspa ashyp, keıbiri óz qarjy­syna, endi biri demeýshi taýyp,­ álem ádebıetin qazaqshaǵa túp­nusqadan tikeleı aýdaryp jatyr.­ Bul sala óte jaqsy damyp­ keledi. Men biletin keı bas­pa­ memleket qarjysyna da­ kitap shyǵaryp jatyr, biraq olar­dyń usynysy naryqtaǵy baǵadan tómen ekenin baıqadym. Demek memleket bul salada aqsha únemdeıdi. Bir sát­tik arzan ataq shyǵaratyn dúnıe­ler­ge qarjy aıamaıtyn bılik tildi órkendetetin isterge basa mán­ berse deımin. Mysaly, ózi bas­pa ashyp, aýdarma jasatý jumysyn qolǵa alǵan baspagerler­ aıaǵynan turyp ketkenshe qoldaý jumystary bolsa, bul salaǵa qyzyǵatyn, biraq qarjy máselesi qolyn baılap júrgen myqty mamandar kóbirek tartylar edi. Sebebi naryqta qazaqtildi kitap­tar­ úlesi salystyrmaly túrde áli óte az.

Dosym Zikirııa:

– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­ kezinde aǵylshyn úkimeti Ýıns­ton Cherchıllge memleket­ bıýd­jetin qalyptastyryp jat­qa­nyn, osy oraıda mádenıet qyz­met­kerleriniń jalaqylaryn tómen­det­pekshi ekendikterin aıtady ǵoı.­­ Sonda Cherchılldiń bergen ja­ýa­­­by­­ «Onda biz ne úshin soǵysyp júr­miz?» bolypty. Muny nege aıtyp otyrmyn? Sebe­bi ádebıet – máde­nıet­ti qa­lyp­­­tastyrýshy basty sala­lardyń biri. Al mádenıetten qar­jy aıaǵan ulttyń bolashaǵy joq. Sebebi mádenıettiń máıegine qan­ba­ǵan urpaqtan erteń el tizgi­nin durys ustaıtyn tulǵa shyq­paı­dy.

Biz bala kezimizde álemdik klas­­­sıkany qazaq tilinde oqydyq. My­­saly, aýyl balasy Danıel Defo, Ýalter Skot, Aleksandr Dıýma, Servantes jáne t.b. álem­dik­­ klassıkterdi túpnusqadan oqı­­ ala ma? Joq. Balany bylaı qo­ıyp úlkenderdiń ózi oqı al­maı­­dy. Orys tilindegisiniń ózine eki­niń biriniń tisi batpaıdy. Son­daı álemdik jaýharlardan aýyl adamdarynyń habardar bolýy, sol qazynaǵa kenelýi árıne aýdarma, onda da kórkem, joǵary deńgeıdegi aýdarmanyń arqa­sy edi. Ol dúnıelerdi aýdar­ǵan­ aǵalarymyz da aramyzdan­ ket­ti.­ Endigi jerde kezek kezekti tol­qyn­ǵa keldi. Búgingi aýdar­­mashylar­ qo­synynyń bir artyq­shylyǵy bári derlik tikeleı túpnusqadan aýdarady. Aýdarmada deldal til bolmaýǵa tıis. Sebebi ár aýdarmashy sol ózi aýdaryp otyrǵan orta­ǵa, ultqa beıimdep, ol az dese­ńiz ózi nár alǵan ortanyń túsi­n­igimen aýdarady. Al ol úshin­shi bir tilge aýdarylǵanda óńi qalaı ózgeretinin baǵamdap otyr­ǵan bolarsyz? Qazirgi tańda­ elimizde aýdarmashy­lar­ qosyny qalyptasyp ta qal­dy.­ Bir áttegen-aı deıtin tusy, «Aýdarma bıýrosy» bolmasa basqa jaqtan tárjimeleıtin aýdarmashylardyń etken eńbe­gi­ne, tókken terine, juqarǵan júı­kesine alǵan qalamaqysy tatymaıdy. Nege? Sebebi kóbine aýdarmaǵa tapsyrys beretin jeke baspalar, jeke tulǵalar. Al bas­­pahanasy bolǵanmen, onda­ǵy qaǵazdan qurylǵyǵa deıin shetel­den aldyratyn elimiz úshin kitap shyǵarý isi tym qymbatqa túsedi. Osydan kelip jańaǵy jeke­menshik tapsyrys berýshiler aqsha­ny aýdarmashynyń eńbegi­nen­ (basqadan múmkin emes) únem­deıdi. Az aqshaǵa aýdarǵan aýdar­mashynyń ónimi sapasyz bolyp­ shyǵady. Bolmasa myqty aýdar­ma­shylardyń suraǵan baǵa­syn jeke­menshik ıeleri tóleı almaı­­dy­ da, áýesqoı aýdar­­ma­shy­ǵa júginedi. Onyń ne bolary bel­gili. Memleket qol­damaıdy emes, «100 jańa oqýlyq» nemese taǵy da basqa baǵdarlamalarmen qoldap jatyr. Elimizdegi búkil aýdarma salasyn qoldaýǵa mem­le­kettiń de qaltasy kótere bermes.­ Degenmen bul isti arnaıy zań ne­mese erejelermen retteýge bo­lar edi.

Sholpan Qyzaıbaeva:

– Aýdarmashylar álem áde­bıetiniń jaýharlaryn túp­nus­qa­dan­ tikeleı aýdaryp, qazaqtildi oqyr­manǵa usynady. Olardyń eńbegi­ eren. Ásirese zamanaýı qazaq­ ádebıetin álemge tanytýdyń mem­leket úshin strategııalyq mańy­zy zor. Endeshe, sapaly aýdarmashylardy tárbıeleý úshin mem­leket jaǵynan qoldaý kerek. Ol qandaı qoldaý bolmaq deseńiz, mynadaı usynys aıtar edim: Aýdarmashy daıarlaıtyn joǵary oqý ornyn támamdaǵan maman kez kelgen mátindi aýdaryp qana júre bermeı, izdenýi, kásibı tájirıbe almasýy kerek. Mysaly, aǵylshyn, nemis nemese basqa tildi elderde aýdar­­­­mashylardyń biliktiligin art­ty­rýǵa baǵyttalǵan myqty baǵdarlama óte kóp. Qazaq tiline aýdaratyn aýdarmashy sol is-sharalardyń birin qajetine oraı tańdap alady. Mine, osy tusta shetelderdegi arnaıy vorkshoptar men semınarlarǵa memleket qarajatyna sol mamandy jiberip tursa. Jol qarajatyn ótep berse boldy. Ol memleket úshin kóp shyǵyn emes. Kerisinshe, mádenıetimiz ben ádebıetimizge myqty ınvestısııa bolmaq. Búgingi kúni aýdarmashylarǵa ondaı múmkindik berilmegen. Sheteldik mádenıet oshaqtarynan bólinetin arnaıy qarajat bárine jete bermeıdi. Árıne, óz elimizde de ondaı kórkem aýdarma jasaýdyń tehnıkasy men túrli ádisin úıretetin is-sharalar bar bolar. Bolmasa, keleshekte memleket tarapynan sondaı arnaıy baǵdarlamalar qolǵa alynar. Úmit úzbeıik.

Sosyn elimizdegi baspa isin qoldaý kerek. Bilýimshe, eli­miz­de­gi­ baspalardyń 90 paıyzy jeke­menshik. Naǵyz baspa avtor­ men aýdarmashyǵa, redaktor men ıllıýstratorǵa qalamaqy tóleýi, qajet lısenzııany satyp alýy kerek. Odan basqa da baspa shyǵyny bar, jarnama, marketıng, logıstıka degen sııaqty. Sondyqtan keıbir baspalar túrli sebeppen, qarajaty bar avtor men aýdarmashyǵa tek tıpografııalyq qyzmet kórsetýmen ǵana shek­te­le­di. Elimizdegi baspalar tike­leı bas­pa isimen aınalysatyn ýaqyt­­ta qa­l­am­­­gerlerimiz, ásirese jas avtor­lar, neshe myńdaǵan tıraj­ben­ basylyp, aýdarmashylar úl­ken­ tilderden sapaly aýdarma jasap, qazaqtildi oqyrmanǵa usyna alady.

Til bilgenniń bári aýdarmashy emes

 – Biz úshin túpnusqadan aýda­rý aýadaı qajet. Al osy salada qan­daı mańyzdy máseleler týyn­­­­dap otyr?

Maqsat Dúıismaǵambet:

– Árıne, kórkem shyǵarma túp­nus­qadan tikeleı aýdarylǵanda ǵana­ oqyrmanǵa bar boıaýymen, bas­tapqy ajar-sıpatymen jetedi. Áıtse de álemdik ádebıet týyn­dy­­­laryn aǵylshyn, fransýz, nemis, ıspan, arab, qytaı, japon, túrik, t.b. tilderden tikeleı tárjimeleýge baılanysty biraz qıyndyq týyndaıtyny anyq. Túpnusqa tilin jetik biletin jáne tereń túsinetin aýdarmashylar daıarlaýdaǵy bas­ty salmaq – bul arada, eń aldymen, osy sala mamandaryn daıarlaıtyn eń basty oqý orny Abylaı han atyndaǵy Álem tilderi ýnıversıtetine, sondaı-aq shetel tilderi mamandaryn daıarlaıtyn basqa da joǵary oqý oryndaryna túsedi. Biraq... Osy oqý oryndaryn bitirgen túlekter túpnusqa tilin jetik bilip, tereń túsinetin deńgeıge jetken kúnniń ózinde kórkem aýdarma jasaı ala ma? Úlken máseleniń biri osydan týyndaıdy. О́ıtkeni aýdarmashy bolý úshin ádebı daryn kerek. Ana tiliniń ýyzyna jaryp ósken, qazaq tiliniń názik ıirimderin, alýan­ túrli boıaýyn tap basa tanyp, ózi aýdaryp otyrǵan jazýshynyń týyn­dysyn oqyrmanǵa qazaq tiliniń tól týyn­dysyndaı etip usyna biletin tárjimashy ǵana kórkem aýdarma jasaı alady.Sondyqtan atalǵan joǵary oqý oryndary ádebı aýdar­ma jasaıtyn maman­dardy bólek daıarlaýy kerek. Arnaıy top ashylyp, buǵan joǵaryda aıtylǵan talaptarǵa jaýap bere alatyn daryndy stýdentter irik­telip alynýǵa tıis.

Sholpan Qyzaıbaeva:

– Qazaqtildi oqyrmandy álem ádebıetiniń keremet týyndylarymen tanystyrý úshin túpnusqadan aýdarý qajet deımiz. Biraq ádebı aýdarmamen aınalysatyn aýdarmashy az. Sebebi ádebı aýdarmany kóz maıyn taýysyp aýdarady, alaıda eńbegine laıyqty eńbekaqy tólenbeıdi. Jaqsy tabys tabý úshin basqa mansapqa aýysyp ketedi. Kelesi úlken máseleniń biri – áli kúnge deıin qazaq tilinde sózdik joq. Taǵy bir másele – álem shyǵarmalarynyń orys tiline aýdarylǵan nusqa­sy­nan áli de qazaq tiline aýdarylyp kele jatqany. Ondaı shyǵar­ma­nyń­ kórkemdigi túpnusqasyna qara­ǵanda jupyny kúıge túsip, bar boıaýynan aıyrylady. Bul  –qııa­nat. Eń mańyzdy másele osylar. Basqa úlkendi-kishili másele nıet bolsa, jeńil túzeledi dep oılaımyn.

Dosym Zikirııa:

– Qandaı da bir ulttyń áde­bıeti, ásirese búgingi jahandaný jaǵ­daıynda syrtqy úderisterden tys qala almaıdy. Ol álem halyq­ta­rynyń ádebıetterimen yqpal­da­sa, básekelese otyryp damıdy. Búgin­gi tańdaǵy álemniń aldyńǵy qatar­ly ádebıetiniń kóbi osy úrdis­ten ótti. Tipti qazaq aýyz ádebıetiniń ózine musylmandyq shyǵystyń, parsy áleminiń yqpaly bolǵanyn kez kelgen ádebıetshi dáleldep bere alatyn shyǵar. Degenmen joǵaryda da aıtyp óttim, biz qazir keńes odaǵy kezindegi Qazaqstan emespiz. Ol kezeńge qaraǵanda shetelderdiń tilin ǵana emes, dilin de meńgergen jastarymyz kóptep shyǵyp jatyr. Aýdarmashyǵa kerekti eń basty qasıet osy. Endeshe, solardy nege paıdalanbasqa? Al olardy paıdalanǵanda da sólin syǵyp alyp, qabyǵyn laqtyryp tastaıtyn jemisteı etip emes, qanat baılap, shabyt beretindeı, ári qaraı da raqattanyp jumys isteıtindeı bolýy kerek. Sebebi aýdarma – ońaı jumys emes. Bú­gin­gi naryqtyq zamanda basqa eldi­ qaıdam, bizdiń elde aýdar­ma­ arqyly yrǵyn paıdaǵa kenelý­ múm­kin emes. Deı turǵanmen, alǵash­qy soqpaqtar bar. Kóptegen aýdar­mashy muny kásip qyla bas­tady. Ol uıalatyn nárse emes. Degenmen kásipten paıda tabam dep, sapa jaǵyn umytyp ketpeý kerek. Aýdarmashynyń, onda da túpnusqadan aýdaratyn­ aýdar­ma­shy­nyń eńbegi baǵalansyn desek, mem­leket aqsha bólmeı-aq qoısyn, aýdar­mashy eńbegin baǵalaıtyn naqty zań shyǵaryp, aýdarylatyn eldiń tiline jáne salasyna (aýyr-jeńi­line) oraı aýdarma qunyn, aýdar­ma jumysyndaǵy bet sanynyń tańbasyn belgilep berse tipti quba-qup edi. Tipti jeke­menshik kompanııalarǵa álem­dik­­ injý-marjandardy aýdarǵany úshin salyqtyq jeńildikter qaras­tyr­sa da artyq bolmas edi. Jyl sa­ıyn­ sapaly aýdarma ónim­de­rin­­ óndirgen jekemenshik bas­pa­ ıelerine arnaıy granttar ta­ǵaıyndasa. Sebebi qazir aýdarma­ berýshi kompanııalar, ásirese aý­sor­sıngtik kompanııalar bet sanyn­ da, baǵany da óz yńǵaıyna qaraı qoıyp alady. «Kelispeseń, basqasy bar» degen ustanym. Munyń ar jaǵynda kóbine sapasyz ónim jatady. Soǵan qaramastan óz eńbegin eshkimge buldamaı, ke­ri­­­sinshe naryq zamanyna yń­ǵaı­la­­nyp jatqan aýdarmashylar da bar. Sonyń bir mysaly, bel­gili aý­­dar­mashy, jýrnalıst – Shynar Ábilda qaryndasymyzdy atap­ óter­ edim. Ol jaqynda ǵana ózi­niń­­­ biraz jylǵy aýdarma oı-tol­ǵaý­­­larynyń negizinde «Álemdi óz­­­gertkiń kelse, áıeldi súı» atty jı­­­naǵyn shyǵardy. Oqyrman ta­­ra­­pynan suranys bar. Iаǵnı aýdar­mashylarǵa da naryqty zert­­t­­eý, naryq suranysyna oraı ju­mys isteý kerek sııaqty. Sonda eshkimge de jalynyshty bolmaıdy.

Dınara Mazen:

– Túpnusqadan aýdarý úshin aldymen sol tildi jetik biletin mamandar kerek jáne (odan da mańyzdysy) olar aýdarmany qyzyǵyp jasaýy kerek. Bizde qazir kóp adam ózin aýdarmashy sanaıdy, óıtkeni jumys barysynda túrli sala mamandary kóp materıaldy nemese qujatty ózderi aýdarýǵa májbúr. Olardyń sapasyn tekserip jatqan adam joq. Kez kelgen mekemege kirseńiz qabyrǵada oryssha mátin men qasynda «eshkim túsinbeıtin» qazaq tilinde jazylǵan aýdarmasy turady. Olar qazaqshasy turýǵa tıis degen soń amalsyz shala-pula aýdara salady.

Al ózim ishinde júrgen ki­tap shyǵarý jumysyna kelsek,­ bas­pagerler úshin saýatty maman­ tabý úlken problema bop otyr­ǵa­nyn jıi estip, kórip júrmin. Bylaı qarasańyz, qazirgi jas ma­man­­­dardyń kóbi aǵylshyn tili­n­ bile­di, mektepten jaqsy úırenip shyǵady. Bul jerde másele túpnusqa tilden góri ana tiliniń zańdylyǵyn jetik bilmeýde sııaqty. Birneshe til biletin adamnyń bári aýdarmashy bola almaıdy. Aǵylshyn tilin jaqsy biledi, oqyǵanda nemese estigende túsinedi, al sony qazaqsha jetkizý jaǵy qalaı? Qalaı estiseń ne oqysań solaı aýdaryp berý ekiniń biriniń qolynan keler, al qazaq tilinde jazylǵandaı etip aýdarý – kásibı mamannyń isi.

Roza Musabaeva:

– Germanııa, Shveısarııa, Aýstrııa sııaqty nemistildi elderde aýdarmashylar, qalamgerler shyǵarmashylyq turǵyda mıdaı aralasyp jatady. Túrli baıqaýlar, kitap jármeńkeleri, sheberlik saǵattary ótkiziledi. Halyqaralyq kitap kórmeleri men ádebı forýmdarǵa belsene qatysady. Bılik kórkem shyǵarmalardyń oqylýyna yqylasty. Oǵan qarjy salady. Baspadan shyqqan ádebı shyǵarmalardy jaqsy jarnamalaıdy. Ádette, olar kem degende bir álem (ıspan, nemis, aǵylshyn, fransýz) tilinde sóıleıdi. О́zara erkin túsinisedi. Olarda meıli aqyn, jazýshy bolsyn, stıpendııa utyp alyp, Shyǵarmashylyq úılerinde jazýmen aınalysady. Bizde de sondaı múmkindik týsa ǵoı. Tek shet tilinen aýdaryp qana qoımaı, qazaq qalamgerleriniń týyn­dylaryn da ózge tilge tike­leı aýdarýǵa múmkindik týar edi. Áde­bıettiń bir parasy sanalatyn kórkem aýdarma janry damysa, ózge el de qalamgerlerimizdiń tamasha týyndylarymen tanysý múmkindigine ıe bolar edi. Bizde nege Aýdarmashylar uıymyn quryp, sheberlik saǵattary sııaqty túrli sharalardy ótkizbeske?!

Germanııada jer-jer­de­ qa­lam­­­­gerler oqyrmanmen júz­de­­­­sip, jańa shyǵarmalarynan úzin­­­diler oqyp jatady. Ondaı­ bas­­qosýlarǵa tórtkúl dúnıe­den­­ kep jatatyn kórkem shy­ǵar­­ma tárjimashylary arnaıy­ shaqyrylady. Sol aýdarmashy­ bel­gili bir shyǵarmany óz tiline aýda­rýǵa yqylas tanytyp jatsa, qýana kelisedi. Baspagerler sol kitaptardy aýdarmashyǵa syıǵa tartady. Onyń osy joba­men alańsyz aınalysýyna jaǵdaı týǵyzyp, grantpen Aýdar­ma­shy­lar úıinde alańsyz aýdarýyna múm­kindik týǵyzady. О́zge tilge aýdarylǵan shyǵarmany baspa­dan jaryq kórýi úshin qarjy­lan­dy­ra­dy. Olardan úırenerimiz kóp. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, damyǵan eldermen tereze­miz­di teńestirýdiń bir ushy aýdarmada jatyr.

 Aýdarmashy – shyǵarmanyń ekinshi avtory

 – Elimizdegi keıbir ýnıversıtetterde aýdarma isi mamandyǵy bar. Biraq solardyń arasynan osy salaǵa ózin arnaǵan aýdarmashylardy kezdestirmedik. Bunyń sebebi nede?

Dınara Mazen:

– Múldem aýdarmashy shyq­paı­ jatyr deýge bolmas, qazir jaq­sy aýdarma jasap júrgen maman­dardyń birazy Shet til­deri­ ýnıversıteti sııaqty beldi oqý oryndaryn bitirgen. Degenmen mamandyǵy aýdarmashy bolsa da, bolashaǵyn aýdarmamen baı­la­nystyratyn stýdentter az ekeni ras. Byltyr Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń aýdarma kafedra­syn­da oqıtyn stýdenttermen onlaın kezdesý ótkizdim. Olarǵa «aýdarmashy bolam degen josparlaryń bar ma?» degende «ıá» dep jaýap bergeni az boldy. Abylaıhan atyndaǵy Shet tilderi ýnıversıteti stýdentterimen kezdeskende de sondaı jaǵdaı bolǵan edi. Baıqaýymsha, kóbi oqý bitirgen soń shet tilinde suranys bar basqa salaǵa ketýdi kózdeıdi.

Bir jaǵynan, olar aýdarma­ qıyn jáne tólemaqysy tómen sala dep oılaıtyn shyǵar. Ekin­shiden, jalpy maman daıar­laýda kemshilik kóp. О́zim magıstratýrada «aýdarma isi» mamandyǵynda oqydym. Biraq onda aýdarmashy emes, fılolog oqytýshy bolýǵa daıyndap jatqandaı sezim boldy. Praktıkada ýnıversıtetke sabaq berýge jiberdi. Dıplomymda «aýyzsha aýdarmashy» dep tur, birde-bir ret sınhronıst nemese ilespe aýdarmashylar qasynda bolyp, tájirıbeden ótken joqpyz. Tipti oǵan qatysty daıyndyq jumystary da bolmady. Qazir múmkin jaǵdaı jaqsyraq shyǵar. Arnaıy nıeti bar adam ınternet arqyly oqyp, til úırenip, damı­tyn zamanda otyrmyz ǵoı. О́z baıqaýymsha, aýdarmashy bolýǵa da beıim kerek, tabıǵı túısik qajet. Myqty aýdarmashy bolǵan hımık, tehnıkalyq oqý oryndaryn bitirgen tanystarym da bar.

Dosym Zikirııa:

– Sebebi joǵaryda aıtyl­ǵan­ aýdarma salasynyń tartym­syz­dyǵynda dep oılaımyn. Aýdarmashynyń halyqtar ara­syn­daǵy altyn kópir ekenin naqty paıymdap, ony baǵalaǵan kezde aýdarmashylar ádebı, kórkem aýdar­ma salasyna bet burady. Jete túsingen adamǵa aýdarma jumy­sy­ degenińiz – el men eldi ǵana emes, olardyń mádenıetterin, salt-dástúrin bir-birine tanytatyn, oqshyraıyp turǵan elderdi oqshaýlamaı baýyrǵa tartatyn, elder arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtatyn, bylaısha aıtqanda beıresmı dıplomatııa emes pe? Al osy mindetti moınyna alǵan aýdarmashy – orasan zor jaýapkershilik arqalaıtyn maman. Al sol mamanǵa jaqsy usynys bolmasa, eńbegi jaqsy baǵalanbasa, ol elin, jerin, tól ádebıetin, salt-dástúrin, tilin súıetin qyp-qyzyl otanshyl bolsa da mundaı aýyr isti aılar boıy ash otyryp istemeıtini anyq. Ázirge kórkem aýdarmadan góri sózbe-sóz aýdarma nemese telehıkaıalar tárjimesi ónimdirek bolyp otyr.

Roza Musabaeva:

– Menińshe, ádebıetke beıim balalardy shet (álem tilderi) tilin meńgerýge baǵyttasa, keıin ol prozaǵa meıli poezııaǵa qalam terbese de, mindetti túrde kórkem aýdarmaǵa bir soqpaı qoımaıdy. Ári qalamgerlerdiń halyqaralyq deńgeıdegi jıyndarynda óz oıyn (aýdarmashynyń kómeginsiz) erkin jetkizýge, ózara túsinisýde esh qıyndyq bolmaıdy. Sonda ǵana álemdik arenaǵa shyǵamyz. Iаǵnı qazaq eli shetel ádebıetin, shetel bizdiń ádebıetti tanıtyn, oqıtyn, baǵdarlaıtyn, baǵamdaıtyn bolady. HHI ǵasyr­­­da qazaq qalamgerleri óz qaza­­­nynda qaınamaı, álemge tany­lý­­dyń birden-bir kilti osynda­ jatyr. Ata-ana, mektep bolyp­ balany kórkem shyǵarma oqýǵa yntalandyrýdyń jolyn qaras­tyrsa, sondaı-aq aýdarma isi fakýl­tetterine oqýǵa túsýge kóbirek grant bólinse ıgi. Ári teorııa óz aldyna dáris beretin oqytýshynyń ózi de is júzinde kórkem shyǵarmany aýdarýmen aınalysyp jatsa, tipten jaqsy. Jyr qulageri Ilııas Jansúgirovtiń «Qulager» poemasy (ádebı redaktory Gerd Haıdenraıh) nemis tilinde jaryq kórgen soń, Ger­ma­nııadaǵy Dıýsseldorf teat­ry­ osy shyǵarmany sahnalady.­ Belgili aýdarmashy Ádilbek Áljanov Abaıdyń «Eskendir» poema­­syn nemis tilinde sóıletti. 2006 jyly qalamger, aýdarmashy Keńes Iýsýpovtyń jetek­shi­ligimen jaryq kórip kelgen «Álem ádebıeti» jýrnalynda qanshama álemdik deńgeıdegi tamasha jaýhar dúnıeler jarııalandy. Osy basylymnan Sholpan Baıneshova nemissheden tikeleı aýdarǵan I.V.Geteniń «Jas Verterdiń basynan keshken qasiretteri» shyǵarmasynyń qazaqshasy tańdaı qaqtyrdy. Biraq sol basylymnyń jabylýy aqylǵa qonymsyz. Tize berse, aýdarylyp jatqan shyǵarmalar bolǵanymen, teńizge tamyzǵan tamshydaı az. Osy bir baǵaly jýrnal keıin memleket tarapynan qarjy bólinbegendikten, jaryqqa shyǵýyn toqtatty. Eger oqyrman qaýym álem ádebıe­ti­men sýsyndasyn desek, osy jýrnal memleket tarapynan qarjylandyrylsa ıgi.

Meıli, damyǵan, meıli, damýy kesheýildegen ult bolsyn, tabıǵat qashan da uly jazýshylardy týdyryp otyrady. Al olardyń asyl-jaýharlary ózge tilderge tek aýdarmashynyń arqasynda ǵana tanylatynyn esten shyǵarmasaq bolǵany da.

Maqsat Dúıismaǵambet:

– Elimizdegi aýdarma isi mamandaryn daıarlaıtyn fakýltet alǵash ret 1989 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde ashyldy. Bul zaman talabyna saı ómirge kelgen fakýltet edi. О́ıtkeni ana tilimizdiń memlekettik mártebe alýyna baılanysty elimizde is qaǵazdaryn qazaq tilinde júrgizý qolǵa alyndy. Sondyqtan Aýdarma isi mamandaryn daıarlaıtyn fakýltetterdegi oqý baǵdarlamasy, eń aldymen, osy baǵytty negiz etip alǵan sııaqty. Oqý bitirgen soń da Aýdarma isi fakýlteti túlekteri kóbine-kóp is qaǵazdaryn júrgizý salasynda qyzmet istep, alǵan bilimi men tájirıbesin de osy baǵytta shyńdady. Bul fakýltette kórkem aýdarma sheberligi pán retinde júrgenmen, is qaǵazdaryn júrgizý jumysyna kóbirek kóńil bólindi. Aýdarma isi mamandyǵy boıynsha bilim alǵan stýdentterdiń kórkem aýdarma salasyna den qoımaýynyń bir sebebi osydan dep oılaımyn.

Sholpan Qyzaıbaeva:

– Aýdarmashy dıplomyn alǵanymen, aýdarmashy ekensiń, mynadaı ýaqyt arasynda osyndaı shyǵarmany aýdara ǵoı dep ony qushaq jaıyp eshkim shaqyryp jatpaıdy. Memlekettik mekeme men baspalar arnaıy jumys ornyn usynbaıdy. Jas maman basqa saladan da ózine jumys izdeıdi, kompanııalarǵa aýdarmashy, ofıs qyzmetkeri bolyp ornalasady, t.s.s. Taǵy bir sebebi – kórkem aýdarma jasaý óte kúrdeli is, kóbi buǵan shydamaıdy. Aýdaratyn mátindi oqyp, túsinip qana qoımaı, tipti keı tusynda taza izdenis jasaýǵa týra keledi.

– Jaqsy aýdarmashy óz salasynda qandaı sharttardy tolyq oryndaýy kerek?

Maqsat Dúıismaǵambet:

– Jaqsy aýdarmashy óz kóńi­­­linen shyqqan, óziniń jan dúnıesimen úndesetin týyndyny aýdarýy kerek. О́zi aýdaryp otyrǵan shyǵarma avtorynyń kókeıindegi oıdy tereń túsinip, ishteı oı eleginen ótkizýi, shyǵarma mátininiń ishki astaryn sezine bilýge tıis. Túpnusqa avtorynyń janyna maza taptyrmaǵan sezimderdi, onyń júrek lúpilin tap basa tanýy qajet. Shyǵarma avtory bas­tan keshken san alýan sezimderdi aýdar­ma­shy da óz basynan keshirýge tıis. Jazýshynyń ózindik stılin, til órnegin saqtaı otyryp aýdarýy qajet. Aýdarmashynyń kókeıinde: «Bul shyǵarmanyń ekinshi avtory –  menmin» degen senim bolýy kerek. Aýdarmashy ózi aýdaryp otyrǵan shyǵarmanyń ajaryn aıshyqtaı túsýi, qajet deseńiz, túpnusqa avtorymen shyǵarmashylyq básekege túse otyryp aýdarýǵa tıis. Aýdaratyn shyǵarmaǵa aýdar­ma­shy óziniń tól perzentindeı qaraýy qajet.

Sholpan Qyzaıbaeva:

– Eń aldymen, aýdaratyn shyǵar­mamen ózi tyńǵylyqty tany­sýy kerek. Shala biletin dúnıe­ni aýdarý qıyn. Eshteńeni qalt jibermeı, sapaly aýdarǵany jón. Aýdarma lısenzııasyn anyq­t­­­aýy qajet (ol lısenzııa aýdar­­mashyda nemese aýdarmany­ basyp shyǵaratyn baspada bolýy múmkin). Eger aýdarmashy avtordyń nemese baspanyń tapsyrmasymen jumys jasasa, olarmen mindetti túrde kelisim-shartqa otyrýy kerek. Ol qujatta eki jaqtyń kelisiminen basqa, aýdarmanyń kólemi, qalamaqy quny jáne aýdarmany tapsyrý ýaqyty sııaqty mańyzdy pýnktteri belgilenedi. Aýdarma jasaýǵa júreksinbegeni abzal, meıli, keı tusyn jymdastas­tyra almaı jatsa da. Sebebi aýdarmashynyń bári ádebı túrde aýdarýy shart emes. Baspa redak­tory keıin jóndep alady. Aýdarmaǵa kezdeısoq adam kele bermeıdi. Ýaqytpen sanaspaıtyn, aýdaratyn dúnıeniń ózine ǵana emes, oqyrman men baspalarǵa da bereri mol ekenin túısinetin, óz isine jan-tánimen berilgen adamnan ǵana myqty aýdarma kútýge bolady.

Dosym Zikirııa:

– Menińshe, eń aldymen­ qush­tar­lyq, ynta-jiger, qaı­sar­lyq kerek. Jaqsy aýdarmashy bolyp shyǵý úshin óziń úırengen shet tiline bar yntańdy salyp, qushtarlyqpen berile úırenýiń kerek. Úırenýiń az bolady, ony da ana tilińnen kem súımeýiń kerek. Arnaıy ýaqyt bólip, sol tilde án tyńdap, kıno kórip, maqal-mátelderin oqyp, zerttep, etnologııasyn, etnografııasyn, ulttyq ashanasyn, tarıhy men geografııasyn da zertteýiń qajet. Sol tildiń ókilimen emen-jarqyn suhbat quryp, dos bolyp­ ketseń tipti jaqsy. Sebebi osynyń bári aýdarmashynyń sózdik qorynyń molaıýyna keremet septigin tıgizedi. Til úırený degenińiz kólik tizgindeýdi úırený emes. Oǵan qanshama jyldaryń, tipti búkil ǵumyryń ketýi ǵajap emes.

Sonymen qatar aýdarmashy­ óziniń ana tiliniń qadir-qasıe­tine, bar boıaýyna, nár-ýyzyna to­lyq jaryǵan adam bolǵany óte durys. Kórkem shyǵarma aýdaratyn­ adam ǵalym bolsa, tipti quba-qup. Aýdarmanyń bul túri – jan-jaqty daıyndyqty talap etetin óte kúrdeli dúnıe. Sondyqtan da­­ bul saladaǵy aý­dar­­­­­­mashy jan­-jaqty, dúnıe­ta­nymy keń, tájirıbesi mol bolsa, onda sapaly dúnıeler tý­dyra alady. Sonda ǵana óziń ókili bolyp tabylatyn halqyń seniń aýdarǵan eńbegińdi óz týyn­dysyndaı qabyldap, tól ádebıetindeı súısinip oqıdy.

Dınara Mazen:

– Buǵan deıin aıtqanymdaı, elimizde barlyq salada qujattar, materıaldar kóbine oryssha, ony sol mekeme qyzmetkerleri ózderi aýdaryp alady. Olardyń kóbi ózin aýdarmashy sanaıdy. Keıde bir adamdarmen tanysqanda «frılanser aýdarmashymyn» deseń, olar qyzyǵyp, «men de jumysta qujattar aýdaryp júrmin, maǵan da tapsyrys alyp bershi, aýdarma jasaı alam» dep jatady. Sol kezde aýdarma isin ekiniń biriniń qolynan keletin ońaı jumys sanaıtyndaryn baıqap, tańǵalamyn.

Aýdarmamen kásibı aına­lys­qanyma on jyldan asty, oǵan­ deıin men de jýrnalıst, oqy­tý­shy bolǵanda áýesqoı aýdarma­ jasaıtynmyn. Jaqsy aýdar­ma­shy bolý úshin bizge únemi úırený kerek, aýdarma salasyna­ qatysty ádebıetterdi oqyp otyrý, syn estýge daıar bolý jáne syn­dy qabyldaı alý kerek. Aýdar­­­ma­shy­ny shyńdaıtyn – syn. Aýdar­ma­ jasap bitken soń redaktordan ótedi, sosyn tapsyrys berýshige jetedi. Ol ekeýi rıza bolsa, kóńiliń ornyǵady.

Sapaly aýdarma jasaý – bas­­ty­­ mindet, oǵan qosa aýdarma­ny­­ ýaqtyly ótkizý, mejeli ýa­qy­­tyn saqtaı bilý de mańyzdy. Frılanser jumys kestesin ózi bel­­gileıdi, taım menedjment saq­­tamasa jumysy júrmeıdi. Myqty, biraq óte jalqaý aýdarma­shy­­ tanys­­tarym bar. Tapsyrys berý­­shige ýáde bergen ýaqyttan keshik­tirip, shyryldatyp qoıý adamgershilikke qaıshy.

Roza Musabaeva:

– О́ziniń tól ádebıetin bala kúninen oqyp, ón boıyna ulttyq bolmys, salt-sanasyn sińirip, ana tilin jetik meńgerýge kúsh salsa bolady. Tildik qory baı bolýy úshin udaıy kóp izdenip, ózin jetildirip otyrsa, ózge aýdar­­mashylarmen tájirıbe almas­­tyryp otyrsa nátıjeli bol­maq. О́z basym áli jetilý ústin­de­min. Aýdarylǵan belgili bir shyǵarmanyń veb-saıty bolsa, ony ózge aýdarmashy da aýdarsa, eń úzdik aýdarma ózdiginen tanylmaı ma?! Mysaly, nemistiń lırık aqyny Genrıh Geıneniń tamasha «Loreleıa» óleńin Jýkovskıı, Blok, Marshak jáne t.b. orys tiline aýdardy. Biraq bárinen de eń sátti shyqqany – Vılhelm Levıktiń nusqasy. Aýdarma – áde­bıe­t­tiń qan tamyryndaı qasıetti janr. Aýdarmasyz álem ádebıeti tul.

Dóńgelek ústeldi júrgizgen

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»