Seısmıkalyq qaýipsizdik selqostyqty keshirmeıdi

Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi Seısmologııa ınstıtýty dırektory­nyń orynbasary Nursarsen О́zbekov­tiń málimdeýinshe, elimizde tabıǵı apattar, seısmıkalyq qaýipsizdik máselelerin júıelendiretin zań joq, bul «Azamattyq qorǵaý týraly» zańnyń keıbir baptarymen ǵana retteledi. Sarapshynyń aıtýynsha, bizge osy máselege baılanysty bólek zań kerek.

Qazaqstan aýmaǵynyń 40 paıyzy, onyń ishinde óndiris oryndary bar óńirlerdiń 60 paıyzy, hal­qy­nyń úshten birinen astamy turatyn eldi mekender jer silkinisi qaýpi joǵary aımaqtarda ornalasqan. Je­ke zań qabyldansa, seısmıkalyq qaýip­ti aımaqtarda salynyp jatqan ǵı­marattardyń qaýipsizdigi arnaıy zańmen retteledi. Tótenshe jaǵ­daı­larda halyq pen memlekettik júıe arasyndaǵy qarym-qatynas zań­men rettelýge tıis. Sarapshy aıtyp ótkendeı, tipti jeke zań qabyldaý keshikken kúnniń ózinde azamattyq qorǵanys týraly zań osyndaı baptarmen tolyqtyrylýǵa tıis.

Eldiń seısmıkalyq aımaq­taryn­da jumys istep jatqan stansa­lar sany seısmıkalyq qaýip­sizdik pen táýekeldi baǵalaýdyń negizgi min­detterin tolyqqandy sheshildi dep eshkim aıta almaıdy. Qyzylorda, Atyraý, Mańǵystaý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystarynyń seıs­mı­kalyq qaýipti aımaqtarynda seıs­mologııalyq baqylaýlar az, al Shyǵys Qazaqstan, Jambyl jáne Túrkistan oblystarynda seısmologııalyq ba­qy­laýlar áli jetkilikti deńgeıde da­mymaǵan. Túrkııadaǵy zilzaladan soń memlekettiń nazary osy baǵyt­tarǵa baǵyttalýy kerek edi. Biraq ázirge ýáde men jospardan ózge eshteńe aıtylyp jatqan joq.

Almatydaǵy eń joıqyn jer sil­kinisi 1911 jyly tirkelgen. Sarap­shylar mundaı kúshti jer silkinisiniń qaıtalanýy da, qaıtalanbaýy da múmkin ekenin aıtady. Mamandardyń sózine sensek, qala seısmıkalyq qaýipsizdik standarttaryna saı jo­balanyp salynǵan. Qazaqstan qu­rylysshylar odaǵy Almatydaǵy fı­lıalynyń dırektory Tımýr Nurtaev 1970 jyl­dan beri qaladaǵy bar­lyq ǵımarattar 9 baldyq jer silki­nisine laıyqtalyp salynǵanyn aıtady. Tımýr Nurtaev­tyń aıtýynsha, Al­ma­tydaǵy jańa kópqabatty úıler jaq­sy kúsheıtilgen. «Sonymen qatar olar betonnan sa­lynǵan, ol tabıǵatta ne­ǵur­lym uza­ǵyraq bolsa, ylǵaldy sińi­redi jáne soǵurlym kúshti bolady. Kir­pish mun­daı qasıetterge ıe emes, jyl ótken saıyn synǵysh bolady», deıdi maman.

T.Nurtaev jeke sektordaǵy úı­ler kóbinese seısmıkalyq qaýip­sizdik normalaryn saqtamaı salyn­ǵandyqtan, 5-6 baldyq jer sil­kinisi kezinde de qulap ketýi múmkin bolǵandyqtan, jeke úılerdiń qu­ry­lysyn qadaǵa­laýdy kúsheıtý mańyz­dy dep sanaıdy.

Al Tótenshe jaǵdaılar jónindegi vıse-mınıstr Ibragım Kúlshimbaev amplıtýdasy toǵyz ball jáne odan joǵary jer silkinisi kezinde Al­ma­tydaǵy turǵyn úılerdiń 30 paıy­zy­nyń qırap qalýy múmkin eke­nin aıtqan bolatyn. Bul týraly Al­maty qalasynda 2017-2018 jyl­­­dary júrgizilgen ǵıma­rat­tar men qu­rylystardy pasporttaý má­li­met­terinde aıtylǵan. Qujattandyrý 2001 jylǵa deıin salynǵan 10 525 nysandy qamtydy, onyń ishinde tur­ǵyn úıler, áleýmettik nysandar – mektepter, balabaqshalar, emhana­lar, aýrýhanalar, ákimshilik ǵıma­rattar bar. Bul baǵyttaǵy jumys qurylystardyń aqaýlary men tozýyn anyqtaý úshin ǵımarattardyń seısmıkalyq tózimdiligin tekserý maqsatynda júrgizildi.

Qazaq qurylys jáne sáýlet ǵyly­mı-zertteý jobalaý ınstıtýty óndiris jónindegi basqarýshy dırektory Eraly Shoqbarovtyń aıtýynsha, attes­tasııa qaladaǵy ǵımarattardyń úshten birine jýyǵy seısmıkalyq tózimdilik stan­dart­­taryna sáıkes kelmeıtinin anyq­taǵan. Sarapshy aıtyp ótkendeı, seısmıkalyq kúsheıtý baǵdarlamasy boıynsha áleýmettik nysandar – aýrý­­­hanalar, mektepter, emhana­­lar, bala­baq­shalar nyǵaıty­lyp jatyr. To­zyǵy jetken turǵyn úıler­ge kelsek, bul ǵımarattardy nyǵaı­tý múmkin emes. Sondyqtan úıler­diń kópshiligin jón­deý baǵdar­lamasy boıynsha súrip tastaý usynylyp otyr. Sondaı-aq ol pas­porttaý qorytyndysy boıyn­sha zert­telgen 10 525 nysandy 2 GIS elektrondyq kartasyna baıla­nys­tyrý arqyly elektrondyq tólqu­jat­tar jasalǵanyn, onda eń qajetti suraq­tarǵa jaýap berilgenin atap ótti.

«Eń senimdi úıler – bul jobalan­ǵan jáne normalarǵa sáıkes salynǵan úıler. Keńes dáýirindegi 5, 9 qabatty paneldi úıler jer silkinisine tózim­di. О́ıtkeni olar birqatar eldegi kúsh­ti jer silkinisterinen aman qaldy», dedi sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, mun­daı ǵımarattar qurylysy bastalmas­tan buryn kóp satyly eksperıment­tik synaqtan ótýge tıis. Almatyda 80-jyl­­­­­­­dardyń sońynda salynǵan mo­no­­lıtti úıler jer silkinisine tózim­di. «Ǵımarattardyń birqatarynda biz vıbrodınamıkalyq synaqtar júr­gi­zdik, bul qurylymdyq shemanyń seıs­­­mıkalyq júktemelerge tótep bere alatynyn kórsetti», dep atap ótti sarapshy.

Qurylysshylardyń kirpishten salynǵan turǵyn úıler seısmıkalyq silkinisterge tótep bere almaýy múm­kin degen pikirin E.Shoqbarov ta qoldaıdy. 2008 jyly ınstıtýt Al­matydaǵy kirpishten salynǵan úsh qabatty ǵımaratqa júrgizilgen vıbrodınamıkalyq synaq nátıjesi úsh qabatty kirpish úılerdiń de jer silkinisine tózimdi emestigin kórsetti. 1998 jyly qazaqtyń ult­tyq normalary ázirlendi, olar 2001, 2004, 2006 jáne 2017 jyldary óz­ge­risterge ushyrady. 2021 jyly bul normalar álemniń 40-tan astam elinde qol­danylatyn «eýrokodtar» dep atalatyn talappen tolyq úılestiriledi. Era­ly Shoqbarovtyń aıtýynsha, táýelsizdik jyldaryna deıin qolda­nylǵan keńestik normalarmen salys­tyrǵanda, qazirgi normalardyń senim­dilik deńgeıi 50 paıyzǵa joǵary. Sarapshynyń aıtýynsha, bizdiń stan­darttarymyz TMD elderimen sa­lys­tyrǵanda kósh ilgeri damyǵan. 2010-2015 jyldary elimizdiń qurylys salasy reformalanyp, bizdiń standarttar eýropalyq standarttar bazasyna beıimdelgen.

Almatylyq sáýletshi Almas Or­dabaev qurylys mamandarynyń tek­­se­rý­leri men zertteýleri óte mańyz­­dy ekenin aıtady. Tártip pen baqylaý qurylystyń barlyq kezeńin­­de birdeı júrý kerek. Onyń aı­týyn­sha, ǵımarattyń qańqasyn us­tap tura­tyn tirek buzylsa, jer terbe­lisine tózimdiligi tómendep, basqa turǵyn­darǵa qaýip tónedi.

«Qurylysta jańa tehnologııalardy qoldanyp, muny zańnamalyq deńgeıde bekitý kerek. 9 baldyq jer silkinisi kezinde úıde seısmıkalyq oqshaýlaǵyshtar bolsa, 4 baldyq jer silkinisi sııaqty seziledi, tek aspaly shamdar dirildeıdi», deıdi sarapshy.

Seısmıkalyq terbelistiń yqpa­lyn álsiretetin tehnologııa ýaqyt ótken saıyn jetildirilip keledi. Biraq Al­matyda mundaı tehnologııamen sa­lynǵan úı sanaýly ǵana. Sebebi baǵa­sy qymbat bolǵandyqtan tek bız­nes sanattaǵy úılerge ǵana salynady. Al memlekettik ıpotekalyq baǵdar­lamamen salynǵan úıler úshin mundaı tehnologııadan aspandaǵy aı men juldyzdyń baǵasy arzan.

Sarapshylardyń aıtýynsha, mun­daı tehnologııany aýrýhana­lar, mektepter, emhanalar, balabaqshalar, saý­da úılerinde qoldanatyn kez keldi. Oǵan qurylys kompanııalarynyń da, memlekettiń de qarjysy da, áleýeti de jetedi. Mıllıondyq qalalar ǵana emes, barlyq aımaqtardaǵy qurylys ǵımarattarynda terbelistiń yqpalyn álsiretetin, halyqtyń ómi­rin saqtap qalýǵa sep bolatyn teh­no­logııa­ny mindetteıtin zań­dy qabyldaýdy keshiktirýge bolmaıdy.

ALMATY