Baq meken

Túrki dostyǵyna adal ADA

Sóz aýanynan Baký qalasyna buryn da at basyn burǵanymyzdy ańǵarttyq. Biraq ol kezde qyzmet babymen aqparat taratý maqsatynda kelip, aınalamyzǵa emin-erkin kóz toqtatyp, moıyn buryp qaraýǵa ýaqyt tar boldy. Budan tórt jyl burynǵy saparymyzǵa sebep Túrkitildes mem­leket­ter yntymaqtastyq keńesiniń sammıti edi. Sol shaqta osy Túrki keńesiniń kere­gesin keńeıtip, salmaǵyn arttyrý úshin Túrki memleketteri uıymyna aınaldyrý týraly usynys aıtylǵan. Búginde baýyrlas elderdiń baılanysyn nyǵaıta túsý nıetinen týǵan bul ıgi ıdeıa naqty júzege asyp, túrki jurtynyń yntymaqtastyǵyna qaltqysyz qyzmet etip jatyr. Bakýge ekin­­shi ret qaıyrylýymyz da – osy baýyr­mal nıetimizden.

Dálirek aıtsaq, Bakýde Túrki memle­ketteri uıymyna (TMU) múshe jáne baqylaýshy elderdiń jýrnalısterine ar­nalǵan trenıng ótti. Atalǵan is-sha­ra­ny uıymdastyrýǵa ADA ýnıver­sıteti bas­­­­tamashylyq jasady. Buǵan Ázer­baı­jan, Túrkııa, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́z­­beks­tan elderinen 20 shaqty jýrnalıst jáne qoǵammen baılanys salasynda ju­mys isteıtin mamandar qatysty. 5 kúnge jal­ǵasqan trenıngte jergilikti jáne shet mem­leketterden kelgen medıasalanyń maı­talmandary dáris oqydy. Olardyń qa­tarynda «Al-Jazeera» jáne «TRT World» sııaqty úlken aqparat kompanııalarynyń tájirıbeli mamandary bar. Trenıng barysynda sıfrly medıa, jańa medıatrendter, daǵdarys jaǵdaıynda jumys isteý, áleýmettik jelilerdiń áleýeti, kı­ber­qaýip­sizdik taqy­ryptarynda jan-jaq­ty, tyń maǵlumatqa qanyqtyq. Son­daı-aq biz, qa­tysýshylar, atalǵan taqy­ryp­tarda óz oıymyzdy ortaǵa salyp, pikir al­ma­syp, óz eli­mizdegi tájirıbelermen bólistik.

Osynaý is-sharany joǵary deńgeıde uıymdastyrǵan, Bakýge kelgen betten qu­shaq jaıyp jylyushyraı qarsy alǵan, qu­raq ushyp barynsha kútken ADA ýnı­ver­sıteti ókilderiniń meımandostyǵyn, túrki elderine kózqarasy, kóńili alabóten ekenin ańǵarmaý múmkin emes. Baýyrlas elderdiń baılanysyn bekite túsýge beıil­di ekenin baıqatqan bakýlikter bul qala túrkilerdiń bir tóri ekenin alǵa tar­typ, óz úıimizdeı sezinýimizge jaǵ­daı jasady. Baqsaq, atalǵan ýnıversıtet aqyl-oıdyń keni ǵana emes, túrki yn­ty­maqtastyǵyna aıryqsha úlesin qo­syp jatqan birden-bir shańyraq eken. Buǵan qosa munda 40-tan asa shet memleketten, onyń ishinde túrki elderinen kelip bilim alyp jatqan stýdentterdiń qatary qalyń. Bul jastardyń kópshiligi bolashaqta elaralyq isterge aralasyp, jalpy jurt­tyń beıbitsúıgish, yn­ty­maqshyl bolýyna qyzmet etetin elshiler bolmaq. О́ıtkeni ADA ataýyn tarqatyp aıtqanda, Ázerbaıjannyń dıplomatııa akademııasy degendi bildiredi. 2006 jyly akademııa bolyp ashylǵan qurylym 2013 jyly ADA ýnıversıteti bolyp qaıta jasaqtaldy. Iаǵnı Ázerbaıjannyń Syrtqy ister mınıstr­­ligine qarasty bul oqý orny negizinen dıplomattardy daıarlaıdy. Sondaı-aq dostas memlekettermen qarym-qa­tynasty nyǵaıtatyn úlken kólemdegi is-sharalardy jıi uıymdastyrady. Onyń bir kórinisi – bizge, ıaǵnı TMU-ǵa múshe el­derdiń jýrnalısterine arnalǵan trenıng. Mundaı mazmundaǵy basqosýlardy túrki elderiniń jas elshileri arasynda da ótkizip turady eken. Buǵan qarap ADA ýnı­versıtetiniń túrki yntymaqtastyǵyna erekshe ekpin salatyny qýantty.

Menmundalaǵan mýzeı

«Myń estigennen bir kórgen artyq» degendeı, osy jolǵy saparymyzda Baký­diń biraz jerin aralap, keńinen tany­syp shyǵýymyzǵa múmkindik týdy. О́ıt­keni uıymdastyrýshylar kún saıynǵy baǵ­darlama boıynsha trenıngten keıin tarıhı, mádenı jáne kórikti oryndarǵa apa­ryp, qalanyń kelbetin qurap turǵan ne­gizgi nysandar týraly mol maǵlumat berdi.

Sonymen, alǵashqy bas suqqan mádenı ornymyz Bakýdiń bir sımvolyna aınalyp úlgergen Geıdar Álıev ortalyǵy boldy. Rasynda, salynǵanyna kóp ýaqyt bola qoımaǵan bul nysandy búginde shahardyń shyraıyn kirgizip turǵan ǵımarattardyń biregeıi deýge bolady. Qalaǵa kelgen kezde ózimiz otyrǵan kólik ishinen aınalamyzǵa bir sholyp qarap ótkende birden kózimizge túsken kóztartar kórnekti, fýtýrıstik týyn­dy osy bolatyn. Sonda sátin salsa, ishin de jaqsylap qarap shyǵýǵa nıet etkenbiz. О́ıtkeni buryn kelgen saparymyzda da syrtynan tamsanyp ketken edik.

Sóıtip, menmundalaǵan mýzeımen ja­qynnan tanysýdyń sáti tústi. Jol bastaý­shymyz Bahman esimdi azamat ǵımarattyń qalaı salynǵany týraly qyzyq derekterdi alǵa tartty. Tolqyn tárizdi ırektelgen alyp ǵımarat ómir ıirimin, toqtaýsyz aǵysyn bildirip turǵandaı. Al biz tolqyn ispettes formanyń jazýǵa uqsaıtynyn meńzep, G.Álıevtiń qoltańbasyna kel­tirip jasalǵan arhıtektýra degenniń qan­shalyqty shyndyqqa janasatynyn su­radyq. Biraq gıd munyń naqtylanbaǵan derek ekenin, ańyzǵa aınalyp ketken dolbar ekenin atap ótti.

2013 jyly ashylǵan ǵımarat áıgili ırak-brıtan arhıtektory Zaha Ha­dıdtiń jobalaýymen salyndy. Qury­lysy 5 jylǵa sozylǵan mýzeı saıabaqty, aına basseınderin jáne ashyq kórme alańdaryn qamtıtyn 10 gektar jerde ornalasqan.

Alyp ortalyq bir shańyraq astyna birden birneshe mádenı nysandy syıdyryp tur, bul – kórme zaldary kesheni, G.Álıev mýzeıi jáne «Aýdıtorıým» kongress or­ta­lyǵy. Birinshi mýzeı ekspo­zısııa­synda – 1969 jyldan 2003 jylǵa deıin aldymen Kompartııa Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy kezinde, sodan keıin Ázerbaıjan prezıdenti kezinde paıdalanǵan úkimet kólikteriniń jınaǵy. Basqa eksponattar kóshbasshy ómiriniń aǵymy arqyly eldiń tarıhyn, memlekettiń qalyptasýyn, ekonomıka, mádenıet jáne sport salasyndaǵy ult­tyq jetistikterdi beıneleıtindeı etip ornalastyrylǵan. Kabınettiń qaıta ja­salǵan ıntererinen, marapattar men syı­lyqtardan basqa, ortalyqqa kelýshiler qyzyqty fotohronıkany kóre alady jáne ınteraktıvti zalǵa bara alady. On­da glo­býstyń kómegimen G.Álıevtiń bas­qa mem­leketterdiń basshylarymen kez­de­sýleri beınelenedi. Mysaly, bul qatar­dan Qazaq­stan Prezıdentiniń de birneshe saparyn jáne Ázerbaıjan basshysyna syıǵa tart­qan tartýyn tamashalaýǵa bolady.

Ǵımarattyń eń bıik bóliginde turaqty jáne ýaqytsha ekspozısııalar ornalasqan. Ashylǵannan beri ortalyq qabyrǵasynda amerıkalyq pop-art sýretshi Endı Ýor­hol­dyń, kórnekti ázerbaıjan sýretshisi Taır Salahovtyń, nemis natýralıst fotogra­fy Teo Allofstyń, meksıka músinshisi Djordj Marınniń týyndylary qoıylyp, za­manaýı ónerdiń áıgili ókil­deriniń ta­qy­ryptyq kórmeleri, álem­niń 16 elinen áke­­­lingen kórkem qýyr­shaq­tar kórmesi jáne ta­ǵy basqa aýqymdy is-sharalar ót­ken eken.

Sondaı-aq mádenı muraǵa arnalǵan zal­darǵa barýǵa bolady, onda ulttyq kıim­der, qolóner, ydys-aıaq jáne mýzy­ka­lyq aspaptar (dybystyq jazbasy qo­­sylǵan) bar. Eger Bakýdiń barlyq kórikti jerin tamashalap úlgermeseńiz, «Mını-Ázerbaıjan» kórmesi shaǵyn eks­kýrsııanyń bir túrin usynady. Bul kórmede Tezepır meshiti, Qyz munarasy, Baký ákimshiliginiń ǵımaraty sııaqty kór­nek­ti sáýlet eskertkishteriniń 50 shaq­ty ma­keti ornalasqan. Al Pıter Lıppman­nyń keremet fotosýretteri arqyly ult­tyq taǵam­dardyń baılyǵy men alýan túr­liligine qanyǵýǵa bolady.

Buǵan qosa bul ǵımarat barlyq jas­taǵy kelýshilerge dárister, sheberhanalar jáne basqa da is-sharalar usynatyn má­denı jáne bilim berý ortalyǵy retinde qyzmet etedi. Tutastaı alǵanda, G.Álıev mý­zeıi – bul tamasha áser syılaıtyn arhı­tektýralyq shedevr jáne Ázerbaıjan eli­niń eń yqpaldy qaıratkerleriniń ómiri men mu­rasyna arnalǵan mańyzdy mádenı mekeme.

Eski shaharǵa es bolǵan abyz

Kelesi kúni qalanyń tereń tarıhynan syr tartatyn Eski shaharǵa bardyq. Muny ázerbaıjandardyń ózi Icherı sheher dep ataıdy. Iаǵnı qazaqsha dál solaı aýdarylyp tur. Onda bizdi aldymyzdan arqyrap Fýad Ahýndov atty kisi qarsy aldy. Bul adamdy bulaı jaıdan-jaı sıpattap otyrǵan joqpyz. Á degennen qosh keldińdi erekshe kóńil hoshymen, ór daýys­pen jarqyldap aıtqan kisiniń sóz saptaýynan ózin tanystyrǵandaı tarıhshy ǵana emes, arqaly, adýyn aqynǵa tán arynyn birden ańǵardyq. Keıin tarıhshynyń biraz áńgimesin tyńdaı kele, bastapqy oıymyz bekı tústi, onyń shyn máninde poezııalyq qarymy jáne ártistik qabileti baryn bildik.

Bul jerdiń tarıhyn bes saýsaǵyndaı biletin jáne ony tyńdaýshysyna erekshe yqylaspen jetkize alatyn osynaý suńǵyla tarıhshynyń qara sómkesinen biraz qundy jádiger de tabylady. Jádiger dep otyrǵanymyz – qolǵa da, kózge de túse bermeıtin sırek kezdesetin fotosýretter. Tasyn túrtse, tarıhy sóıleıtin kóne qalanyń ár nysany týraly baıandaǵanda, onyń baıyrǵy sýretterin de tizbektep qosa kórsetip, kóz aldymyzdan kınotaspany ótkizgendeı áser qaldyrdy.

Qııýyn keltirip jetkizetin qıssashydaı Fýad Ahýndov ár tarıhı orynmen baılanysty oqıǵalardy baıandaǵanda bir tilden bir tilge erkin oıysa beredi. Biz­diń aldymyzda turyp túrikshe, oryssha, aǵylshynsha sýyryp salyp, ony taǵy ártistik sheberlikpen poezııa tiline keltirip, áńgime tıegin aǵytqanda qalanyń tereń tarıhyna qalaı boılap ketkenimizdi ańǵarmaı qaldyq. Mysaly, «Álı men Nıno» ǵashyqtyq dastany, ol oqıǵamen baılanysty tarıhı oryndar, sondaı-aq eski shahardyń qabyrǵalaryn kim, qalaı turǵyzǵany, Shırvanshah saraıy, Qyzdar munarasy jáne Juma meshiti sııaqty kór­nekti oryndar týraly jan-jaqty maǵlumatqa qanyqtyq. Osy oraıda «Álı men Nıno» dastany Baký men Batýmıdiń mádenı baılanysynyń kórinisi ǵana emes, Shyǵys pen Batystyń arasyndaǵy bir kópir ekenine kóz jetkizdik. Bul das­tan – musylman ázerbaıjan Álı han Shırvanshır men hrıstıan grýzın qyzy Nıno Kıpıanıdiń ańyzǵa bergisiz mahabbaty týraly shyǵarma. Búginde Grýzııanyń  Batýmı qalasynda bul ǵashyqtarǵa arnalǵan qozǵalmaly alyp músin týrıster úshin tanymal nysan bolsa, Bakýdegi Eski shahardyń kóp bóligi osy áıgili ǵashyqtyq oqıǵa ótken jer retinde kórsetiledi.

Sonymen qatar Fýad Ahýndov Baký­diń kezindegi baı-manaptary qaı ǵı­maratty qalaı salǵany, tarıhı nysandar kimderdiń tarapynan qandaı ózgeriske ushyraǵany týraly oqıǵalardy táptishtep aıtyp berdi. Onyń áńgimesiniń áserimen Eski shahardy qalaı kezip shyqqanymyzdy da bilmeı qaldyq. Solaı kóshelerdi aralap kele jatqanda joldan bir saýdager sózge aralasyp, tarıhshyny osy jerdiń tiri jady men esi, ańyz adamy, meniń synyptasym dep maqtanyp qaldy. Rasynda, Fýad Ahýndov bizge de bul qalanyń qut-qasıetin qoryǵan shyraqshydaı, amanatyn arqalaǵan abyzdaı kórindi.

Osylaısha, Eski shahar erekshe esimizde qaldy. Bul tarıhı ortalyq – Bakýdegi eń tanymal týrıstik oryndardyń biri jáne IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine engizilgen. Bul jerdegi qabyrǵalar HII ǵasyrda salynypty. Shırvanshah saraıy – HV ǵasyrda el bıleýshileriniń rezıdensııasy retinde qyzmet etken ǵımarattar kesheni. Saraıǵa meshit, kesene, monsha jáne basqa da ǵımarattar kiredi, olardyń barlyǵy kúrdeli tas oıýlarmen jáne túrli tústi mozaıkalarmen bezendirilgen. Al Qyz munarasynyń tarıhy HII ǵasyrdan bas­talady eken. Munara tarıhymen baı­­lanysty ańyz kóp, biraq bul ádette kúzet munarasy nemese ǵıbadathana dep esepteledi.

Tarıhı kórikti jerlerinen basqa, Eski shaharda kóptegen dúken, meıramhana ornalasqan, onda kelýshiler dástúrli Ázerbaıjan taǵamdarynan dám tatyp, qoldan jasalǵan kádesyılar men qolóner buıymdaryn ala alady.

Qarabaq: qasıet pen qasiret

Ázerbaıjan halqynyń eń úlken qasireti Qarabaq desek, qatelespeıtin shyǵarmyz. Qarabaqty qaıtarý úshin qasyq qany qalǵansha kúresken qaısar bozdaqtardyń sany qanshama?! Ult rýhyn kótergen bul jeńistiń eskertkishterin Baký qalasynan kóptep kezdestirýge bolady. Olardyń ishindegi eń bastysy – Sheıitter alleıasy. Kezekti sheberlik sabaǵynan keıin TMU-ǵa múshe memleketterden kelgen bir top jýrnalıst qalanyń tórinen oryn tepken osy Sheıitter alleıa­syn ara­ladyq. Ári sol kúngi sabaǵymyz da qaq­tyǵys jaǵdaıynda jeke bas qaýip­siz­digińdi saqtaı otyryp, operatıvti habar ta­ratý jáne jalpy daǵdarys kezinde ju­mys isteýdiń erekshelikteri týraly bolǵan edi. Bul jóninde bizge Taıaý Shy­ǵys­taǵy qaqtyǵys jaǵdaıynda jumys iste­gen, kór­gen-túıgeni mol «Al-Jazeera» telear­na­sy­nyń tájirıbeli jýrnalısteri dáris oqydy.

Sondaı-aq qandy qaqtyǵystyń talaıyn Qarabaq jerinde kórgen Ázer­baı­jannyń BAQ salasyndaǵy mamandary da qundy málimetterimen bólisti. Bul rette Eýrazııalyq baspasóz halyqaralyq qory bizdi kóp jaıttan habardar etti. Atalǵan qordyń bas keńsesi Sheıitter alleıasynyń mańynda ornalasqan eken. Alleıany aralap, bozdaqtardyń rýhyna duǵa baǵyshtaǵannan keıin qordyń keńsesine kirip, jumysymen de tanystyq.

Bizdi qarsy alǵan Eýrazııalyq baspasóz halyqaralyq qorynyń prezıdenti Ýmýd Mırzaev azat etilgen Qarabaq jer­leriniń kartasyn kórsetip, osynaý qaqtyǵystyń tarıhynan biraz maǵlumat berdi. Onyń aıtýynsha, bul qor 1992 jyly Ázerbaıjanda tirkelgen táýelsiz halyqaralyq úkimettik emes uıym jáne muny ártúrli elden kelgen jýrnalıs­ter toby qurǵan. Qazirgi ýaqytta uıym joǵary bilikti qyzmetkerlerimen, myqty qarjylyq-tehnıkalyq bazasymen, úlken áleýetimen tabysqa jáne qurmetke ıe boldy. Búginde bul uıymda 100-ge jýyq qyzmetker jumys isteıdi, olardyń 70%-dan astamy soǵystan keıingi ýaqytta mınalardan zardap shekken Ázerbaıjan aýmaqtaryn tazartý jumystaryna tar­tylǵan. Jalpy, 20 jylda qaýipti aımaq 11 myń mınadan tazalanǵan eken. Uı­ym­ 5 negizgi salada jumys isteıdi: BAQ jáne azamattyq qoǵamdy damytý; qoǵam­das­ty­qty damytý; bosqyndar men máj­búrli qonys aýdarýshylardyń problemalary; bitimgershilik, janjaldardy sheshý jáne bilim berý.

Budan keıin Kaspıı teńiziniń jaǵa­laýyna jaqyn ornalasqan áskerı kórmege bardyq. Munda Qarabaqtaǵy soǵys ala­ńynyń kishigirim kórinisin kórýge bolady: tóbedeı bolyp úıilgen tankter, ashyq-shashyq jatqan mınalar, jerden qazylǵan bekinister, kazarma, tipti ázerbaıjandar basyp alǵan armenııalyqtardyń áskerı bazasynyń maketi – bári bar.

О́z sózinde Ýmýd Mırzaev Qarabaq qasiretin tartyp, qaıǵy jamylǵan Ázer­baıjan halqyna tileýles bolyp, qol­daý kórsetken túrki jurtyna erekshe rıza­shylyǵyn bildirip, mundaı nıet týysqan ha­lyqtardyń odan saıyn jaqyndastyra túsetinin alǵa tartty. 

P.S. Osylaısha, Baký qalasynda bolǵan az kúnde rýhanı azyq jáne óz salamyzǵa qatysty paıdaly sabaq bolatyn kóp jaıtqa qanyǵyp qaıttyq. Kóneden kele jatqan qalanyń tarıhyna boılaǵan saıyn sory da qalyń bolǵanyn, biraq sondaı synnyń bárinen synbaı ótken shahardyń búginde baǵy basym eke­nine kózimiz jetti. «Jel ótindegi qa­la» deıtin maǵynany beretin Baký qalasy burynnan beri Shyǵys pen Batys túr­kileriniń arasyn jalǵap turǵan altyn arqaýǵa balanady. Laıym, osy arqaýdan ajyramaı, túrki yntymaqtastyǵy máńgi jasaı bersin degimiz keledi.

ASTANA – BAKÝ – ASTANA