Mysaly, patshalyq Reseıdiń Ýfa men Sibirdegi namestnıgi I.Iаkobı Syrtqy ister kollegııasyna 1781 jyly 31 jeltoqsanda joldaǵan qupııa baıanhatynda: «Qazaqtar arasynda han saılaýy qazaq rásimi ejelgi jarǵy negizinde Ordadaǵy barlyq ıgi jaqsynyń qalaýymen júzege asady», deıdi.
Osyndaǵy patsha namestnıgi aıtqandaı, qazaq qoǵamynyń han saılaý dástúri bizdiń eramyzdyń IV-V ǵasyrlaryna – kóne ǵun dáýirine baryp tireledi. Ejelgi Túrik ordasy zamanynan, VI ǵasyrdan jetken naqty derekterge qaraǵanda, qaǵanat tarıhyndaǵy tórtinshi ámirshi Muǵan han taq bıligi aǵadan inige, odan soń aǵanyń balasynan ininiń balasyna kóshetin dástúrdi zań júzinde negizdepti.
Uly Túrik qaǵandyǵynyń murageri, odan sońǵy Batys túrik qaǵandyǵynyń tarıhı jalǵasy bolyp esepteletin Altyn Orda zamanynda bul kiltıpannyń da emi tabylady. Altyn Orda ulysynda da ejelgi túrik dástúrine saı, taq bıligi aǵadan inige kóshetin zań berik saqtalady, alaıda bılik mindetti túrde kelesi inige aýatyn salt qabyldanbaıdy, kelesi ini – týǵan ini emes, nemere, shóbere, shópshek ini bolýy da múmkin, áıteýir bıleýshi áýletten shyqqan úmitker tek saılaý jónimen ǵana taqqa jetedi. Sóıtip, osyǵan deıin jalpy jurtqa biligimen, erligimen tanylǵan, turǵylystar arasynda zor bedel alǵan, búkil áýlet moıyndaǵan adam han kóterilýge tıis bolady. Árıne, jańa han saılaýda belgili bir saıası kúshter men toptar, iri shonjarlar, keıde úlken bılikke jetken áskerbasy bekter sheshýshi qyzmet atqarǵan. Qaıtkende de, el tutqasyn ustap otyrǵan ıgi jaqsylardyń basym kópshiliginiń yrqynan tys, kezdeısoq adamnyń taqqa kóterilýi múmkin emes edi.
Jańa handy saılaý ashyq túrde, jarııa jaǵdaıda ótkizilgen. Áýeli búkil ulysqa saýyn aıtylady. Jurtshylyq belgili bir jerge jınalady. Han saılaý rásimin kórýge, belgili bir mólsherde syrttaı bolsa da atsalysýǵa ulystaǵy kári-jastyń báriniń de haqysy bar. Áıtkenmen, sheshýshi daýys – el aǵalaryna tıesili. Bular: el tizginin ustaǵan sultandar, rýbasy bıler, áskerbasy batyrlar jáne erligimen ne biligimen toptan ozǵan ıgi jaqsylar.
Álbette, el aǵalary aldyn ala aqyldasyp, keńese kele, belgili bir sheshimge toqtaıdy. Sodan soń ǵana jalpy jurttyń maquldaýymen han kóterý rásimi juma kúni ashyq aspan astynda ótetin bolǵan. Jınalǵan jurt keń maıdanda attyly-jaıaýly alqa-qotan turady. Ortaǵa qymbat kilemder, túrli tústi tekemet, syrmaq, jibek kórpeler jaıylǵan. Bul eń syıly tór dep esepteledi. Tórde han saılaýǵa tikeleı qatysqan el aǵalary mansap-dáreje, ataq-bedeline qaraı úsh qatar, tórt qatar bolyp dóńgelene otyrady. Qaq ortada, ıaǵnı tórdiń tóbesinde osy saltanatqa oraı arnaıy basylǵan, altyn ádipti juqa aq kıiz.
Jurt ornyǵyp, dabyra basylǵan soń, kúlli Ordaǵa tanymal, ataq-abyroıy zor aqsaqaldardyń biri ornynan kóterilip, jınalǵan jurtqa Uly keńestiń sheshimin jarııalaıdy, handyqqa kimniń saılanbaǵyn aıtady. Budan soń elge tanymal eki adam bolashaq taq ıesin eki jaǵynan qoltyqtap ákelip, aq kıizdiń ústine shyǵarady. Áli han emes, úmitker aq kıizdiń ortasynda júzin qubylaǵa qaratyp, qolyn qýsyryp, maldasyn quryp otyrady.
Osydan keıin: rý basy – sheshen bıler, ásker basy – kózsiz batyrlar, keıbir yqpaldy sultandar kezek-kezek kópshilikke qarata jańa hannyń abzal qasıetterin jáne alda atqarar mindetteri jaıly ózderiniń júrekjardy pikirlerin joldaıdy. Hannyń jaqsy isteri madaqtalady, elge bereke-birlikti saqtaý turǵysynan nasıhat aıtylady. О́ıtkeni han saılaý – barsha halyqqa ortaq is.
Odan soń dinbasy moldalar Quran aıatyn oqyp, kúlli jurtty birlik, pátýaǵa shaqyrady. Sońynda ulystyń atynan bata jasaıdy. Budan keıin asa yqpaldy rýlardan saılanǵan myqty tórt azamat ortaǵa shyǵyp, han otyrǵan aq kıizdiń tórt pushpaǵynan ustap, bastarynan asyra joǵary kóterip, qaıtadan jerge túsiredi. Qazaqtyń «aq kıizge kóterip, han saıladyq» degen uǵymy osynda jatyr.
Áýelgi tórt jigitten keıin ulys bekemdigine tikeleı qatysy bar tulǵalar rý-rýymen toptalyp kelip, aq kıizde otyrǵan handy kezek-kezegimen tóbesine kóterip shyǵady. Bul rásim ár atqarylǵan saıyn rýdyń bedeldi áıelderi han otyrǵan aq kıizge altyn-kúmis teńgeden shashyp turady.
Bul rásim aıaqtalǵan soń el aǵalary hannyń syrtqy kıimin sheship, alǵash kótergen tórt jigitke úlestiredi de, hanǵa jańadan tigilgen altyndy aıyr qalpaq, qamqa ton, zerli shalbar, oqaly etik kıgizedi, bar jaraǵyn asyndyrady, sońynda altyndy er-turmany bar arǵymaq atqa mingizedi. Asan qaıǵy atamyzdyń:
Arǵymaq atqa mindim dep,
Artqy toptan adaspa! – deıtin tolǵaýy osyndaıda aıtylsa kerek.
Arǵymaq atqa mingen han Qazaq Ordasynyń bıleýshisi retinde tolyq moıyndalǵanyn bildiredi. Qazaq rásiminde hanǵa mańdaıyn jerge tıgizip bas urý bolmaǵan, tipti túzde tize búgý de joq, hanǵa degen qarashanyń eń úlken qurmeti – attan túsý, túregep turyp qol qýsyryp izet bildirý ǵana.
Qazaqta «otyz kún oıyn, qyryq kún toı» degen sóz bar. Ol osy han saılaý rásimine qatysty aıtylǵan. Saılanǵan handy alys-jaqyndaǵy jurt quttyqtaı kelip, ulan-asyr toı jasaǵan. Toıda jyraýlar ónegeli jyr aıtady, kúıshiler kúı tolǵaıdy, alaman báıge, jamby atý, kókpar, balýan kúres sııaqty ulystyń mereıin kóteretin, jurtty erlikke, kisilikke baýlıtyn, jas urpaqqa úlgi-ónege tastaıtyn, salt-dástúrdiń bári han toıynda kórinis beredi.
Osy oraıda, basqa jurtta joq rásim «Han sarqyty» degen bar. Toıǵa kelgen qaýym hannyń óristegi mal-múlkinen qozy-laq, taıynsha-torpaq degendeı sarqyt alyp ketedi. Bul – óte jaqsy dástúr, toıǵa kele almaǵan ulys tilekshisi jarly-jaqybaı qaýym osylaı dám tatady. Bul – eshqandaı yrym-nanym emes, dástúr, halyq qalaýymen kóterilgen hanǵa degen qurmet. Arada apta ótpeı sarqytqa ketken maldyń orny «Han shashý» rásimimen neshe eselep tolady.
Qazaq dalasyn zertteýshi orys ofıseri I.G.Andreev 1771 jyly qazaqtardyń Abylaıdy han saılaý rásimine qatysyp, kórgen-bilgenin qaǵazǵa bylaı dep túsirgen: «Abylaı sultandy ulyqtap, han taǵyna otyrǵyzý rásimine sultandar men starshyndar, qara halyq jınaldy. Rásimge kelgender aınaldyra tósep tastalǵan kilem-tekemetterdiń ústine jas jaǵynan, rýlarynyń dańqy jaǵynan jol-jobany saqtap, úsh-tórt qatar alqa-qotan otyrysty. Sodan keıin hannyń erligi, aqyldylyǵy, jaqsy qasıetteri madaqtaldy. ...Qysqasy jınalǵan jurt Abylaıdy han bolýǵa laıyq dep tanydy. Odan keıin ataqty tórt adam Abylaıdy aq kıizdiń ústine otyrǵyzyp, bastarynan asyra joǵary kóterip «Han! Han! Han!» dep birneshe márte aıǵaılady. О́zgeler de qaıtalady...», dep jazady (I.G.Andreev. Qyrǵyz-qaısaqtyń Orta júz bóliginiń sıpattamasy. Almaty. 1998, 36-37-b).
Qazaqtyń han saılaý joralǵysy – halyqtyq demokratııanyń aıqyn kórinisi. Kóshpendi ómir tirshiligine negizdelgen qoǵam úshin eń utymdy jol. Eger osy júıe buzylsa, ulys ydyraıdy. Mysaly, qazaq tarıhynda Qaıyp ólgen 1719 jylǵy han saılaýda, el aǵalary bir mámilege kele almaı, aqyry momyn Bolatty han saılaıdy. Ony Ábilqaıyrdyń toby moıyndamaıdy. Osy bir jorasyzdyqtyń saldarynan el basqarýsyz qaldy da, birlik ketti. Osyny paıdalanǵan oırattar qazaqty aqtaban shubyryndyǵa ushyratty. Bir qateliktiń ózi osyndaı zardap ákeldi.
Sol sııaqty Altyn Ordanyń uıyq ortalyǵy shalqar Edildi mekendep qalǵan Noǵaı ordasy bılikti hanǵa emes, bılerge berdi de, el basqarýdaǵy dástúrli júıe aýysty. Nátıjesinde, ýaqyt ozǵan saıyn Noǵaı Ordasy bytyrap, aqyry tozyp joǵaldy.
Taǵy bir dálel, dúnıeni dúbirletken Oırat handyǵy ár qońtaıshysy ólgen saıyn taqqa talasý kúsheıip, árkim ásker kúshimen bılikti tartyp ala berý etek alyp, dástúrli basqarý júıesi buzylýy saldarynan, aqyry jer betinen joq bolyp ketti (Maǵaýın M. Qazaq tarıhynyń álippesi. Almaty: «Qazaqstan», 1995. – 193-197-b.).
