Topyraqtyń tozýy – toqshylyqqa tóngen qaýip

Keshendi baǵdarlamany keshiktirmeı qabyldaý qajet

Raýshan Ramazanova:

– Elimizde topyraq jamylǵysy alýan túrliligimen erekshelenedi. Soltústiktegi ormandy-dala aımaǵyndaǵy kádimgi qara topyraqtan bastalyp, ońtústikte qońyr jáne sur-qońyr shóldi topyraqtarǵa deıin taralǵan. Keıingi jyldary tehnogendik áser men aýyl sharýashylyǵyna paıdalaný, sondaı-aq klımattyń ózgerýiniń saldarynan topyraqtyń tozýy men shóleıttený úderisteri qarqyndy da­myp keledi. Atalǵan máseleler erekshe alańdatýshylyq týǵyzady, óıtkeni bul respýblıka halqyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselelerimen tikeleı baılanysty.

Qazaqstanda ekonomıkalyq qatynas­tar­dy qarqyndy damytýdyń basym ba­ǵyt­tarynyń biri – tabıǵı resýrstardy, atap aıtqanda, topyraq pen jer resýrstaryn utymdy jáne tıimdi paıdalaný jáne qorǵaý, ıaǵnı topyraq qunarlylyǵyn jáne aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń ónimdiligin saqtaý, artty­rý. Degradasııa jáne shóleıttený úde­ris­teriniń qarqyndy damýy nátıjesinde topyraqtyń qunarlylyǵy men aýyl sha­rýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi kúrt tómendedi, jalpy ekologııalyq jaǵ­daı nasharlady. Búgingi tańda topyraqtyń tıim­diligi ǵana emes, sonymen birge áleýet­ti qunarlylyǵy 40 paıyzǵa tómen­de­di, sýarmaly jerlerde tuzdanǵan jer­lerdiń aýdany 35-37 paıyzǵa ósti, jer­diń topyraq-melıoratıvtik jáne eko­logııalyq jaǵdaıy nasharlady, ná­tıjesinde aýyl sharýashylyǵy daqyl­dary­nyń ónimdiligi kemidi. Eger memle­ket pen qoǵam tarapynan degradasııa jáne shóleıttený úderisterin toqtatý jáne boldyrmaý, tozǵan jáne erozııaǵa ushy­raǵan jerlerdiń ónimdiligin saqtaý jáne arttyrý boıynsha shuǵyl sharalar qa­byldanbasa, bolashaqta daǵdarystyq jaǵdaılar týyndaýy múmkin.

Búginde ónimdiligi tómen jáne erozııaǵa ushyraǵan jerlerdi saqtaý jáne qalpyna keltirý, sýarmaly jerlerdiń topyraq-melıoratıvtik jáne ekologııalyq jaǵ­daıyn jaqsartý jáne jalpy halyqty ósim­dik sharýashylyǵy men mal sharýashy­ly­ǵynyń ekologııalyq taza ónimimen qam­tamasyz etý respýblıkanyń topyraq jáne jer resýrstaryn utymdy paıdalaný men basqarýdyń jahandyq máseleleri bolyp sanalady. Bul úshin eń aldymen «Topyraqty qorǵaý týraly», «Aýyl sha­rýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń qu­narlylyǵyn memlekettik retteý týraly» zańdardy jáne tıisti normatıvtik qu­qyqtyq aktilerdi nemese aýyl sha­rýa­­shylyǵy maqsatyndaǵy topyraq resýrstary men jerlerdi basqarýdy qam­tamasyz etetin, «Qunarlylyq» to­lyq­­qandy memlekettik keshendi baǵdar­la­masyn ázirleý jáne qabyldaý qajet.

«Sıfrly Qazaqstan» jańa memle­ket­tik baǵdarlamasynyń maqsaty – eko­no­mıkanyń negizgi sektorlaryn sıfr­landyrý. Topyraq resýrstaryn turaqty bas­qarý jáne topyraq qunarlylyǵyn saqtaý jáne qalpyna keltirý máseleleri boıynsha jedel sheshimderdi qabyldaý úshin tıisti qarjylandyrýdy qamtamasyz ete otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń topyraq resýrstarynyń aqparattyq júıesin jáne qazirgi zamanǵy topyraq kar­tasynyń elektrondyq jáne qaǵazdaǵy nus­qalaryn qurý boıynsha memlekettik qol­daý qajet. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta bul salalyq mınıstrlikterdiń (AShM, ǴJBM, ETRM) bıýdjetinde qarastyrylmaǵan. Sondaı-aq «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KeAQ enshiles uıym­darynyń bazasynda memlekettik tap­syrys negizinde topyraqtyń qunar­ly­lyǵy men transformasııasynyń dına­mıkasyn zerdeleý boıynsha zertteýler júrgizý úshin monıtorıngtik alańdar qurý qajet.

Keıingi jyldary álemniń barlyq elinde, onyń ishinde Qazaqstanda ekolo­gııa­lyq taza ónim alý ǵana emes, eń aldymen topyraqtyń qunarlylyǵyn saq­­taý jáne onyń One health and Soil health tujyrymdamalary sheńberinde ju­mys isteýin qamtamasyz etý maqsa­ty­men organıkalyq eginshilik damyp keledi. Munda da topyraqtanýshy ǵa­lymdarsyz organıkalyq ónim nary­ǵynda ilgerileý múmkin emes. Bul bo­la­shaqta topyraq-agrohımııalyq zert­teý­ler­di damytýdyń ǵylymı negizi bolady.

Bul rette aıtarym, memleketimiz agrar­ly el bolǵandyqtan, topyraq qunar­ly­lyǵy men odan alynatyn ónimniń sapasyna tıisti dárejede mán bersek, elimizdiń ekonomıkalyq turǵydan damýy­nyń draıveri bola alady.

Aýyspaly egis topyraq qunaryn arttyrady

Marııa Ámenqyzy:

– Topyraqtyń qunarlylyǵyna monıtorıng jasap jáne bıologııalyq bel­sendiligin anyqtaımyz. Topyraq – tiri organızm, onyń quramynda tiri mık­ro­aǵzalar bolady. Onyń bári zertteýdi qa­jet etedi. Soltústikte qarashirindi kóp bolǵandyqtan, eksportqa shyǵatyn astyq ósiriledi. Ońtústikte sur topy­raq, qarashirindi 2 paıyzdan aspaıdy. Oblys boıynsha tyńaıtqyshqa degen qajettilik 275 myń tonna kóleminde anyqtalsa, qazirgi ýaqytta normanyń 12 paıyzy ǵana engiziledi. Bul – óte tómen kórsetkish. Naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda eginshilik mádenıetiniń jalpy quldyraýy, ǵylym men óndiristiń álsiz baılanysy, qarjylyq-ekonomıkalyq turaqsyzdyq jáne aýyl sharýashylyǵyn materıaldyq qamtamasyz etý deńgeıiniń tómendeýi, topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtaý máselelerin sheshý memlekettik mańyzy bar máselege aınaldy. Mundaı jaǵdaılarda topyraqtyń tıimdi qunar­lylyǵyn saqtaý úshin birqatar únem­di, arzan agrotehnıkalyq sharany at­qarý qajet. Almaty oblysy Balqash aýdanyndaǵy Aqdala massıvinde kú­rish negizinen sortań topyraqtarda ósi­riletindikten, mundaǵy eginshilik júıesi ınjenerlik melıorasııalanǵan jer men sý resýrstaryn joǵary tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etýge tıis. Ol topyraq qunarlylyǵyn joǵary deńgeıde ustaý, olardyń melıoratıvtik jáne jalpy ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý sharttaryna sáıkes kelýi kerek.

Sharýashylyqtyń barlyq jerin barynsha utymdy paıdalanýǵa jáne olardy maqsatqa saı uıymdastyrýǵa múmkindik beretin durys ǵylymı negizdelgen aýys­paly egis – sharýashylyq júıesindegi negizgi býyn. О́kinishtisi, keıingi jyldary naryq jaǵdaıynda jer ıeleriniń tutynýshylyq kózqarasy jıi baıqalyp, buryn jasalǵan aýyspaly egistikterde egisterdiń kezektesýi buzylyp, topyraq qunarlylyǵyna birden keri áser etti. Jyl saıyn topyraqtyń tabıǵı qunar­lylyǵy nasharlap, keı jerlerde aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń aýrýlary men zııankesteriniń oshaqtary jappaı paıda bolyp jatyr. Topyraqtyń orga­nıkalyq zattarynyń quramyn art­tyrýdyń taǵy bir ádisi – aýyspaly egis­te aralyq daqyldardy egý. Aqdala mas­sıviniń topyraǵy men klımattyq jaǵ­daıy kúrish jınaǵannan keıin kúzdik bıdaı, kúzdik qarabıdaı, kúzdik raps sııaqty aralyq daqyldardy ósirýge múmkindik beredi. Qarashiriktiń oń balansyn qurýda jáne topyraq qunarlylyǵyn arttyrýda jerlerdiń melıoratıvtik jaǵdaıy da mańyzdy. О́kinishtisi, keıingi jyldary aıtarlyqtaı nasharlap barady. To­pyraqtyń qaıtalama sortańdanýyn jáne batpaqtanýyn boldyrmaý úshin olar­dyń melıoratıvtik jaǵdaıyn baqy­laý­ǵa jáne olardyń aldyn alý bo­ıynsha tıisti, ýaqtyly jáne tıimdi sha­ralardy ázirleýge kóp kóńil bólý qa­jet. Joǵaryda atalǵan sharalardy júzege asyrý topyraqtyń organıkalyq zattarynyń oń balansyna qol jetkizýge, topyraq qunarlylyǵyn molaıtýdy ke­ńeıtýge jáne kúrish pen onymen baılanysty daqyldardan turaqty joǵary ónim alýǵa múmkindik beredi. Jalpy, bul massıvtiń topyraqtary qorektik zattarmen qamtamasyz etilýi jaǵynan «Jer resýrstaryn qorǵaý men paıdalanýǵa memlekettik baqylaýdy júzege asyrý jónindegi nusqaýlyqqa» sáıkes ártúrli dárejede tozǵan jáne qorektenýdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan shuǵyl topyraq-melıoratıvtik jáne agro­hımııalyq sharalardy talap etedi.

Kóptegen jer ıelenýshi men jer paı­dalanýshy, ókinishke qaraı, to­pyraq­tyń erekshelikterine óte az mán beredi, sondyqtan olar jerdi jyrtý jetkilikti jáne odan ónim alsaq boldy dep ony buzady. Biraq qysqa merzimde mol ónim alýǵa tyrysyp, jerdi ónim bere alǵansha aıaýsyz ıgerip, keıin sarqyldy degen jeleýmen tastap ketetinder de bar. Al jerge jekemenshik jaǵdaıynda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń topyraq resýrstaryn paıdalanýǵa tıimdi memlekettik baqylaý bolmaǵan jáne jerdiń sapasyn jaqsartýǵa yntalandyrý bolmaǵan jaǵdaıda mundaı jer paıdalanýshylar kóbeıip bara jatyr. Sondyqtan da kópten beri jer telimderin topy­raq-ekologııalyq pasporttaý júıesiniń qajettiligin aıtyp kelemiz. Qalypty damyǵan elderdegideı, jerdiń sapasy týraly málimetteri bar tólqujat nesıe berý jáne topyraqty paıdalanýdy baqylaý úshin negiz bolýy kerek. Túptep kelgende aýyl sharýashylyǵy jerleriniń qunarlylyǵyn utymdy paıdalaný jáne molaıtý jónindegi memlekettik baǵdarlama qajet dep esepteımiz.

Demalys oryndarynyń da zııany bar

Gúljan Beıseeva:

– Topyraq ekologııasy bóliminiń negizgi ǵylymı baǵyttary – búlingen jerlerdi zertteý, olardy rekýltıvasııalaý, tabıǵı jolmen qalpyna kelý jáne bıologııalyq rekýltıvasııalaý jaǵdaıynda tehnogendik-búlingen landshaftarda bastapqy topyraq túzilý úrdisin zertteý. Topyraq jamylǵysynyń ekologııalyq problemalary – degradasııa, lastaný jáne erozııa úrdisteri boıynsha ǵylymı zertteýler jasalady. Bólim qyzmetkerleri Almaty oblysynda sırek kezdesetin ósimdikter topyraǵynyń ekologııalyq jaǵdaıyna zertteý jumystaryn júrgizdik. Bul úshin aldymen sol óńirdiń kartasy jasalyp, soǵan sáıkes Talǵar, Uıǵyr, Eńbekshiqazaq, Qarasaı, Kegen, Raıymbek aýdandarynda bolyp qaıttyq. Zertteý nátıjesi kórsetkendeı, bul aýdandarda jel erozııasyna, sý erozııasyna ushyraǵan jerler óte kóp kezdesedi. Alysqa barmaı-aq Almatynyń tórinde Medeý saıabaǵy bar. Kezinde sheneýnikter sol jerdiń aýmaǵyn úı salýǵa berip jibergen. Sal­darynan qurylys erejelerin saqtamaı kóp­tegen demalys orny salynǵan. Taý topyraqtarynyń túbinde topyraq túzýshi jynys bolady. Ol óte jyljyǵysh keledi. Jańbyr jaýǵanda, qar erigende sý sińip, sodan topyraq jyljıdy. Ony eskerip jatqan eshkim joq, sańy­raýqulaqtaı qaptatyp qurylys salyp jatyr. Medeýdi zerttegende sonyń kýási boldyq. Topyraqtyń qunary shaıylyp ketken, erozııaǵa ushyraǵan.

Meniń osy ınstıtýtta jumys istegeni­me 48 jyl boldy. Keńes dáýirinde to­pyraqtaný ǵylymyna kóbirek kóńil bólinetin. Qazir onyń shıregi de joq. Jyl saıyn túrli jobalarǵa konkýrs jarııalanady. Sol jobalarda topyraqtaný degen bir sózdi keziktire almaısyz. «Topyraq» degen sóz ataýymen joq. О́simdik qaıda ósedi? Topyraqta ósedi. Al ósimdik ósirý úshin topyraqtyń quramyn, qunaryn zertteý kerek. О́simdikke qorektik elementter jetpeıtin bolar, ne bolmasa tuzdy topyraq shyǵar. Ony zerttep, oılanyp, bas aýyrtyp jatqan eshkim joq. Ol jerde topyraq degen sóz joq, bárin jer dep ataıdy. Jerdiń ózi topyraqtan turady.

Mal jaıylady, esepsiz mashına jú­redi, saldarynan topyraq degradasııaǵa ushyraıdy. Bul jaǵdaı joǵaryda aıtqan Medeý, Kólsaı syndy adam qarasy úzil­meıtin demalys oryndarynan baıqala­dy. Maldyń tuıaǵynan kóptegen jerdiń ósimdikteri taptalyp, quryp ketken. Iаǵnı erozııaǵa ushyraǵan. Almaty oblysynda atalǵan aýdandardyń barlyq jeriniń topyraǵynyń ekologııalyq degradasııaǵa ushyraǵanyn zerttedik. Qanshama jerde alma baqtar qaraýsyz, kútimsiz qalǵan. Shirip, qurt jep jatyr. Aǵash shirise, to­pyraq zaqymdalady. «Alma shirip jatyr» dep neshe túrli tyńaıtqyshtar paıda­lanamyz. Al aǵashtyń tamyryna, ıaǵnı topyraqqa mán bermeımiz. Múmkin ol jerde qyshqyl topyraq shyǵar, topyraqtyń qyshqyly artsa, ósimdiktiń tamyry shirı bastaıdy.

Qazaqtyń jeri keń dep qanshama jerdi qazyp tastaǵan obal. Jer de tozady. Ony mápelep ustaý kerek. Qoqys qal­dyqtaryn kóringen jerge tógedi. Na­rynqol, Kegen aýdandarynda jerdiń kóbin jekeshelendirip alǵan. Jerdiń ıesi bar, biraq ıesiz. Paıdalanylmaǵan, kútim joq. Saldarynan degradasııaǵa ushyraǵan. Aramshóp basqan. Jerge kútim jasalynbaıdy. Kegende únemi jel soǵyp turady. Sonyń áserinen topyraq jel erozııasyna ushyraǵan. Osylaı ár aýdannyń topyraǵynyń ekologııalyq jaǵdaıyn anyqtap beretin – jalǵyz osy ınstıtýt. Kezinde bul ınstıtýtta 800-ge deıin adam jumys istegen. Birtindep azaıyp, júzge jýyq maman qaldy. 15 shaqty bólimniń jartysy qysqaryp ketti. Topyraqty tú­begeıli zertteýmen aınalysatyn maman­dar joqqa aınaldy.

Sýdy atyz boıynsha sýarady. Negizi sýaratyn jerdiń óz normasy bolady. О́sim­dikke qajet fosfor, kalıı, azot de­gen elementterdi shaıyp ketedi, nátı­je­sinde sý erozııasyna ushyraıdy. Sosyn ol jer­de ónim ósse de ónim sapasy tómen bolady.

Tuzdanǵan aımaqtardy zertteý mańyzdy

Maqsat Poshanov:

– Negizinde Almaty oblysynda tuz­danǵan topyraqtar Balqash aýdanyn­daǵy kúrish alqaptarynda kezdesedi. Osy tuzdanǵan aımaqtardy zerttep, ony­men kúresý is-sharalaryn uıymdastyrý jáne solardyń ǵylymı negizderin jasaý mańyzdy. Tuzdaný topyraqtar negizinen tereńdik boıynsha zertteledi. Betki qabaty, jyrtylatyn qabaty, ortańǵy, odan keıingi tómengi qabaty. Tuzdanýdyń eki-úsh túri bar. Ol antropogendik, ıaǵnı durys sýarmaýdyń nátıjesinde, sýdyń basqa kózderden kelýi nemese tabıǵı qubylys arqyly tuzdanady. Olarmen kúresý retinde dástúrli ádis paıdalanamyz. Topyraqty jyrtyp, sýmen bastyryp, shaıý jáne erigen tuzdy egistik kóleminen shyǵaryp tastaý. Odan keıin hımııalyq ádisterine fosfogıps shashý. Fosfogıps quramynda kalsıı bolady. Al topyraqtyń tuzdaný úderisteriniń negizgi zııan keltiretin ol quramyndaǵy natrıı bolyp esepteledi. Sony kalsıı yǵystyryp shyǵaryp, topyraqtyń quramyn jaqsartady. Kalsıı basym bolsa, topyraqtyń qury­lymy jaqsarady da qunarlyǵy artady.

Almaty oblysynyń taýly aımaq­taryn­da tálim (bogara) eginshilik, ıaǵnı ol jerler sýarýdy qajet etpeıdi. Son­dyqtan tuzdyń problemalary kóp emes. Al negizinen sýarylatyn jerlerde tuz­daný úderisi kezdesedi.

Tuzdanýdan bólek agrohımııalyq qyz­metter, zertteýler kórsetemiz. Topy­raq­tyń quramynda qandaı makroelementter baryn, onyń qaı mólsherde ekenin anyqtaımyz. Soǵan baılanysty tyńaıtqyshtyń normasy esepteledi. Ol degenimiz ekonomıkalyq jaǵynan artyq shyǵynǵa jol bermeı, tıimdili­gin arttyrý bolyp sanalady. Birinshi, topyraqtyń quramyn anyqtap, soǵan sáıkes tyńaıtqyshtyń keregin ǵana beresiz. Ol josparlanǵan ónimge baılanysty. Keıingi jyldary bul máselege aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn mamandar kóptep júginip jatyr. Halyqtyń kózi ashylyp, óziniń ıeligindegi jerdi paıdalanýdyń ekonomıkalyq jaǵynan tıimdiligin eskeretin bolǵan.

Standart boıynsha sýarmaly jerde 5 gektardan bir topyraq úlgisi alynady. Al tálim jerlerden 25 gektardan 1 topyraq úlgisi alynady. Jalpy alǵanda, zertteý nátıjelerine súıensek, jyldan-jylǵa topyraqtyń qunarsyzdanýy baıqalady. Jerden ónim alǵannan keıin tyńaıtqysh seýip, qalpyna keltirý jumystaryn júr­gizbeıdi. Tyńaıtqyshtyń ózi jetkiliksiz mólsherde beriledi.

Tyńaıtqyshtardyń ǵylymı negizderin qaıta daıyndaý kerek

Baqytbek Ámirov:

– «Topyraq – ómirdiń uly dánekeri, barlyǵynyń qaınar kózi jáne sońǵy baratyn jeri. Ol – emshi, qalpyna keltirýshi jáne qaıta tiriltýshi. Ol aýrýyńnan aıyqtyrady, kárińdi jasartady, ólim­dini ómirli etedi. Kútimi joq topyraqta ómir súrý múmkin de emes» degen eken ame­rıkalyq jazýshy Ýendell. Rasyn­da topyraqtyń qunarlylyǵyn saq­taý – ózimizdiń jáne bolashaq urpaǵy­­myz­dyń azyq-túlik qaýipsizdiginiń ǵana emes, olardyń ómir súretin ortasynyń saq­talýy men sapalylyǵynyń, alýan túr­liliginiń kepili. Al agrohımııa – osy to­pyraqtaǵy daqyldarǵa qajetti qo­rek­tik zattardyń qoryn qajetti mól­sherde qamtamasyz etýdi retteıtin úl­­ken ǵylym salasy. Agrohımııa – «topy­raq – ósimdik – tyńaıtqysh» júıe­sin­degi qorektik zattardyń aınaly­myn, olardyń aýyl sharýashylyǵy da­qyldarynyń ónimdiligine, sapasyna áserin jáne topyraq qunarlyly­ǵyn saqtaý men arttyrýdy zertteı­tin, sondaı-aq tyńaıtqyshtardy qoldanýdan týyndaıtyn ekologııalyq problemalardyń ońtaıly sheshimin usynatyn ǵylym.

Barlyq tyńaıtqysh organıkalyq, ­mıneraldy, organo-mıneraldy, bakte­rııa­lyq jáne mıkrotyńaıtqyshtar bo­lyp bólinedi. Organıkalyq tyńaıtqysh­­tar­ǵa úı janýarlarynyń kóńi, qus sań­ǵy­ry­ǵy, kompost, aǵash úgindileri men joń­qalar, ósimdik qaldyqtary jáne ja­syl tyńaıtqyshtar (sıderattar) ja­tady, tizbeleı bersek óte kóp. Keıin­gi jyldary aýyl sharýashylyǵy daqyl­da­ryn óndirý isinde jańa úrdis paıda boldy, ol bıotyńaıtqyshtardy qol­daný. Bıotyńaıtqyshtar – bul makro­ele­mentterdiń bıojetimdiligin baıy­tý arqyly topyraq qunarlylyǵyn art­­ty­rý­ǵa kómektesetin mıkroorganızmder negizinde daıyndalatyn qospa­lar. Bıo­tyńaıtqyshtardy bıogýmýsty nemese ver­mıkomposty paıdalanyp topyraqtaǵy qorektik zattar quramyn sımbıotıkalyq mıkroorganızmder ar­qyly baıytyp, jetildirýge bolady. Mıkroorganızmder azotty bekitýdi jáne fosfordy eritýdi arttyryp, ósim­dik­terdiń ósýi men damýyn yntalandyrady. Bıotyńaıtqyshtardy qosymsha mıkroelementtermen baıytý topyraqtaǵy qorektik elementterdiń tıim­di sińirilýine yqpal etip, daqyldar­dyń jedel ónip-ósip jetilýine jáne ónim­diliktiń artyp, sapasynyń jaqsarýyna paıdaly áser etedi.

Qazirgi kezde bıopreparattar óndi­ri­si shaǵyn bıznec kózine aınalǵan. Na­ryqta bıotyńaıtqyshtar qurǵaq, qoı­maljyń nemese suıyq preparat­tar túrinde taýar óndirýshilerge usy­ny­lyp jatyr. Tyńaıtqyshtardy ǵy­ly­mı negizsiz qoldanǵan jaǵdaıda onyń aýyl sharýashylyǵy óndirisindegi tıimsizdigimen qatar, ekologııalyq keleń­sizdikterge alyp keletinin umyt­pa­ǵanymyz abzal. Tyńaıtqyshtyń qorshaǵan ortaǵa keltiretin zalaly onyń mólsherin ósimdiktiń qajettiliginen shamadan tys asyryp nemese basqa elementtermen teńgerimsiz bergende baıqalyp jatady.

Degenmen táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldarmen salystyrǵanda keıingi 25 jylda Qazaqstandaǵy tyńaıtqyshtardy qoldaný deńgeıi óte tómen (0,5-4,0 kg/ga) bolǵanyn eskersek, onyń ekologııalyq ortaǵa keltiretin zııanynyń anaǵurlym kóp emes ekenin kóremiz. Tek keıingi 5-7 jyl­da ǵana azdaǵan oń dınamıka baı­qalyp, ár gektarǵa qoldanylatyn tyńaıt­qysh mólsheri 8-9 kg-ǵa ázer jetip otyr. Bul báribir álemdik deńgeıden anaǵurlym tómen, al keıbir aýyl sharýashylyǵy óndirisi damyǵan elderde – Jańa Zelandııa men Malaızııa elinde 1 700-2 100 kg bolsa, Eýropa, Brazılııa, Qytaı, Japonııa elderinde 200-400 kg bolyp otyr.

Árıne, Almaty oblysyndaǵy ósi­riletin daqyldardyń jer kólemi men qurylymyn eskersek, mundaǵy tyńaıtqysh qoldaný deńgeıiniń de jalpy respýblıkalyq deńgeıden kóp alys kete qoımaǵanyn boljaýǵa bolady. Shyndyǵyna kelsek, biz baı­qaǵandaı tyńaıtqyshtar negizinen tehnıkalyq daqyldar, kókónis jáne kartop egistiginde ǵana engizilip jatatynyn baıqaýǵa bolady, onyń ózi de jetkiliksiz mólsherde nemese teńgerimsiz. Sharýalar kóbine tek qoly jetken azot jáne fosfor tyńaıtqysh túrin ǵana qoldanyp jatqanyn baıqaımyz. Mundaı teńgerimsiz qoldanylǵan tyńaıtqysh dozalary daqyldyń tolyq qajettiligin ótemegendikten, egistik jerdiń ár gektaryna shaqqandaǵy ónimdilik mejeli deńgeıden áldeqaıda tómen bolyp jatady. Bizdiń burynǵy Almaty oblysy Eskeldi aýdanynyń «Nam» sharýa qojalyǵynda arnaıy júrgizilgen tanaptyq tájirıbelerimiz, ár gektarǵa shaqqandaǵy kartop ónimdiligin 50 ton­naǵa deıin, al pııaz ónimdiligin 80 tonnaǵa deıin kóterýge bolatynyn kórsetti. Biz bul tájirıbede daqyldyń mejelegen ónimdiligine qajetti azot, fosfor jáne kalııdiń dozalaryn topyraqta­ǵy olardyń jetimdi mólsherin esepke ala otyryp qoldanýdyń mańyzyn dáleldedik. Osyndaı tájirıbelerdiń basqa da daqyldardyń turaqty mejeli ónimdiligin alýda óte mańyzdy ekenin basa aıtqymyz keledi. Sondyqtan qazirgi sıfrlyq, dál jáne ıntensıvti eginshilik jaǵdaıynda mundaı eseptik jolmen anyqtalǵan tyńaıtqysh dozalaryn qoldanýdyń ózektiligine jáne bolashaqta osy ádisti qoldanýdyń mańyzdylyǵy­na kúmán keltirýge bolmaıdy.

Taǵy bir erekshe kóńil bóletin nár­se – keńestik dáýirde topyraqtyń tıpine qaraı ártúrli daqyldarǵa tyńaıtqyshtardy bekitilgen normatıvter boıynsha qoldaný usynylatyn. Ol kezderi mamandandyrylǵan arna­ıy agrohımııalyq zerthanalar ár bes jyl­da sharýashylyqtyń egistikterinen topy­raq úlgilerin alyp ondaǵy qorektik zat­tardyń jetimdi mólsherin anyqtap, egis­tiktiń agrohımııalyq kartogrammalaryn jasap otyratyn. Árıne, jos­par­ly ekonomıkadaǵy keńestik sharýashy­lyq­tar bir ortalyqtan úılestirilip, ty­ńaıtqyshtarmen qajetti deńgeıde qam­tamasyz etilip otyratyn.

Búginde jaǵdaı múldem ózgergen, jeke sharýalardyń óz erkindigi bolǵandyqtan sharýashylyqty basqarýda da ózgeshe­lik­ter bar. Memleket tarapynan aýyl­sha­rýashylyq taýar óndirýshilerge bir­shama jeńildik – sýbsıdııalar, lızıngter, jeńildetilgen nesıe berý, t.s.s. qarastyrylǵanmen, olardy tolyq­qan­dy úılestirip, tıimdi paıdalaný me­hanızmderi tolyq sheshimin tappaı keledi. Qazaqstandaǵy otandyq tyńaıtqysh óndirýshiler (negizgileri «Kazazot» jáne «Kazfosfat») 2,5-3,0 mln tonna bolatyn ishki qajettiliktiń 1/5 ǵana qamtamasyz etip otyr. Onyń ózi azot pen fosfor ǵana, al kalııdi syrttan alamyz.

Almaty oblysyndaǵy jer kólemi edáýir jáne topyraq qunaryna suranysy joǵary daqyldar kókónister, kartop jáne qant qyzylshasy ekenin eskersek, bul daqyldarda da tyńaıtqyshty qoldanýdyń úılestirilgen júıesiniń joqtyǵy, topyraq qunarlylyǵyn ba­ǵalap, usynystar berip otyra­tyn ar­naıy mamandandyrylǵan zertha­na­lar­dyń bolmaýy olardyń ónimdiligin art­tyrýǵa áli tejeý bolary anyq eke­ni kórinedi. Almatydaı megapolısti kókónis pen kartopqa suranysyn tolyq qana­ǵattandyrý úshin osy daqyldar­dyń turaqty joǵary mejeli ónimdiligin qamtamasyz etetin klasterler aıasynda arnaıy tyńaıtqysh qoldanýdyń júıeli baǵdarlamasy jasalyp, taýar ón­dirýshilerge usynylýy kerek sııaqty.

Kartop jáne kókónis daqyldary ­gektaryna 300-500 kg tyńaıtqysh engi­zý­di qajet etedi. Kartop jáne kókónis plantasııalarynyń deni oblystyń sur, ashyq jáne kúńgirt qońyr, qara topy­raqty aımaqtaryndaǵy sýarmaly jer­lerde ornalasqanyn eskersek, ty­ńaıt­qyshtardy qoldaný ádisteri men olardyń dozalaryn anyqtaýdyń da erek­shelikteri bar ekenin bóle-jara aıtý kerek. Tyńaıtqyshtardy aımaq­tyń topyraq-klımat jaǵdaıyn esepke ala otyryp qoldanýdyń ǵylymı negiz­derin qaıta daıyndaý kerek. Se­bebi keńestik dáýirde bolǵan masshtabty óndiriske eseptelingen normatıvter búginde eskirip, qunary edáýir qul­dy­raǵan topyraq jamylǵysynyń bú­gingi qalyptasqan jaǵdaıyna sáıkes­tendirip jańa agrohımııalyq usy­nystar ázirlenýge tıis. Mundaı topy­raq-agrohımııalyq zertteýlerdiń negi­zinde jasalynǵan ǵylymı-óndiristik baǵdarlamalyq jáne júıelik usynystar oblys ekonomıkasynyń jandanýyna eleýli úles qosary sózsiz.

Dóńgelek ústeldi júrgizgen

Ulbosyn ISABEK,

«Egemen Qazaqstan»