BOLON ÚDERISINE BAǴYTTALǴAN QADAMDAR

Jas urpaqqa beretin joǵary bilimniń mańyzy qaı ýaqytta da artpasa kemigen emes. Ony qoǵamnyń damýyna yqpal etip qana qoımaı, onyń suranystaryn da qamtamasyz etetin áleýmettik ınstıtýt dep bilýimiz kerek. О́ıtkeni, búgingi ǵalamdyq aılaqqa shyǵyp ketken keń aýqymdy jáne jan-jaqty mazmunǵa ıe ekonomıkalyq qarym-qatynastar eń aldymen joǵary oqý oryndarynda kásibı daıyndalǵan ámbebap mamandarǵa degen suranysty qalyptastyryp otyr. Munyń ózi joǵary bilim berý júıesin jer júzindegi ozyq ǵylym men tehnıkanyń jetken bıigi bolyp esepteletin “álemdik standartqa” talpynýǵa ıtermeleıdi. Sapalyq jańa kókjıekterdi – ıntegrasııany ıgerýi, ulttyq bilim júıesiniń álemdik standartqa jaqyndasýy, birin biri tolyqtyrýy sııaqty joǵary bilimniń ınternasııalaný úderisi júrip jatyr. Ony búgingi álemniń ózgerýine yńǵaılastyra damytqanda ǵalamdyq deńgeıdegi ýaqyt talabyna ilesetin bolamyz. Birneshe ondaǵan jyldardan beri Eýropalyq Odaqta joǵary bilimdi úılestirý, basqarý saıasaty jóninde arnaly jumystar atqarylyp keledi. Aýqymdy jáne bastamashyl ister Eýroodaq saıasatkerleriniń Bolon deklarasııasyn qurýyna alyp keldi. Áriptester arasynda stýdentter men oqytýshylardy, basqarýshy tulǵalardy jumyldyrý, Eýropa elderiniń joǵary oqý oryndary arasyndaǵy baılanys pen yntymaqty kúsheıtý arqyly biryńǵaı bilim keńistiginde moıny ozyq memleketterdiń ulttyq bilim júıesindegi eń úzdik tájirıbelerdi taratýǵa múmkindik týdy. Osyndaı úılesimdi ári nátıjeli isterimen tutas Eýropa álemdi “bilim naryǵyna” tartyp aldy. Joǵary bilimniń ulttyq júıesi “móldir” bolmaı, damý úılesimdiliginiń de aýyly alys. Oǵan bilim sıklynyń (bakalavrıat-magıstratýra) bir túrine kóshýdi keńinen taratqanda, bilim nesıesiniń yńǵaıly biryńǵaı júıesin (esepteý birligi) engizgende, biliktiliktiń birdeı formasyn qalyptastyrǵanda, akademııalyq biliktilikti ózara moıyndaǵanda, mamandardy sapaly daıyndaýdyń qurylymyn jáne basqa da máselelerdi jetildirgende ǵana shamalasýǵa bolady. Sońǵy eki onjyldyqta Qazaqstan joǵary bilim salasyndaǵy halyqaralyq qarym-qatynasty belsendi júzege asyryp keledi. Eldiń álemdik bilim keńistigindegi joǵary bilim ıntegrasııasy – Qazaqstannyń uzaq merzimdik strategııalyq baǵyttarynyń biri. Elimizdegi joǵary bilim júıesinde birneshe jyldan beri Bolon úderisine qosylý sharttaryn is júzine asyrýdaǵy maqsatty jumystar atqaryldy. Bul eń aldymen, bilim qurylymynyń araqatystylyǵy men merzimdiligin qamtamasyz etý jáne jaqyndastyrý, salalar boıynsha bakalavr, magıstr, fılosofııa doktory dárejelerin alýda úsh satyly joǵary bilim jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim júıesine kóshý sharalary edi. Bizdiń respýblıkamyzdyń Bilim jáne ǵylym mınıstri J.Túımebaevtyń kúsh salýymen bıyl Qazaqstan Bolon klýbyna tolyq kirdi. Bolon kepildikterin júzege asyrý úshin biz qandaı ınnovasııalyq qadamdar jasaýymyz kerek? Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda: “Joǵary bilim eń bıik halyqaralyq talaptarǵa jaýap berýi tıis. Elimizdiń joǵary oqý oryndary álemniń jetekshi ýnıversıtetteri reıtıngine teńesýge talpynýy kerek”, dep atap kórsetken bolatyn. Ýnıversıtettiń ınnovasııalyq qyzmeti bilim sapasyn kóterý problemalaryn sheshýmen baılanysty. Bul oraıda ǵylymı-ádistemelikti qamtamasyz etýdiń júıeliligi asa mańyzdy, ol bilim sapasyn kóterýdegi basty qural bolyp tabylady. Álemdik bilim keńistigindegi ózara yqpal etý, mysaly, sheteldik tájirıbelerdi ákelý, mamandyqtardy, fakýltetterdi, tutas joǵary oqý ornyn sertıfıkattaý jáne akkredıtasııalaý, oqytýshy quramyn, stýdentter almasý sııaqty jumystardy uıymdastyrýdy bilim ordasynyń basshylyǵy qamtamasyz etedi. A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetinde jan-jaqty, tereń bilimdi, eńbek naryǵynda básekege qabiletti mamandar daıyndaý úshin ýaqyt údesinen shyǵatyn negizgi qadamdar jasaldy. Aldymen memlekettik bilim standarty bekitken bilim sapasy men onyń joǵary deńgeıine jetýdi júzege asyrý úshin sapaly basqarý júıesi jasaldy. Sonymen qatar, ýnıversıtetti damytýdaǵy basym baǵyttarynyń strategııalyq jospary qabyldandy. Innovasııalyq jáne oqytýdyń nesıelik tehnologııalaryn oqytýshylar men professorlar óz tájirıbelerinen ótkizip, ony oqý úderisine engizdi. Sońǵy jyldary oqytýshy-professorlar quramyna jáne materıaldyq-tehnıkalyq bazaǵa da erekshe nazar aýdaryldy. Oqytýdyń sapasyn ýnıversıtettegi oqytýshy-professor quramynyń joǵary áleýetinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Ýnıversıtette ótetin sabaqtyń, baǵdarlamanyń ýaqyt qubylystary men qoǵamdaǵy ózgeristerge der kezinde jaýap bere alatyn, búgingi ómirmen sabaqtastyq qabiletin anyqtaıtyn jumystar reti óz aldyna bir tóbe. Joǵary oqý ornynda qazirgi zaman talabyna ilese alatyn myqty materıaldyq-tehnıkalyq baza bolmaı, básekege qabiletti mamandardy sapaly daıyndaý múmkin emes. Ýnıversıtettegi mamandyqtar boıynsha bilim baǵdarlamalaryn júzege asyrý úshin mamandandyrylǵan aýdıtorııalar, oqý jáne ǵylymı zerthanalar jabdyqtalǵan. Joǵary oqý orny bilim berý úderisterin uıymdastyrýdyń jáne onyń sapasyn, ýnıversıtet ımıdjin kórsetetin marketıngtik sharalar ótkizip turady. Innovasııalyq tehnologııalardy paıdalanatyn sabaqtyń jańa formalary tájirıbege engizildi, stýdentterdiń izdenýi úshin jaǵdaı jasaldy, bir rettik aqysyz baǵdarlamalar berý, elimizde jáne shet elderde jumysqa ornalastyrýǵa kómek berý sııaqty kótermeleý jolymen bilim sapasyn arttyrý isi kúsh alyp keledi. Joǵary bilimniń memlekettik standartyn jáne onyń biliktilik sıpatyn anyqtaý bilim sapasyn kóterýdiń mańyzdy sharttarynyń biri bolyp tabylady. Joǵary oqý ornyn bitirgeli otyrǵan túlek ózi alǵan mamandyǵymen qosa ekonomıkadan, uıymdastyrý-basqarý isinen de mol habardar bolýy qajet. Onyń ózi qalaǵan salada kezdesetin túıindi máselelerdi, mindetterdi belgili dárejede sheshe alatyndaı, áleýmettik qabilet-qarymy bilim ordasynda qalyptasýy lázim. Al bizdiń mindet kásiptik baǵdar jasaý jáne bilim berýdiń jan-jaqty mazmunyn baıytý, onyń ózimiz qalaǵan nátıjesin kórý bolyp tabylady. Al ol aldymen abıtýrıentti durys tańdaýdan bastalady, odan ári belgili baǵytta qurylǵan oqý josparyna ilesip, úlgerip otyrý bolmaq. Stýdentter teorııalyq bilimmen shektelmeı, ony tájirıbe júzinde túısinip, qoldana bilýge tıis. Olar alǵan bilimin óndiris alańdarynda tereńdetip, bekite túsedi. Ýnıversıtette uıymdastyrylǵan tájirıbeniń barlyǵy da shynaıy, óndiristik jaǵdaıǵa beıimdelgen. Veterınar dárigeri mamandyǵyn alatyn stýdentter oqytýshylarymen birge konkýrstardan utyp alǵan tenderleri boıynsha janýarlardy egý jumystaryna qatysady. Bolashaq ınjenerler “Agromashholdıng” aksıonerlik qoǵamynda tájirıbeden ótedi, zaýytta dvıgatelderdi jınaıdy, osynda jyljymaly sabaqtar júredi. Stýdent-jýrnalıster ekinshi kýrstan bastap oblystaǵy gazet-jýrnal, televızııa redaksııalary qyzmetine belsene aralasady, al kanıkýl ýaqytynda aqyly jumysqa ornalasady. Osylaı bizdiń stýdentter ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip-aq teorııalyq bilimmen birge bolashaq mamandyǵyna tóselip qalady. Bilim ordasynda júrgizilip turatyn marketıngtik zertteýler A.Baıtursynov atyndaǵy ýnıversıtet daıyndaǵan mamandardyń qanshalyqty suranysqa ıe ekendigin bilýge múmkindik beredi. Mysaly, 2008 jyly túlekterdiń 87.4 paıyzy jumysqa ornalassa, 2009 jyly bul kórsetkish 95 paıyzdy qurady. Stýdentterdiń praktıkalyq jumystaryn shetelderde ótýine nazar aýdaryp otyramyz. Bizdegi bul máseleniń sheshimin tabýyna Qazaqstan Respýblıkasynyń Germanııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Nurlan Onjanov pen elimizdiń Maındaǵy Frankfýrt qalasyndaǵy bas konsýly Beıbit Atamqulov qoldaý, kómek kórsetip otyrady. 2009 jyly Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń stýdentteri, magıstranttary men oqytýshylary Germanııadaǵy akademııalyq bilim qyzmeti jáne “Tempýs” baǵdarlamalary boıynsha stajırovkadan ótti. Stýdentterimiz Germanııa elshiligi uıymdastyrǵan DAAD baǵdarlamasy sheńberinde sol elge baryp, joǵary oqý oryndarynyń oqý baǵdarlamalarymen tanysýǵa múmkindik aldy. Jańa oqý jylynan bastap oqý úderisine jumys berýshilerdiń qalaýy boıynsha ústeme sabaqtar qosý josparlanyp otyr. Bul, sóz joq, ýnıversıtet túlekteriniń básekege qabilettigin joǵarylatady degen úmittemiz. Sebebi, búginde joǵary ónimge umtylǵan óndiris jáne aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýge umtylady. Sondyqtan bilim aqparattanýyn, úderister avtomattanýyn, ınnovasııalyq tehnologııalardy ıgerý biz úshin de oqý úderisindegi basym baǵyttar bolyp otyr. Qazirgi qoǵamnyń damýy elimizdiń aqparattanýdyń jańa satysyna kirýine, ıaǵnı jelili tehnologııany damytýǵa, monıtorıngtiń aqparattyq júıesin engizýge, bilim sapasyn taldaýǵa tikeleı baılanysty. Ýnıversıtette oqytýdyń kredıttik júıesin basqarýdy avtomattandyrýdyń, onyń ishinde ofıs-tirkeýshi aqparattyq júıesi, testileý sektory, quramynda bilim ordasynyń korporatıvtik jelisi, www-serveri, málimetter bazasy serveri, ýnıversıtettiń poshta serveri bar qurylymdyq bólimsheleriniń múmkindigi keńeıtilý ústinde. Stýdenttiń pánge jazylýy jáne jeke oqý josparyn qurý jumysy avtomattandyrylǵan. Bul stýdenttiń bergen jaýabyn taldaýǵa, onyń aıqyndyǵy jáne jarııalylyǵy úshin óte mańyzdy, olarǵa testiden keıin óziniń bergen jaýabynyń durystyǵy kórsetiledi, eger kúdigi bolsa emtıhandy qaıta tapsyrýǵa apellıasııa berýine bolady. Bilim ordasynda ishki aqparattyq bilim portaly jumys isteıdi. Qostanaı memlekettik ýnıversıteti qazir bilim qyzmeti sektory jáne sapalyq menedjment quraly retinde elektrondyq rektorat qurý jumysyn belsendi júrgizip otyr. Bilim oshaǵyndaǵy oqý úderisinde aqparattyq tehnologııany paıdalanýǵa erekshe kóńil bólinedi. Qazirgi zamanǵy telekommýnıkasııa men kompıýterdiń damýy aqparattyq tehnologııalardy bilim berýdiń bir quraly retinde paıdalanýǵa múmkindik berip otyr. Bul, árıne, oqytýdy, onyń tıimdiligi men sapasyn arttyra túsedi. Aqparattyq tehnologııalar arqyly oqytý, damytý, baqylaý, anyqtamalyq, jattyǵý, ımmıtasııalyq jáne dıagnostıkalyq baǵdarlamalar keńinen qoldanysqa endi. Olardyń ár maqsattaǵy baǵyttary pedagogıkalyq mindetterdiń keń kólemde tıimdi sheshilýine jol ashady. Quramynda dıplom nemese kýrs jumysynyń jetekshisi bolyp tabylatyn belgili pán oqytýshysy men aqparattyq tehnologııa fakýltetiniń oqytýshylary, kompıýterlik jumystardy atqaratyn stýdent-programmıst bar top ózderiniń jeke elektrondyq oqýlyǵyn jasap shyǵarady. Bilim ordalarynyń qasıetti mindetine qatysty “aldymen – adam, sonan soń – maman” degen qanatty sóz bar. Rasynda, joǵary oqý ornynyń atqaratyn san alýan jumysy tek maman daıyndaýǵa ǵana emes, aldymen qoǵam, sol qoǵamdy jańartatyn rýhanı jan dúnıesi baı adam qalyptastyrýǵa baǵyttalýy tıis. Bul oraıda bilim ordasynda jastar tárbıesine jańa kózqaras turǵysynan qaraǵan durys, sol úshin mańyzdy ádistemelik jańalyqtar engizý aldyńǵy orynda turady. Kredıttik tehnologııa burynǵy qalyptasqan ádistemedeı emes, stýdenttiń dara bilim alýyn, jeke, óz betimen jumys isteýin qarastyrady. Degenmen, ujymda jumys isteı alatyn, kópshiliktiń pikirimen sanasa biletin, til tabysatyn jan-jaqty mamandar daıyndaý úshin bizge basqa da tetikterdiń qajettigi de bilinedi. Ol úshin oqytýshylardyń stýdenttermen jeke jumysynyń, edvaızerlerdiń rólin kóteretindeı, sonymen qatar stýdentterdiń ózin-ózi basqarý sııaqty jáne kóptegen basqa faktorlardy nazarǵa ala otyryp, tárbıeniń ǵylymǵa negizdelgen túpkilikti jańa formalary men ádistemeleri kerek. Bul oraıda stýdentterdiń ózin-ózi basqarýy ylǵı da qoldaýǵa laıyq, onda ár jastyń ózindik tulǵasyn kóterý tetigi jasalady. Ýnıversıtette stýdentti yntalandyrý, stıpendııany kóbeıtý, ataýly stıpendııa bekitý, basqa da materıaldyq jeńildikter jasaý arqyly júzege asady. Búginde oqý ornynda A.Baıtursynov, A.Imanov, K.Skrıabın, K.Saǵadıev atyndaǵy stıpendııalardy 16 stýdent alady. Barlyq stýdentterdiń shamamen 5 paıyzy rektordyń grantymen oqysa, 15 paıyz stýdentke túrli jeńildikter jasalǵan. “Sport barlyǵymyz úshin”, “Mádenıet barlyq jastar úshin” ustanymdary sheńberinde stýdentterge tárbıe berýdiń uzaq merzimdi baǵdarlamasy bar. “Bulaq kórseń, kózin ash” degen halqymyz, bilim ordasynda stýdentterdiń birinshi kýrsta-aq baıqalǵan qabileti men talantyn odan ári ushtaýǵa múmkindikter jasalady. Bul úshin ýnıversıtette “Suńqar” sport klýby, “О́ner” stýdııasy, debat klýby jáne kóptegen úıirmeler men seksııalar jumys isteıdi. Bizdiń stýdentter tek oblys aımaǵynda ǵana emes, respýblıka kólemindegi jarystarǵa qatysady. Sońǵy oqý jylynda ýnıversıtettiń 8 stýdenti qysqy ýnıversıadanyń jeńimpazy atandy. Búgingi bilim berý isi sapaly bolý úshin osy saladaǵy ustanymdarymyz da ýaqyt talabyna qaraı ózgerýi kerek. Túlek joǵary oqý ornyn bitirgende alǵan bilimin, daǵdy jáne biligin mise tutsa tuıyqqa tireledi, sondyqtan kásibı deńgeıin kóterip, oǵan qosa rýhanı baıyp otyrý úshin ol ǵumyr boıy, óz betimen bilim alýdy jalǵastyrady. Ýnıversıtet qabyrǵasynda stýdentti osyndaı jolǵa baǵyttaý ustazdar mindeti bolyp otyr. Sonymen birge, bilim sapasyn basqarý tehnologııasyn, júıesin jetildirý – ýaqyt talaby. Qamqorlyq keńesi, Túlekter qaýymdastyǵy, Jumys berýshiler men ınvestorlar keńesi sııaqty birlesip, yntymaqpen jumys isteýdiń jańa formalaryn paıdalanamyz. Olar stýdentterdiń oqý úderisiniń sapasyna, túlekterdiń jumysqa ornalasýyna oń yqpal etedi jáne oqý bitirgen jastardyń keıingi ósýine jaǵdaı jasasa, bul nátıjeli sabaqtastyq bolar edi. Ýnıversıtette lısenzııalaý, memlekettik attestasııalaý jáne akkredıtasııalaý sııaqty burynnan ótip kele jatqan tetikter negizinde bilim sapasyn tekserýdi jetildirýge aıryqsha mańyz beriledi. Búginde joǵary oqý orny akkredıtasııadan ótýge daıyndyq jumystaryn júrgizýde, bolashaqta birneshe mamandyqty halyqaralyq akkredıtasııadan ótkizý josparda bar. Bilim ordasyndaǵy júrgizilip jatqan jumystardyń basym baǵytynyń biri ýnıversıtettiń atyn asqaqtatyp, bolashaq stýdentter úshin onyń bedelin kóterý bolyp otyr. Oǵan birinshi kezekte joǵary oqý ornynyń aımaqtaǵy jáne jalpy respýblıkalyq deńgeıdegi reıtıngin kótergende qol jetetini taǵy anyq. Bıyl Ahań atyndaǵy ýnıversıtet 70 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. Ádette, mereıtoıdy ataý dýyldatyp toı jasaý emes, kóp jylǵy eńbektiń nátıjesin, jastardyń qaperinde júrer ónegeli isterdi jurtshylyqqa pash etý bolmaq. Bilim ordasynyń qýanyshyna kelgen qonaqtar men túlekter ýnıversıtettiń jańadan jasaqtalǵan mýzeıin tamashalady. Sonymen qatar, ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń ýnıversıtet janyndaǵy mýzeıi jańadan jóndelgen tarıhı ǵımaratqa kóshirildi. Gýmanıtarlyq-áleýmettik fakýltetindegi arheologııa ǵylymı zerthanasynyń jınaqtaǵan oljalary da osy ǵımarattyń ekinshi qabatynan oryn aldy. Búgingi jastarǵa elimizdiń, týǵan jerdiń ár talynyń, ár tasynyń tarıhyn bilýge, oǵan degen súıispenshilikke tárbıelegende ǵana Otanymyzdyń patrıotyn qalyptastyramyz. Biz bilim ordasynyń mereıtoıyn atap ótýdi osy turǵydan uıymdastyrdyq, stýdentterge osylaı túsindirdik. Elimizdiń basty baılyǵy – adam. Qoǵamnyń damý strategııalaryn júzege asyrý bilim júıesinen óristetilgen, tolymdy jumystardy talap etedi. Qazaqstannyń ekonomıkalyq-áleýmettik damý dınamıkasyna jan-jaqty bilim alǵan, jan-jaqty damyǵan zamandastardyń isi men oıy tarazy. Al bul júıeniń elimizdiń barlyq jastaǵy azamattarynyń úzdiksiz bilim alýyna, bilimge, ǵylymǵa negizdelgen ekonomıka talaptarynyń ózgeristerine naqty jaýap bere alatyn qabiletin damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaı alýy qaı ýaqytta ta mańyzyn joımaıdy. Ult ustazy Ahań atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti de osy jolda keledi. Asqar NÁMETOV, A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory. QOSTANAI.