Demonopolızasııa hám memlekettik monopolııa

Forýmǵa qatysqandar ekono­mı­kadaǵy memlekettiń úlesiniń shekten shyǵyp bara jatqanyna alań­daıtynyn aıtty. Bul «Jaq­sy ma, jaman ba?» degen suraq­tyń júz túrli jaýaby bary da osy jıynda belgili boldy.

Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Marat Omarovtyń aıtýynsha, monopolııasyzdandyrý, jeke­men­shiktegi aktıvterdi memleket menshigine qaıtarýda alǵa jyl­jýshylyq bar, biraq keder­giler de jetedi. «Mem­le­ket­tiń úlesi barlyq salada bar. Biz ak­tıv­ter­di memlekettiń paıda­syna qaı­tarý úrdisiniń qalaı júrip jatqanyn bilemiz. Biraq sol aktıvterdi qandaı ortaǵa tap­syrý kerektigi áli aıqyn­dal­ǵan joq. Qoǵam osy suraqtyń jaýa­byn kútip otyr», dep atap ótti Marat Omarov.

2022 jyldyń naýryzynan bastap qazirgi ýaqytqa deıingi kezeńde «Kólikke qyzmet kór­se­tý ortalyǵy» AQ (439 kir­me temirjol jelisi), «Qazaq­te­le­kom­nyń» 28,8 paıyz qatysý úlesi memleket menshigine qaı­ta­ryldy. Aktıvterdi memleket menshigine qaıtarý taýar na­ryq­tarynda monopolııalyq jaǵ­daıǵa ıe bolǵan deldal­dar­dyń sanyn azaıtýǵa múmkindik berdi. Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń máli­met­­teri boıynsha kirme temir­jol jelileriniń memleketke qaıtarylýy bıznes úshin ta­rıf­terdi 14 eseden astam tó­men­detýge múmkindik berdi. Biraq tóraǵa aıtyp ótkendeı, qaı­tarylǵan aktıvterdi qaıda baǵyt­taý kerek degen másele áli she­shilgen joq. Qazirgi ýaqytta janar-jaǵarmaı naryǵynan bas­tap, jolaýshylar tasymalyna deıingi el ekonomıkasynyń bazalyq salalaryna memlekettiń qatysý deńgeıi óte joǵary ekeni aıtylyp ta, jazylyp ta júr.

 Áýe tasymaly naryǵynda – 91, suıytylǵan jáne taýarlyq gaz naryqtarynda – 70-ten 100, elektr­men jabdyqtaý – 100, janar-jaǵarmaı – 80, temirjol tasymaly – 63-100, kómir – 70 paıyz bolyp jalǵasyp kete beredi. Munyń nátıjesi na­ryq­taǵy jańa tendensııa – mem­le­kettik monopolııalardyń paıda bolýyna alyp keldi. Ekono­mı­kadaǵy ShOB ósimi­niń bizge qajet deńgeıge kóterilmeýine, joǵary arbıtrajdyq táýekel­der­ge jáne bıznes-klımatty nashar­lap ketýine osy faktor sebep bolǵanǵa uqsaıdy. Tóra­ǵanyń paıymdaýynsha, mundaı sheshim bári naryqtaǵy jaǵ­daıdy baqylaý úshin qabyl­danǵanmen, is júzinde baqy­laý­dyń múmkindigi jetpeı qaldy.

Osy tusta Marat Omarov dı­zeldi otyn jáne benzın ta­qy­ry­byn da qozǵap ótti. Qazir naryqtyń osy segmentiniń 80 paıyzyn «QazMunaıGaz» arqyly memleket qabyldaıdy. Bul kompanııa munaı-gaz sektorynda domınant kompa­nııa­lar­dyń qatarynda ekeni aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Monopolııa jáne naryqty bas­qa­rýdaǵy kemshilikterdiń saldary jaǵdaıdy ońalta almady. «Baqylaýdy qamtamasyz etý qıyn... Biz óz kezegimizde bul ak­tıv­terdi básekelestik ortaǵa berý, jeke kásipkerlikti damytý máselelerin kóterip, osyǵan baılanysty túrli quqyqtyq qujattar ázirledik», deıdi Marat Omarov.

M.Omarovtyń aıtýynsha, áýe tasymaly naryǵynda memleket­tik kompanııalar toby – Ulttyq avıatasymaldaýshy jáne onymen úlestes kompanııalar basym. Memlekettiń qatysýymen avıa­kompanııalardyń aktıv­te­rin bólý máselesi áli kúnge deıin óz sheshimin tappady. Ná­tı­jesinde, naryqtyń qolda­nys­taǵy qurylymy baǵa báse­kelestigi, shyǵyndardy ońtaı­lan­dyrý úshin yntalandyrýdy azaıtady. Bul reısterdiń júıeli keshigýine jáne baǵanyń ósýine ákeledi, nátıjesinde tu­ty­nýshylar zardap shegedi. Qol­danylatyn dınamıkalyq baǵa monopolııalyq naryqtarda jumys istemeıdi. Mysaly, avıa­­kompanııanyń eń joǵary ta­rıfi bir marshrýt boıynsha eń tómengi tarıften 4,5 ese asatyn keıster bar (67 743/ 14 743 tg.). Sondyqtan qazirgi jaǵdaıda naryqqa jańa avıa­ta­sy­maldaýshylarǵa qol jet­kizý úshin «Ashyq aspan» reji­min kú­sheı­tý máselesi qaras­ty­rylý­da.

Telekommýnıkasııa nary­ǵyn­da da memlekettiń naryq­taǵy úlesi 75 paıyzǵa deıin ósti. Negizi, bul bızneske satylýy kerek mem­lekettik resýrs ekenin osy sala ókilderi jıi aıtatyn. Qazir­gi jaǵdaıdy «memleket ózine-ózi satty» dep baǵalaýǵa bolady. Biryńǵaı operatorlardy qysqartý jumystary júr­­gizilip jatqanymen, jańa ope­ratorlardyń ashylýyna baıla­nys­ty olardyń sany artyp otyr­ǵanyn atap ótti. Spıkerdiń aıtýynsha, qazir agenttik jańa operatorlardy qurýǵa zańdy túrde tyıym salý jumystaryn júr­gizip jatyr. Bul shara qol­ǵa alynsa, memlekettik mono­polııa sýbektileriniń sany qys­qarady. Básekelestik orta­nyń engizilýimen tutyný­shy­lardyń baǵasy kóteriledi degen úkimettiń qaýiptenýine toq­tal­ǵan M.Omarov dári-dár­mek naryǵyn mysalǵa kel­tir­di. Ol qazir dári-dármek qu­nyn kezeń-kezeńimen retteý júr­gizilip jatqanyn atap ótti. Nátı­je­sinde, baǵa kóterilmeıdi, keri­sin­she, keıbir laýazymdar úshin farmasevtıkalyq kompanııalar arasyndaǵy básekelestik nátıjesinde usynys arzandaı­dy. M.Omarovtyń aıtýynsha, bıyl­ǵy jyly birinshi kezeń aıa­synda úshten astam óndirý­shi­niń 376 reseptsiz satylatyn dári-dármegi alynyp tastalady. Kelesi eki kezeń 2023-2025 jyldarǵa josparlanǵan. «Jal­ǵyz nusqa retinde biz máj­búr­lep jekeshelendirýdi jáne aktıvterdi básekelestik ortaǵa berýdi usynamyz. Eń bastysy – «shok terapııasy» men júıeli IPO arasyndaǵy teńgerimdi tabý» dep atap ótti M.Omarov.

BRIKS halyqaralyq báse­ke­­les­tik quqyq jáne saıasat­ orta­ly­ǵynyń dırektory Alek­seı­ Ivanovtyń aıtýynsha, «úl­­­ken nárseniń bári erte me, kesh pe qıyndyqtar týǵyzady». Osyǵan baılanysty monopolııa qurmaı, shaǵyn kompanııalar esebinen básekelestikti kúsheıtý qajet. «Qazaqstanda memlekettik kompanııalar birimen-biri jalǵa­syp aǵyp bara jatqan alyp keme tárizdi. Mundaı jaǵdaıda standartty monopolııaǵa qarsy sha­ra­­lar nátıje bermeıdi, óıt­keni bireýine tyıym salasyz, al mem­lekettik kompanııa sańylaý taýyp, sonda ósedi. Biz bel­gi­siz­dik jaǵdaıynda qaqty­ǵys­ty modeldeýdi jáne únemi ózgerip otyratyn shyndyqpen jumys isteýdi úırenýimiz kerek», dep keńes berdi Ivanov.

Ekonomıst taldaýshy Jaras Ahmetov el ekonomıkasy mu­naı rentasymen kún kórip kele jatqanyn aıtty. О́tken ǵasyr­dyń aıaǵynda júrgizilgen reformalar munaı baǵasyna yqpal etti. Biraq álemdik qarjy daǵda­ry­sy IJО́-ni tejep, negizgi ka­pı­talǵa keletin ınvestısııany azaıtty. Memleket tarapynan jasalyp jatqan sharalardyń nátı­jesi azdaý bolyp tur. О́ner­­­­kásip óndirisiniń úlesi tu­raq­­­ty túrde tómendep keledi. Sarap­shy aıtyp ótkendeı, mem­leket oıyn erejelerin belgi­leı­tin, olardyń oryndalýyn qadaǵalaıtyn, sýbek­tiler ara­syn­daǵy daýlar­dy retteıtin ba­qy­laýshy, ret­teý­shi jáne tóreshi mindetimen shek­telip qal­dy», deıdi Jaras Ahmetov.

 Sarapshynyń aıtýynsha, ıdeal­dy memleket qurý áre­ket­te­ri osyǵan deıin de bir­neshe ret jasal­ǵan. Solar­dyń ishinde bizge eń tanysy – ­KSRO. «О́mir únemi jańa jaǵdaılardy týdyrady jáne eshbir memlekettik apparat olarǵa ilese almaıdy. Eko­no­mıkada memleket úlesi neǵur­lym kóp bolsa, ondaǵy básekelestik soǵurlym az jáne sáıkesinshe «bat­paqty» sektorlar da kóbe­ıedi. Kóbirek qadaǵalaý jańa kásipkerler úshin kirýge kóbi­rek kedergilerge jol ashady. Salyqtardyń kóp bolýy jabyq kompa­nııalardyń kóbeıýin baı­qa­tady. Kóbirek tutyný taýar­lar men qyzmetterdi satý múm­kin­diginiń azdyǵyn bildiredi. Úkimet Qazaqstannyń damýyna jańa serpin beremin dese, onyń ekonomıkadaǵy qatysýyn azaıtýy kerek. О́zin-ózi uıym­das­ty­rý­ǵa, ózin-ózi retteýge, basta­ma­shylyqqa kóbirek múmkindik berý qajet», dep sózin túıindedi sarapshy.