Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Jel túrtken jýsanǵa da eleńdep, jas balasha jaltańdap» (S.Seıfýllın) qaraıtyn kıikter bir jolǵa qystap qalǵanda saqtap qala almadyq. Kináni anaǵan aýdardyq, mynaǵan aýdardyq, óıtken-búıtken boldyq, aqyry 1931-1932 jyldary dalada qyrylyp qalǵan qazaqtardyń súıekterindeı kóktem týa qar astynan teńkıip-teńkıip kıikterdiń ólekseleri shyǵyp, aýmaqtyq ınspeksııalardyń «bas aýrýyna» aınaldy.
«Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar» dep qazaq tegin aıtpaǵan. Bul jerde arqar degendi jalǵyz arqar ǵana emes, qońyr ań dep túsingen jón. Arqada qys jaıly bolǵannyń ózinde kúıekke túsken tekeler aman qalmaıdy. Qarǵa, saýysqannyń ózi-aq shoqyp tastaıtyn músápirge aınalady. Sebebi «tekeburqaqta» kúıekke túsken olardyń bireýi eki-úsh kúnde jıyrmadan qyryq, múmkin odan da kóp eshki qashyryp, jilik maıy úziledi. Sondaı kóterem janýardy tyrapaı asyrýǵa Arqanyń bir úskirigi men aıazy jetip jatyr. Sondyqtan janýarlar ýaqytynda janyn saqtap qalatyn Betpaǵyna iligip alady. Buryndary Arqada kıik qystap qalmaıtyn, biren-saran bolmasa. Byltyr myńdap qystap qalǵany temirjol bógetteriniń kesiri eken. Iаǵnı saharany kezip júretin kóshpeli janýarlar myńdaǵan jyl boıy ótip júrgen soqpaq joldary kesildi. Temirjol salyndy, odan gaz qubyry tartyldy, sonymen olar myńjyldyq baǵytynan kóz jazǵanyn «Ohotzooprom» óndiristik birlestiginiń» ortalyq óńirlik fılıalynyń basshysy Shyndos Omarov ta aıtady. Osydan tórt-bes jyl buryn mundaı joq-ty. Kıiktiń kóbeıgeni bertingi eki-úsh jylda ǵana. Onyń ózin neshe jyldan beri «Ohotzooprom» О́B» janýarlar dúnıesin qorǵaý qyzmetkerleri baǵyp-qaǵyp, Erlan Nurǵalıev pen Qanysh Nurtazınov qanyn tógip, janyn berip saqtap qalǵan bókenderdi bıyl qoldan qyrdyq dese artyq emes. Áı, nesheme ýaqyt boıy tabyn-tabynymen Jańaarqa, Jáırem, Qarajalda kúre jol boıynda «súmeńdep qańǵyp» júrdi ǵoı. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, oǵan qarasty Janýarlar dúnıesi jáne ańshylyq sharýashylyǵy basqarmasy, «Ohotzooprom» jáne orman sharýashylyǵy men janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy bar, qareket qylyp, bir jaǵyna shyqsa qaıda qaldy? Temirjol bóget ekeni, Arqada qalǵan aqbókender qys boıy qyrylary onsyz da belgili emes pe? Adamnan aıla asqan joq, o bastan qamdanyp, qolǵa alsa, tehnıkanyń kúshi bar, Betpaqdalaǵa ótkizip jiberýge bolady. Jyly jaǵyna jetkizip tastaýǵa bolady.
Kıikteı asa názik janýar jińishkeniń úziletin shaǵy kóktemde Arqada ashtan qatpaǵanda she? Aqpan-naýryzda keı jyldary bul jaqta kún eptep jylıdy, býsanyńqyraǵan qar aıaz qaıta soqqanda saqııady da qalady. Keıingi jyldary tipti jańbyr jaýatyndy shyǵaryp júr. Qysta jańbyr jaýǵany – jylqy men janýarlarǵa jut. Qar saqıyp qatady, kıik turmaq, jylqy tebindeı almaı qalady. «Qar tepkenge qajymas qaıran jylqy» muzdy teýip syndyryp, astynan shóp alyp jeı almaǵanda, bókenge zamanaqyr týdy deı ber. Olar tebindeýge jaralmaǵan da ǵoı. Qar qalyń jyldary Arqa dalasy «aıdalada aq otaý, aýzy-murny joq otaýǵa» aınalady, jumyrtqadaı aq taqyr, qyltıǵan shóp kórinbeıdi. Budan kıik qyrylmaǵanda qaıtsin? Jylqynyń ózi zorǵa shyǵady. Qańtar-aqpanda kıikter nege aýyl, eldi mekenderdiń mańyna, joldyń boıyna toptasyp, tabyn-tabynymen josyldy? Sebebi aýyl mańynyń maly kóp, shóbin jep taqyrlaǵan soń qar ustamaıdy. Al daladaǵy qalyń qasat qarda kıikten sorly janýar joq. Ne bolsa sonyń jemtigine aınalýy op-ońaı. О́tkende sol Naýryz toıynyń demalysynda atqa minip, aýyl syrtyna shyqsaq, jalǵyz kıik jazyqtan zyta jóneldi de, qasat qarǵa qadaldy. Odan shyǵa almaı shyr kóbelek aınalyp keri qashpaq edi, biraz taqyrdan soń qaıyra qaraǵany bar, qasat qarda topalań tıgendeı basa almaı jandármen kúıge tústi. Qarap turyp-aq janyń ashıdy. Jazyqtaǵy at shashasynan asatyn kishkene qardyń ózi keremet bóget olarǵa. Qys ortasyndaǵydaı ulpa emes, aqpannan bylaı Arqada qar ábden bekip alady. Keı jyldary atpen zorǵa júresiz. Tize tusynan keletin qardyń bir jeri atty kóterip, bir jerinde kúrt synyp, shoqalaqtap qalady. Osyndaı jaǵdaıda dalada qalǵan kıik – jaman ıtke de, aram qusqa da jem. Ashtan ólgeni óz aldyna. Dala tap álgindeı bolǵan soń eriksiz eldi mekendi saǵalaıdy, sodan eki aıaqtylar shyǵady myltyǵyn kezenip. О́miri qanjyǵasy maılanbaǵan, tazylary túlki shalmaǵan, qoıan almaǵan aýyldyń jaman ańshylary ıtterine kıik alǵyzady. Álgindeı qasat qarda qashpaq túgili, shóp taýyp jeý muń bop júrgen beıshara aqbókender, ózderi kádimgideı esi aýyp qalǵan jandaı dármensiz kúıde bir jerdi aınala beredi eken. Ittiń aýzyna ózi baryp túsedi. Alty aı qys qanjyǵasy maılanbaǵan, aılasyn asyryp tyshqan alyp kórmegen álginiń ıtteri bir jyrǵap, kóterem kıikti týlaqtan beter súırep, parshalaıdy... Ortalyq Azııada qazaq dalasyna ǵana tán sulý janýar osylaı aıanyshty hálde qanden, quzǵyn, qarǵanyń mazaǵyna aınalyp, ábden qorlanady. Sonaý 1924 jyly qazaq dalasynda osy taqyrypqa tuńǵysh qalam tartqan Sáken Seıfýllın eken. Sákenniń aqyn júregin álgindeı jaǵdaıda sezinesiń.
«Mergender damyl almaı
kıikti atqan,
Aýyldy qan sasytyp topyrlatqan.
Kıikti oılaı ma eken taýsylar dep,
Azaıyp birte-birte kele jatqan.
Betpaqtyń kókpek, jýsan,
shóbi suıyq,
Sol shópti qorek qylǵan baıǵus kıik.
Tańy – appaq, eki kózi móldir qara,
Tıgendeı emes adam kózi qıyp.
Kıikti qazaq jáne deıdi bóken,
Betpaqty bul beıshara qylǵan meken.
Bókendi atyp mergen óltirgende,
Jazyqsyz jan óldi dep
oılaı ma eken?
Bókennen sulý ańdy men kórmedim,
О́zge ańǵa janýardy teń kórmedim.
Kózderi móldiregen aqbókendi
Adamnyń balasynan kem kórmedim.
Qap-qara eki kózi móldiregen,
Ádemi eki tanaý jelbiregen.
Eleńdep jas balasha jaltańdaıdy,
Jel túrtken jýsannan da
seldiregen».
Aqyn bul shyǵarmasynda adam jany men bóken sulýlyǵy hám qasıetin shendestirip, salystyra otyra sýretteıdi. Shýmaqtardyń aldyńǵy eki joly aıaýly kıik jaıly, sońǵy eki joly sonyń adam balasymen uqsastyǵy týraly. Al tutas shyǵarmada qazaq dalasyndaǵy qasıetti janýardy osy ulttyń rámizi retinde beınelep shyǵady. Kıikti kórip, onyń jazyqsyz, alańsyz beıkúnáligin sezingen saıyn bul shyǵarma eske túspeı qoımaıdy. Shynynda, ash otyrǵan adam joq, kıikte nesi bar osy jurttyń dep janyń ashıdy. Kıik emes, qyrylyp jatqan, súıegi shashylyp dalada qalǵan qazaqtyń ózi ǵoı dep júregiń aýyrady. «Jazyqsyz jan óldi dep oılaı ma eken?» dep opynasyń. Tek qazaq saharasynda ǵana ósip-ónetin kıik pen bizdiń el egiz bolmaǵanda – kim? Táńir basqa jurttyń topyraǵyna bitirem dese jer tabylmaı, Betpaqtaı shól tabylmaı qalǵan joq qoı. Bóken men bizdiń ultty bitistirgen qasıet jeterlik. Baladaı ańǵaldyq, qorǵansyzdyq, beıqamdyq, qyrylyp jatsa da alǵan betten taımaıtyn súıekke bitken sertshildik, munyń bári qazaqqa tán qasıetter edi. Ásirese, HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq tarıhyn oqy, bóken taǵdyryna kóz tik, aıyrmashylyq shamaly. Ashtyqtan qyrylyp, qýǵyn-súrginge túsip, repressııaǵa ushyraý, jer betinen joıylyp kete jazdaý qazaqqa ǵana emes, kıikke de tán. Jas balasha jaltań-jaltań etip jaıylǵan quralaıǵa qarap, táı-táı basqan óz balasyna kóz toqtatqandar anyǵyraq sezineri sózsiz. Kıik atyp, kıesi ony atyp, áýletimen qaıǵyǵa dýshar bolǵan otbasylar da az emes.
«Qıyrsyz Betpaq dala...
qýraǵan shól...
Jalǵyz-aq syrǵańdaıdy
qońyltaq jel.
Meńireý... tiri jan joq...
jyp-jylmaǵaı.
El qaıda? El alysta – shýlaǵan el!
Sandalyp kele jatty aqsaq kıik,
Bir toqtap, anda-sanda álin jıyp...
Aqbóken saharanyń bota kózi,
Atty eken qandaı mergen kózi qıyp?
Keledi qańǵalaqtap jalǵyz ózi,
Tili joq, qur júrekte aıtar sózi.
Shaǵady shybyn jannyń qınalǵanyn,
Jalǵyz-aq móldiregen eki kózi.
Japanda esh saıa joq shybyn janǵa,
Monshaqtap jerge tamǵan
qyzyl qanǵa.
Japanda basyn súıer tiri jan joq,
Ál ketip sorly kıik jyǵylǵanda...».
Aqsaq kıik te, Alash ta – bir taǵdyrly beıne. Japan dalada jaraly kúıi jalǵyz qalǵan bóken aqynnyń oıynsha janyna járdemshi bolar qara izdeıdi. Pana tileıdi. Qysta myń-myńdap jol boıyna úıirilip, aýyl-aýyl, kentterge kirip ketken kıikterdi elestetińiz. Janýar bolsa da aıtaqyr daladan bezip pana izdep kelip otyr. Bizdiń elmen bir topyraqqa bitken janýarlardyń boıyndaǵy tabıǵı túısik emeı ne bul? Sony aqyn o basta bilip jazǵan. Áıtpese «El qaıda? El alysta – shýlaǵan el!» dep aıta ma? Sol senip kelgen eldiń ózi naǵyz shýlaǵan el bolyp shyqty. Qorǵalap, pana izdep dýshar bolǵan beıkúná topyraqtasyn qarap qylar dep adam túgili janýardyń ózi oılamasa kerek...
