Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, qazir el halqynyń 38,2 paıyzy – 7,5 mıllıonnan astam adam aýylda turady. Ýrbanızasııa qarqynyna baılanysty sońǵy jyldary aýyl halqynyń úlesi azaıyp keledi. Eger 2022 jyldyń basynda aýyldardaǵy halyq sany 7 728 176 adamdy qurasa, 2023 jyldyń basynda bul kórsetkish 7 556 745 boldy. Onyń ishinde 3 832 903 – erler, 3 723 842 – áıelder. Aýyl turǵyndarynyń sany jaǵynan Túrkistan oblysy alda, ondaǵy aýyldyqtar sany – 1 599 909 adam. Ekinshi orynda Almaty oblysy – 1 262 161 adam, úshinshi orynda Jambyl oblysy – 691 179 adam. Odan keıin Qyzylorda oblysy – 442 423 jáne Mańǵystaý oblysynda 420 052 halyq aýyldarda turady. Al Ulytaý – aýyl turǵyndary eń az shoǵyrlanǵan óńir, onda oblys halqynyń 21 paıyzy, ıaǵnı 46 328 adam turady.
Jalpy, aýyldyqtar sany 7 óńirde – Almaty, Jambyl, Qyzylorda, Mańǵystaý, Soltústik Qazaqstan, Túrkistan jáne Jetisý oblystarynda basym. Al qalǵan óńirlerde aýyldar qańyrap bos qalyp jatyr. Ásirese elimizdiń batys aımaqtary – Batys Qazaqstan, Aqtóbe oblystary osy máselemen betpe-bet kelip otyr. Máselen, Batys Qazaqstan oblysynda sońǵy on jylda 60 eldi meken aýyl mártebesinen aıyryldy. Infraqurylymnyń joqtyǵy men jumyssyzdyq aýyldardyń toz-tozyn shyǵardy.
Negizi zańnama boıynsha aýyl mártebesi bolý úshin aýyldaǵy turǵyndardyń sany 50 adamnan kem bolmaýǵa tıis eken. Al aýyldyń sany tolyq bolmasa, aýyldyq okrýgter sany da qysqarady. О́ıtkeni birqatar eldi meken aýyl mártebesinen aıyrylǵan jaǵdaıda quramynda ákimshilik ortalyǵy ǵana qalatyn okrýgter bar. Zań boıynsha aýyldyq okrýgte keminde 2 aýyl jáne 500-den astam turǵyn bolýy shart.
Mysaly, Aqtóbe oblysynda sońǵy úsh jylda 17 myń adam aýyldan ketken. Sol sebepti de Úkimettiń bıyldan bastap iske qosqan «Aýyl amanaty» jobasyn Aqtóbe oblysy Qazaqstanda birinshi bolyp júzege asyrýǵa kiristi. Oblys ákimi Eraly Toǵjanovtyń aıtýynsha, jyl basynan 60-tan astam otbasy (250-ge jýyq adam) qaladan aýyldyq jerge kóship barǵan.
«Bul jobanyń ereksheligi aýyl-aımaqtarda turatyn azamattarǵa qarjylyq nesıemen qatar taýarlyq nesıe de beriledi. Iаǵnı mal sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýalar tanymal, maly kóp sharýashylyqtardan taýarlyq, ıaǵnı mal esebinde nesıe ala alady. Osylaısha, bul mehanızm qarapaıym turǵyndardyń mal basyn kóbeıtýine, tabysyn arttyryp, otbasyn asyraýyna úlken kómek bolady. Máselen, bıyl iri sharýa qojalyqtarynyń qoldaýymen aýyl turǵyndaryna taýarlyq nesıe retinde 6 myń bas mal berip jatyrmyz. Taýarlyq nesıeniń tıimdiligi sol, odan bıýdjettiń birde-bir tıyny jumsalmaıdy. Sondaı-aq nesıeniń qaıtarymy aqshalaı emes, alynǵan tól esebinen bolady. Búgingi tańda 249 otbasyna 3 220 bas mal berildi», deıdi Aqtóbe oblysynyń ákimi Eraly Toǵjanov.
Jalpy, Aqtóbe oblysynda «Aýyl amanaty» jobasyna 6 shaǵyn qala jáne 134 selolyq okrýg qatysyp jatyr. Qazirgi ýaqytta 2,5% jeńildikpen nesıeleý baǵyty boıynsha jalpy somasy 3 mlrd teńgege 776 otbasynyń jobalary maquldanyp, 3 myńnan astam adam qamtyldy.
«Mysaly, aýyl turǵyny qazir 4,5 mln teńgege 10 sıyr satyp aldy delik. Barlyq sıyrlar aldaǵy ýaqytta buzaýlaıdy. Bir-eki aıdan keıin jobaǵa qatysqan sharýa maly tóldep, mal sany eki esege artady. Tek sút satý arqyly ǵana tipti qala turǵyny da tappaıtyn qomaqty somany tabýǵa bolady», dep mysal keltirdi oblys ákimi.
Sondaı-aq joba aıasynda 450-den astam jumyssyz aýyl turǵyndary óz isterin bastaǵan. Mysaly, shashtaraz, tigin sheberhanasy, avtokólik jóndeý, veterınarlyq dárihana jáne t.b. Oblys basshysy qala turǵyndary da jobaǵa qatysýǵa úlken qyzyǵýshylyq tanytyp jatqanyn alǵa tartty.
«Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń negizgi kólemin iri sharýashylyqtar óndiredi degen pikir bar. Alaıda búgingi tańda óńirimizde jeke qosalqy sharýashylyqtarda óndiris basym. Máselen, Baıǵanın aýdanynyń 76 jastaǵy zeınetker Qutym Qasenuly bir aýlanyń ózinen jylyna 9 tonna kókónis alsa, Oıyl aýdanynyń turǵyny Sapýra Saǵynqyzy óz aýlasynan 18 tonna kókónis jınady. Olar aýyldastarynyń kókónisterge degen qajettiligin 20 paıyzǵa qamtamasyz etedi. Osyndaı 10-ǵa jýyq jylyjaıdyń ashylýy aýyldyń ǵana emes, barlyq aýdannyń qajettilikterin qamtamasyz etýge múmkindik beredi», dedi óńir basshysy.
Ákimniń aıtýynsha, búginde qus etiniń 90%-dan astamy syrttan ákelinedi. Iаǵnı aqtóbelikterdiń aqshasy basqa adamdardyń qaltasyna túsedi. «Biraq árkim tipti óz aýlasynda qus sharýashylyǵymen aınalysa alady. Mundaı jobalar da bar. Jyl sońynda jobaǵa qatysýshy aýyldarda qus etimen qamtamasyz etý deńgeıi úsh ese artady, kókónispen qamtý 23%-ǵa, kartoppen qamtý 20%-ǵa artady», dep atap ótti E.Toǵjanov.
Jalpy, «Aýyl amanatyn» iske asyrýǵa 6,5 mlrd teńge bólingen, Úkimet tarapynan qosymsha 12,5 mlrd teńge qarastyrylǵan. «Qarajat tolyq kólemde ıgeriledi», dep senim bildirdi oblys ákimi. Nátıjesinde, jyl sońynda jobaǵa qatysýshy aýyldardaǵy jumyssyzdar sany 41,4%-ǵa, ataýly áleýmettik kómek alýshylar sany 39%-ǵa qysqarady. Otbasynyń ortasha tabysy 182 myń teńgeden 354 myń teńgege deıin, ıaǵnı 2 esege ulǵaıady.
Sonymen qatar atalǵan oblysta aýyl-aımaqtardyń áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymyn damytý jáne aýyl turǵyndaryn qolaıly ómir súrý jaǵdaıymen qamtamasyz etý úshin «biryńǵaı qoldaý sharalar paketi» qabyldanǵan.
«Biryńǵaı qoldaý sharalar paketi» birinshiden, bir jyl ishinde 67 aýyldy mobıldi ınternetpen qamtamasyz etedi. Nátıjesinde, aýyl halqynyń 98,5%-y sapaly ınternetke qol jetkizedi. Ekinshiden, biz aýyldyq jáne qalalyq mektepter arasyndaǵy bilim deńgeıin teńestirý maqsatynda «BILIM ALL» óńirlik jobasyn iske qostyq. Al aýylda medısına sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan «Feldsher sómkesi» jobasy da bar. «Feldsher sómkesi» – arnaıy planshetten jáne segiz túrli analızatordan turatyn ınnovasııalyq portatıvti medısınalyq jabdyq. Onyń kómegimen pasıentke durys dıagnoz qoıyp, tasymaldaýsyz qashyqtyqtan emdeýge bolady. Bul shalǵaıdaǵy aýyl turǵyndarynyń áleýmettik ıgilikterge teń qoljetimdiligin qamtamasyz etýge múmkindik beredi», dedi Eraly Toǵjanov.
Buǵan qosa oblys «Abattandyrylǵan aýyl» jobasyn bastady, aýyldardy abattandyrý bıýdjet esebinen ǵana emes, demeýshilik qarajat esebinen de júrgizilip jatyr.
«Qanatqaqty rejimde biz 27 myńnan astam halqy bar 12 aýylda 120 áleýmettik mańyzy bar jobany iske asyrýǵa kiristik. Búginde jalpy somasy 1,7 mlrd teńgege 6 aýyldy abattandyrýǵa kelisimge qol qoıyldy. Taǵy bir qaýipsiz ortany qalyptastyrýǵa, jasóspirimder qylmysyn joıýǵa baǵyttalǵan «Qaýipsiz aýyl» jobasy jumysyn bastady. Búginde aımaqta ishimdikten bas tartqan 10 aýyl jáne sońǵy 2 jylda birde-bir qylmys jasalmaǵan 10 aýyl bar. Jyl sońyna deıin Aqtóbe oblysynda qoǵam belsendileri, óńirdiń kásipkerleri, jastardyń qatysýymen ótetin is-sharalardyń nátıjesinde qaýipsiz aýyldar sany 60-qa jetedi. Jalpy, «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń aıasynda qabyldanyp jatqan sharalardyń tıimdiligi men ıgiligin aýyl halqynyń jaqyn arada sezinetindigine senimim mol», dep túıindedi Eraly Toǵjanov.
Osylaısha, Úkimettiń «Aýyl amanatyn» Aqtóbe oblysy ózge óńirlerden ózgeshelenip iske asyryp jatyr. Qazir aýyldan qalaǵa ketkenderdiń emes, kerisinshe qaladan aýylǵa bet alǵandardyń isi oń bolyp turǵan syńaıly.
