Inflıasııadan ımenbeý ımmýnıteti otandastarymyzda qalaı qalyptasty?

Inflıasııanyń barometri bazalyq mólsherleme me?

Damyǵan elderde ınflıasııanyń baro­metri bas bankteriniń bazalyq kór­set­kishine qarap baǵalanady. Al bizdiń jaǵ­daıda Ulttyq bank te, halyq ta ın­flıasııadan qoryqpaıtyn tárizdi. Jyl basynda 21 paıyzǵa jaqyndap qal­ǵan­ kezderdiń ózinde jurtty sabyrǵa sha­qyryp, alańdaýǵa sebep joǵyn aıtý­men shekteldi. Qysqasy, Úkimet pen Ulttyq bank ınflıasııany resmı sta­tıstıkaǵa qarap anyqtasa, halyq qal­ta­syna, tabysynyń deńgeıine qarap anyq­taı­dy, baǵalaıdy. Sebebi naryqta teńge baǵa­myna, naryqtaǵy baǵaǵa áser etetin fak­torlar qyryq qubylyp tur. Biraq so­­ǵan­ qaramastan jyl sońyna deıin ın­flıa­sııa­­ deńgeıin qaıtsek te 9 jarym paıyzǵa tó­mendetemiz dep úmittenip otyrmyz. Ult­tyq banktiń maqsaty – baǵanyń ósýin te­jeý. Úkimet ımportty qysqartyp, eksport kólemin barynsha arttyrýdy armandaı­dy. Al sarapshylar bolsa, aı saıynǵy ınflıasııa joǵarǵy dá­lizde qatyp tur dep oılaıdy. Mamyr aıyn­daǵy aqshanyń qunsyzdanýy resmı máli­met boıynsha 15,9 paıyz.

De­mek siz ben bizdiń aılyq taby­sy­myzdyń 15,9 paıyzy ınflıasııaǵa ju­ty­lyp­ jatyr.

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýan­tyrov apta basynda jýrnalıster­men­ kezdesken kezde ınflıasııa sha­ryq­taý shegi­nen birtindep tómendeı bastaǵanyn, jyl sońyna deıin 9,5-10 paıyz deń­ge­ıinde ustap turýǵa múmkindik baryn aıt­ty. Mınıstrdiń sózinshe ınflıasııa árqa­shan ósedi. Al bizdiń maqsatymyz – ınf­lıasııany turaqty deńgeıde ustap turý. О́tken jyldyń sońynda ınflıasııa 7,5-8,85 paıyzǵa, odan keıingi jyldary taǵy­ da tómen bolatynyn Úkimet basshysy­ Álı­han Smaılov ta aıtqan.

Mamyr aıynyń sońynda Ulttyq bank­tiń bazalyq mólsherleme týraly us­tanymy ózgermedi. Jeltoqsan aıy­nan bastap ol rekordtyq 16,75 pa­ıyz­ deńgeıinde qonaqtap qaldy. Bas bank sol kezde bul kórsetkishti jazǵa de­ıin saqtap turatynyn aıtqan bolatyn. Ulttyq bank sózinde turdy. Al ınflıasııa shegingen joq. Ulttyq bank­te baǵanyń yryq bermeı ketýi baza­lyq­ mólsherlemege baılanysty degen qor­qy­nyshtyń qonaqtap qalǵanyn biz de talaıdan beri baıqap júrmiz. Bul joly da so­laı bolǵan tárizdi.

Ustanymyn ózgertpeıtin Ulttyq bank

Bul rette Ulttyq bank basshylyǵy bul­ ishki faktorlar, onyń ishinde mem­le­kettik shyǵystardyń ulǵaıýy, benzın, dı­zeldi otyn naryǵyndaǵy reformalar já­ne baǵa naryǵyndaǵy jaǵymsyz boljamdar sebep bolǵanyn aıtyp jatyr. «In­flıasııalyq úderister» báseńdeı bas­tady, biraq «turaqty jáne turaqty trend»­ týraly aıtý áli erte», dep atap ótti­ Ulttyq bank.

Dál qazir ınflıasııa 2022 jyldyń jel­toqsan aıyndaǵy 20,3 paıyzben al­qym­­nan alyp turǵan joq. Sáýirde jyl­dyq ınflıasııa – 16,8 paıyz, aılyq – 0,9 pa­ıyzben toqtady, bul naýryz (18,1jáne 0,9 paıyz), aqpan (21,3jáne 1,3 paıyz) jáne qańtar (20,7 jáne 1,1 paıyzben) salys­tyr­ǵanda tómen. Al mamyr aıyn­da baǵa bu­rynǵy aılarǵa qaraǵanda baıaý ósti.

Ulttyq banktiń sózi­men aıt­qanda jaǵdaı turaqty, biraq qýanýǵa se­bep joq.

Táýelsiz ekonomıst Andreı Chebo­­­­ta­rev ma­myr aıyndaǵy 0,9 paıyz­dyq deńgeı ın­flıasııanyń jaqsy kór­setkishi ekenin atap ótti, biraq bul jerde maýsymdyq fak­tor jumys isteıtindikten, ony aldaǵy aı­larda saqtap qalýǵa bolatynyna se­nim­di bola almaımyz. Onyń aıtýynsha, ben­zın baǵasynyń ósýi, sonymen qatar kom­mýnaldyq qyzmetterdiń qymbattaýy ınf­lıasııanyń ósýine yqpal etedi. Bul fak­­torlar qyzmet kórsetý salasyndaǵy ınf­lıasııaǵa yqpal etedi, biraq qazir azyq-túlik baǵasynyń byltyrǵydaı qar­qynmen ósýine erekshe sebep joq. Qa­zir álemde azyq-túlik baǵasy ótken jyl­darmen salystyrǵanda tómen. Lo­gıs­­­tıkalyq tasymaldaý tizbekteri de júıe­lene bastady. Demek jyl sońyna de­ıingi kórsetkishti 10-15 paıyzben shek­tesek, sonyń ózi jetistik. Muny Ult­tyq bank qana emes, táýelsiz damý ıns­tı­týt­ta­ry­nyń­ boljamy da rastap otyr.

Ekonomıstiń aıtýynsha, ınflıasııa­ny te­jeýdiń birden-bir sharasy – bazalyq mól­sherlemeni kóterý. Biraq Úkimet fıs­kal­dyq ımpýlsti, ıaǵnı eko­­nomıkaǵa aq­sha quıý arqyly ekonomıkadaǵy úle­sin­ azaıtqysy kelmeı otyr. Mundaı she­shimder – naryq zańy boıynsha bir-biri­ne­ kereǵar keletin qubylys. Naryqqa qo­symsha qarjy salý aınalymdaǵy qar­jy­ny kópirtip, ınflıasııany qyzdyryp jibe­redi.

 A.Chebotarevtiń aıtýynsha, Úki­met­tiń qo­ly­nda ınflıasııany te­jeı­­tin tetikter az­. Ekonomıkadaǵy ShOB-tyń úlesi Ult­tyq­ qorǵa degen táýeldilik deńgeıin tómen­detýge múm­kindik berer emes. Bıýd­jet­tiń shyǵys bóligi durystalǵanmen, jeńil­detilgen baǵdarlamamalar sany kemi­gen joq. Inflıasııaǵa qatysty bol­jamdardyń bet alysy jaǵymdy bol­ǵa­ny­men, eshkimdi jarylqamaıyn dep tur. Tıis­ti sharalar qabyldanǵanmen, júzege asyp jatqanyn baqylaý jaǵy kemshin bol­dy. Inflıasııanyń sebebin emes, sal­darymen kúresý kerek degen pikirge den­ qoıýdyń qajet degen pikirge Úkimet te­ moıynsuna bastady. Biraq shyndap kúre­sý­ge jol ashatyn múmkindikter shekteýli bo­lyp tur.

Benzın men dızeldi otyn kináli

Inflıasııaǵa negizgi yqpal etken ben­zın baǵasy boldy. Sońǵy ýaqytqa deıin ol baǵaǵa dem berýshi faktor re­tin­de qarastyrylyp kelgen bolatyn. О́t­ken jyldyń qorytyndysy boıynsha­ ja­narmaıdyń bul túri 0,31 paıyzǵa ar­zan­da­ǵan. Aqpanda baǵa ózgerissiz qaldy, naý­ryzda 0,1 paıyzǵa, sáýirde birden 9,9 pa­ıyzǵa deıin qymbattap ketti.

Biraq bul qubylystyń qarapaıym túsin­dirmesi bar.

12 sáýirden bastap Energetıka mınıs­t­­r­ligi avtobenzın men dızel otynynyń shek­ti bólshek saýda baǵasyn kóterdi. AI-92/93 boıynsha ósim 11 paıyz, lıtri 205-210 teńgege deıin, dızeldik otyn úshin 20 pa­ıyz – 295 teńgege deıin ósti.

Benzın baǵasynyń bir bulqynyp qala­ty­ny 2021 jyldan beri aıtylyp keledi. Úki­met onyń sebebin munaı ónimderine, eń aldymen, benzınge naryqtyq baǵa bel­gileý tetikterine kezeń-kezeńimen kóshý qajettiligimen túsindirip júr. Biz mundaı sheshimdi qabyldamasaq, janarmaı tapshylyǵyna ushyraımyz degen pikirler de aıtyldy. Sebebi kórshi el­derde onyń baǵasy qymbat, memleket baǵany rettemeıdi. Bizdiń elde bir adam­ǵa orta eseppen alǵanda 370 lıtr otyn paıdalanatyny osyǵan deıin aıtyl­ǵan. Bizden ekonomıkasy da, jeri de úl­ken Reseıde bul kórsetkish – 220 lıtr.­ Al О́zbekstanda 44 lıtr paıdalana­dy­. Qyrǵyzstandyqtardyń ortasha kór­set­ki­shi – 98 lıtr.

«Sebebi bizde dızeldi otynnyń baǵa­sy 230 teńge bolyp turǵan kezde bul baǵa О́zbekstanda 570 teńge boldy.­ Al Armenııa men­ Grýzııada 800 teńge. Sondyqtan dızel­di otyn men benzın baǵasyn jan-jaǵy­myzdaǵy elderdegi baǵadan arzanda­typ, halyqty jarylqaımyz deý – bos sóz. О́nim­di arzandatý úshin shıkizat arzan bolýy­ kerek. Bizge tıimdi arzan baǵada esh­k­im bermeıdi. Al elde munaı shyǵaryp otyr­ǵan azamattardy toqpaqtap otyryp, óni­min naryqtyq baǵadan jarty ese arzan baǵada satyp alyp otyrmyz. Bul sol kompanııalardyń ınfraqurylymyn ja­ńar­tý, jumysshylarynyń jalaqysyn kó­terý múmkindigin shektep tastaıdy­. Qys­qasy, aınalyp kelgende eldegi óndi­ris­tiń turalap qalýyna ózimiz sebepker bo­la­myz», deıdi ekonomıst Jaqsybek Qu­leekev.

2018 jyldan beri Qazaqstan tu­tyn­ǵan ben­zınnen kóp benzın óndirdi, biraq 2022 jyldyń sońyna qaraı tap­shy­lyq qalyp­tas­ty. Bılik Reseıden janar-jaǵarmaı ım­porttap, ony avto­mobılmen shyǵarýǵa ty­ıym salýǵa májbúr boldy. 2025 jyly EAEO-da munaı ónimderiniń biryńǵaı na­ry­ǵy jumys isteı bastaýy kerek jáne osy ýaqytqa deıin Úkimet ishki baǵalardy qa­ýymdastyqtyń basqa músheleriniń deń­ge­ıine jetkizýdi kózdep otyr.

Mundaı josparlar Energetıka mı­nıs­trligi men Básekelestikti qorǵaý jáne da­mytý agenttiginiń (BÁDK) bir­lesken jol kartasynda jazylǵan. Áleýmettik shıe­lenisti boldyrmas úshin ósý birtindep bola­dy dep boljanýda.

Sarapshy Murat Temirhanovtyń pik­i­rinshe, ınflıasııany báseńdetýge Úki­met­tiń de, Ulttyq banktiń de eńbegi joq. Rýbl aıtarlyqtaı álsiredi, ıaǵnı ım­port Reseıden áldeqaıda arzanyraq ke­ledi. Basqasha aıtqanda, álem es jıyp, jaǵdaıǵa beıim­delip qaldy. Biraq ishki naryqta ın­f­l­ıasııanyń álsireýine dem beretin faktor­ az bolǵandyqtan, syrtqy jaǵdaıǵa táýel­di­lik saqtalady. «Birinshiden, biz 30 jyl bo­ıy ekonomıkany ártaraptandyrýǵa qol­ jetkize almadyq. Biz is júzinde esh­teńe óndirmeımiz jáne barlyǵyn der­lik ımporttaımyz. Iаǵnı shıkizatqa táýel­di­likten qutylǵan joqpyz. Al munaı baǵa­sy­nyń aýytqýy ekonomıkaǵa da, sonyń ishin­de ınflıasııaǵa da áser etedi», deıdi sa­rap­shy.

Ekinshi másele, onyń pikirinshe, munaı baǵa­synyń aýytqýyna qara­mastan ınflıasııa men teńgeni tu­raq­­­tandyrýǵa múmkindik bere­tin kontrsıkldik fıskaldyq saıa­sat­tyń joqtyǵynda. Úshinshi faktor – ekono­mıs­tiń pikirinshe, qalypty damyǵan naryq­tyq ekonomıkanyń bolmaýy. «Bizde báse­kelestik pen qalypty naryqtyq qaty­nastardy kúıretken ákimshilik-koman­dalyq júıe bar. Memleket baǵa belgi­leý­ge únemi aralasyp otyrady, sonymen qa­tar onyń qolynda iri monopolııalyq bız­nes bar. Osy ýaqytqa deıin otynnyń, gaz­dyń, jaryq pen sýdyń baǵasy memle­ket tarapynan sýbsıdııalanyp kelgen. Son­daı­-aq elimizdegi barlyq jylý elektr stan­sa­larynyń ábden tozyǵy jetken, olar­dy jóndeýge qomaqty qarajat qajet, son­dyqtan jylý men elektr qýatyna tarıfter mindetti túrde kóteriledi», deıdi Murat Temirhanov.

Áıtpese, onyń aıtýynsha, Ekibas­tuzda qysta oryn alǵan apattar áli de jalǵasa beredi. Inflıasııanyń turaqty ósýiniń ekinshi sebebin ekonomıst memlekettik shyǵyndardyń únemi ósip otyrǵan kóle­mi­men baılanystyrady. «Naýryzda Se­nat­ bıýdjetke túzetýlerdi maquldady, son­da memlekettik shyǵystar, esimde, 1,8 trıl­lıon teńgege ósti, Ulttyq qordan trans­fert 800 mıllıard teńgege ósti», dep­ atap ótti M. Temirhanov.

Ne isteý kerek?

Jaqyn arada baǵanyń taǵy bir kóte­ri­lýin (janarmaıdyń quny kólik baǵasy ar­qyly kóptegen basqa sanattarǵa áser ete­di), ásirese kúrt kóterilýin kútýdiń qa­jeti joq. Mamyr aıynyń ortasynda­ Ha­lyqaralyq valıýta qorynyń Kavkaz, Or­talyq Azııa jáne Mońǵolııa óńirlik ále­ýe­tin damytý ortalyǵynyń eko­nomısi Nur­dáý­let Ábilov janarmaı baǵasy óskenin, UB-nyń bazalyq mólsherlemesiniń odan ári óse­ berýge jol tappaı qalatynyn aıtqan bola­tyn.

Álemdik sarapshylar dúnıejúzilik eko­no­mıka resessııa kezeńine ótip jat­qa­nyn aıtyp jatyr. Ulttyq banktiń ót­ken jyldyń kókteminen bastap júr­gizgen qatań aqsha-nesıe saıasaty­ shyny­men de óz nátıjesin berdi. So­nyń­ arqa­­synda baǵanyń ósýin ustap turý­ǵa múmkindik týdy, al sarapshylar­ kút­ken­deı 20 paıyzdyq ınflıasııa ótkenniń en­shi­sinde. Olardyń sózine sensek, bazalyq mólsherlemeni tómendetýge kiri­sý kerek. Qazirgi deńgeıden joǵary kóte­rý­ge múmkindik beretin joldyń bári ja­byq­ tur. Demek endigi jerde bazalyq kór­setkish Ulttyq banktiń qolyndaǵy na­ryq­ty tynyshtandyratyn qural emes, ın­flıasııanyń barometrine aınalady...

ALMATY