Qurmetti hanymdar men myrzalar, qadirli qonaqtar!
Astana halyqaralyq forýmyna qosh keldińizder! Munda barlyq qurlyqtan dostarymyz ben áriptesterimiz, sondaı-aq úkimetterdiń, dıplomatııa, bıznes jáne ǵylymı toptardyń ókilderi jınalyp otyr. Asa qadirli qonaqtarymyz – Qatar Ámirine, Qyrǵyzstan Prezıdentine, Bosnııa jáne Gersegovına Prezıdıýmynyń Tóraǵasyna, О́zbekstan Premer-mınıstrine jáne forýmnyń basqa da qurmetti qatysýshylaryna shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Sizderdiń osy jıynǵa arnaıy kelýge sheshim qabyldap, forým jumysyna qatysqandaryńyz – biz úshin úlken mártebe. Jıyn barysynda jahandyq ekonomıkalyq jáne aımaqtyq yntymaqtastyq máseleleriniń qazirgi jaı-kúıi jóninde tabysty pikir almasamyz dep senemiz. Bul – halyqaralyq seriktestiktiń shynaıy mán-mańyzyn aıqyndaıtyn tásilderdiń biri. Sondaı-aq forým jumysyn asha otyryp, strategııalyq seriktesimiz – Birikken Ulttar Uıymy men onyń HVQ, IýNESKO, BUUDB, DSU, ESKATO sekildi uıymdaryna jáne basqa da halyqaralyq ınstıtýttarǵa, CNN aqparattyq áriptesimizge shynaıy rızashylyǵymdy bildirýge ruqsat etińizder.
Qurmetti forýmǵa qatysýshylar!
Astana halyqaralyq forýmy – bul dıalog alańy. Onyń negizgi mıssııasy mynadaı: Birinshi, álemdegi jaǵdaıdy ashyq talqylaý; Ekinshi, aldymyzda turǵan negizgi syn-qaterler men daǵdarysty aıqyndaý; Úshinshi, osy syn-qaterlerge ózara yntymaqtastyq rýhynda dıalog arqyly qarsy turý; Tórtinshi, kópjaqty qatynastardyń ortaq mádenıetin jańartý jáne qalpyna keltirý; Besinshi, beıbitshilikti, progress pen yntymaqty jaqtaıtyn daýystardy kúsheıtý.
Bul forým ózara belsendi yntymaqtastyqqa tikeleı yqpal etedi. Ásirese buryn-sońdy bolmaǵan geosaıası shıelenis kezeńinde bizge mundaı qarym-qatynastar óte qajet. Syn-qaterlerge tótep berý mańyzdy. Osy rette jahandyq júıe beıbitshilik pen órkendeýdi tańdaýlylar úshin emes, kópshilik úshin qamtamasyz ete otyryp jumys isteýge tıis.
Qurmetti dostar!
Biz Birikken Ulttar Uıymy qurylǵan sátten negizi qalanǵan álemdik tártiptiń irgetasynyń buzylý úderisine kýá boldyq. BUU búkil adamzatty biriktiretin birden-bir jahandyq ámbebap uıym bolyp qala beredi. Osy rette Qaýipsizdik Keńesiniń jan-jaqty reformalarynsyz bul syn-qaterlerdi sheshý isinde tabysqa qol jetkize almaımyz. Keńestegi «Orta derjavalardyń» ókilderiniń pikiri meılinshe salmaqty bolýǵa tıis.
Jýyrdaǵy COVID-19-dan bastap qarýly qaqtyǵystarǵa deıingi «jańa daǵdarystar» bizdiń názik halyqaralyq ekojúıege qaýip tóndiredi. Biraq bul turaqsyzdyqtyń sebebi tereńde jatyr. Sonymen qatar biz 30 jyldan keıin burynǵy «bloktarǵa» bólinýshilik oı-sanasyna qaıta oralý jaǵdaıyna kýá bolyp otyrmyz. Jikke bólinýshilik kúshi tek geosaıası máselemen shektelip qalmaıdy, onyń ekonomıkalyq astary da bar. Ekonomıkalyq saıasat qarý retinde ashyq qoldanylýda. Bul qarama-qaıshylyqtar sanksııalar men saýda soǵystaryn, maqsatty boryshkerlik saıasatty, qarjylandyrý kózderinen shekteýdi nemese joıýdy, sondaı-aq ınvestısııany baqylaýdy qamtıdy.
Erkin saýda, jahandyq ınvestısııa, ınnovasııa jáne adal básekelestik sekildi faktorlardyń jıyntyǵy sońǵy onjyldyqtarda negizi qalanǵan álemdik beıbitshilik pen damýdyń irgetasyn birtindep qırata bastady.
Bul, óz kezeginde, áleýmettik tolqýǵa, memleketterdiń ishteı bólinýine jáne olardyń aralarynyń shıelenisýine alyp keledi. Teńsizdiktiń órshýi, áleýmettik bólinýshilik, mádenıet pen qundylyqtardaǵy alshaqtyqtyń artýy sekildi úrdisterdiń bári ekzıstensııalyq qaýipke aınaldy.
Teris aqparattardyń keń taralýyna baılanysty bul qaterdiń aldyn alý qıyndap barady. Ol búginde kúsheıip, óte qaýipti bola tústi.
Sonymen birge jasandy ıntellekten bastap bıotehnologııaǵa deıin jańa tehnologııalardyń jahandyq saldary bar. Biraq olar shekteýli ulttyq sheńberde ǵana engizilip jatyr. Osy faktorlardyń barlyǵy jahandyq álemdik tártipti úlken shıeleniske ıtermeleıdi. Bul ózara senimsizdikti arttyryp, belgili halyqaralyq forýmdardyń, qoldanystaǵy júıeniń, qaýipsizdik rejıminiń jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy mehanızmderdiń qyzmetine keri áser etedi.
Osylaısha, biz belgisizdikpen, turaqsyzdyqtyń beleń alýymen jáne daý-janjaldarmen betpe-bet kelemiz. Bul, óz kezeginde, qorǵanysqa, zamanaýı qarý-jaraqqa jumsalatyn shyǵyndardy arttyrýǵa yqpal etedi jáne túptep kelgende eshqandaı kepildik bermeıdi. Buǵan ótken jarty ǵasyrda biz alǵash ret ıadrolyq qarýdy qoldaný perspektıvasymen betpe-bet kelýimiz mysal bolady. Munyń bári klımattyń ekzıstensıaldi ózgerý qaýpine qarsy jumylý qajet bolǵan sátte týyndap otyr.
Hanymdar men myrzalar!
Geosaıası qysymdar bir-birimizdi alshaqtatyp jatqanda biz birigýge, yqpaldasýǵa, yntymaqtasýǵa, ózara qol ushyn sozýǵa degen anyq ımperatıvpen betpe-bet kelemiz. Bul jerdegi negizgi ıdeıa – osy. Osyndaı sátte Astana halyqaralyq forýmy atalǵan úrdisti keri burý úshin taǵy bir múmkindik beredi. Tek kezdesý, keńesý, sondaı-aq ózara adaldyq tanytý arqyly ǵana halyqaralyq qoǵamdastyq bizdiń problemalarymyzǵa, sharýalarymyz ben úmitimizge qatysty máselelerdi sheshe alady. Sonda ǵana biz ortaq bolashaǵymyzdy qalyptastyra alamyz, bárimiz úshin meılinshe turaqty, ádil ári órkendegen álem qurý jolyna birtindep oralamyz.
Qurmetti dostar!
Qazaqstan burynnan Shyǵys pen Batystyń, Soltústik pen Ońtústiktiń arasyndaǵy altyn kópir sanalady. Kóp jaǵdaıda bul forým uly Eýrazııa dalasynyń mádenıetine, tarıhyna saı keledi. Biz osynaý muramyzdy maqtan tutamyz. Dál osy úzdiksiz taýar, mádenı jetistikterimiz ben ıdeıa almasý arqyly Qazaqstannyń ózindik ulttyq biregeıligi jáne onyń erekshe kópjaqty yntymaqtastyqqa negizdelgen brendi qalyptasty. Geosaıası qıyndyqtarǵa qaramastan, Qazaqstan Ortalyq Azııada da ekonomıkalyq lokomotıv qyzmetin atqaryp otyr. Biz shetelden keń kólemde ınvestısııa tartýdy jalǵastyramyz jáne Qazaqstanda bıznes júrgizý úshin barynsha jaǵdaı jasaımyz.
Sonymen qatar sheteldik seriktesterimizde de osyndaı jaýapkershilik sezim bolady dep úmittenemiz. Bul – bizdiń saıasatymyzdyń negizgi qaǵıdattary. О́z kezeginde bul elimizdiń ekonomıkalyq damýynda mańyzdy ról atqaratyn shaǵyn jáne orta kásiporyndar úshin teń quqyq pen múmkindikti qamtamasyz etedi.
Byltyr Qazaqstan eksporty 40 paıyzǵa artty. Degenmen bizdiń jalpy ishki ónimniń edáýir bóligi burynǵysha energetıkalyq sektorǵa tıesili. Sondaı-aq eknomıkany ártaraptandyrýǵa degen umtylysymyz artyp keledi. Avtomobıl qurastyrý, farmasevtıka, metall óńdeý jáne mashına jasaý sııaqty birqatar salada ósim bar ekenin baıqap otyrmyz. Biz iskerlik jáne ekonomıkalyq seriktestik úshin jańa múmkindikter izdegenderdiń bárin shaqyramyz. Mysaly, Qytaıdy Eýropalyq Odaqpen baılanystyratyn orta dáliz nemese Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty saýda men ınvestısııa úshin jańa múmkindikterge jol ashady. Bul baǵyt taýardy Úndi muhıty arqyly tasymaldaý merzimin eki ese qysqartady.
Sonymen qatar ekonomıkalyq damýǵa jáne óńirishilik birigýge yqpal etetin «Bir beldeý, bir jol» bastamasynda Qazaqstan basty ról atqaratynyn atap ótkim keledi.
Biz memleketter men adamdar arasyndaǵy fızıkalyq baılanysty nyǵaıtýǵa, sondaı-aq seriktes ári dos retinde qoǵamdastyqtar arasyndaǵy baılanysty kúsheıtýge tyrysamyz. Osy faktorlardyń barlyǵyn eskere otyryp, búginde Qazaqstan jahandyq, eń bastysy, shyn máninde, senimdi saýda-ekonomıkalyq seriktes ekenin aıta alamyz.
Hanymdar men myrzalar!
Bizdiń elimiz beıbitshilik pen halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý úshin árqashan bar kúsh-jigerin jumsady. О́z tarapymyzdan ıadrolyq qarýsyzdandyrýdy jáne Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimdi qoldaımyz.
Qazaqstan Sırııa daǵdarysyn sheshýde Astana beıbitshilik prosesine bastamashy boldy. Elorda álemdik dinder kóshbasshylarynyń sammıtterin turaqty ótkizetin orynǵa aınaldy. Shtab-páteri Astana qalasynda ornalasqan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi jıyn aımaqtyq jáne jahandyq máselelerdi sheshetin birden-bir tetikke aınaldy.
Biz Aýǵanstandaǵy gýmanıtarlyq daǵdarysty eńserýge belsene atsalysamyz. BUU aıasynda aýǵan halqyna jan-jaqty kómek kórsetýdiń qajettiligin atap ótkim keledi. Bul oraıda Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstan úshin Almatyda BUU Turaqty damý maqsattarynyń aımaqtyq ortalyǵyn qurý mańyzdy.
Qazaqstan jahandyq jáne aımaqtyq seriktesterimen dostyq qarym-qatynasty nyǵaıtý úshin bar kúsh-jigerin jumsaıdy. Biz qazirgi jaǵdaıda Ortalyq Azııadaǵy baýyrlas eldermen aımaqtyq áriptestik ornatýǵa basa nazar aýdaramyz.
El ishinde ádildik, zań ústemdigi, teńdik jáne ádil sot tóreligi qaǵıdattaryn engizý úshin reforma júrgizýge baǵyttalǵan tıisti sharalardy qolǵa alamyz. Zań men tártipke negizdelgen meniń ustanymym – aıqyn. Bul – «Jańa Ádiletti Qazaqstandy» qurýdyń berik negizi.
Qysqa ýaqyt ishinde biz saıası ınstıtýttardy reformalap, Prezıdenttiń ókilettigin shektedik. Konstıtýsııaǵa ózgerister engizip, saıası jáne ekonomıkalyq júıeni qaıta jańǵyrttyq. Sybaılas jemqorlyqpen kúresip jatyrmyz. Sondyqtan qazirgi Qazaqstannyń osydan eki jyl burynǵy Qazaqstanmen salystyrǵanda edáýir aıyrmashylyǵy bar.
Qoldanystaǵy júıeni ózgertýdi kózdeıtin bizdiń jolymyz áli bitken joq. Biz saıası reformalar men adamı kapıtalǵa ınvestısııa quıý ortaq tabystyń «qaqpanynan» qutqaryp, ekonomıkamyzdy meılinshe turaqty etetinin jaqsy túsinemiz. Aıtýly ózgeristerden ótkenimizben, áli de kóp nárse isteýimiz kerek. Alaıda biz ózimiz tańdaǵan joldy abyroımen júrip ótý úshin barlyq syn-qaterge daıyn bolý kerektigin de bilemiz. Ári biz buǵan daıynbyz.
Qurmetti qonaqtar!
Biz betpe-bet kelip otyrǵan syn-qaterlerdiń ishindegi eń qıyny – klımattyń ózgerýi. Ortalyq Azııa bul qaterlerge qarsy turý úshin alǵy shepte bolady. Ǵalamdyq aýa temperatýrasynyń 2050 jylǵa qaraı 1,5℃-qa kóterilýin sátti shekteý múmkin bolǵannyń ózinde, Ortalyq Azııa elderi kún raıynyń 2-den 2,5 ℃-qa deıin kóterilgenin baıqaıdy. Bul biz ómir súretin ortanyń traformasııasyna, naqtyraq aıtqanda shólge aınalýyna, odan keıin tirshiliktiń joıylýyna alyp keledi. Sondyqtan barlyq syn-qaterge daıyn bolýymyz kerek.
Sý resýrstarynyń jetispeýshiligi shyn máninde alańdatady. Ortalyq Azııadaǵy qýańshylyq pen sý tasqynynan keletin shyǵyn jalpy ishki ónimniń 1,3 paıyzy deńgeıinde dep baǵalanady. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi 30 paıyzǵa deıin kemip, 2050 jylǵa deıin 5 mıllıonǵa jýyq ishki klımattyq mıgranttyń paıda bolýyna ákep soqtyrady.
Bizdegi muzdyqtardyń kólemi qazir 30 paıyzǵa qysqardy. Aımaqtaǵy eki úlken ózen Syrdarııa men Ámýdarııadaǵy sý deńgeıi 2050 jylǵa qaraı 15 paıyzǵa túsedi. Biz aımaqtaǵy ekologııalyq apattyń aldyn alý úshin Halyqaralyq Araldy qorǵaý qoryn qoldaýǵa kóbirek qarjy bólýge shaqyramyz.
Sý men klımattyń ózgerý máselesi ózara tyǵyz baılanysty. Ortalyq Azııa – sý qaýipsizdigin saqtaý tyǵyz áriptestik jáne birlesken tıimdi sharalardy júzege asyrý arqyly ǵana sheshiletin aımaq.
Aımaqtaǵy klımat jáne ózge de máselelerdi talqylaý úshin men Almatyda Ortalyq Azııa elderiniń jobalyq keńsesin qurýdy jáne BUU sekildi halyqaralyq uıymdardy tarta otyryp, 2026 jyly Qazaqstanda Aımaqtyq klımattyq sammıt ótkizýdi usynamyn.
Elimiz «jasyl» ekonomıkanyń mol múmkindikterin usynyp, qaıta qalpyna keltiriletin energetıkanyń ortalyǵy atana alar edi. Alaıda ýaqyt bizdiń jaǵymyzda emes. Kómirdi az tutyný jáne «jasyl» ekonomıkaǵa qajetti jyldamdyqpen kóshý úshin bizge resýrstar men seriktestik baılanys qajet.
Hanymdar men myrzalar!
Ǵalamsharymyzdaǵy tótenshe klımattyq jaǵdaı – bizdiń tyǵyz qarym-qatynasymyz ben ortaq taǵdyrymyzdyń jarqyn úlgisi. Qalasaq ta, qalmasaq ta bizdi kóp nárse baılanystyrady. Qalyptasqan jaǵdaıdy eskere otyryp, birge jumys isteýdiń amalyn tapqan tabysqa jetedi. Al qabiletsizderi sátsizdikke ushyraıdy. BUU-nyń kópqyrly sheshiminiń astarynda jatqan prınsıpteri men qundylyqtary – bul máseleni sheshýdiń birden-bir tıimdi tásili ǵana emes, jalǵyz joly.
Ortaq máselelerdi sheshý jáne seriktestikti nyǵaıtýǵa, damý men progreske arnalǵan dıalogqa keńistik usyný Astana halyqaralyq forýmynyń túpki maqsaty deýge bolady. Men optımıstik kózqaraspen aldaǵy eki kúnde ótetin konstrýktıvti talqylaý bizdi ońtaıly sheshim qabyldaýǵa jáne aldaǵy ýaqytta áriptestikke baǵyttaıtynyna senim bildiremin.
Sóz sońynda maǵan myna jaıtty eske salýǵa ruqsat etińizder. Mazmundy áńgime men seriktestikke jol ashý úshin ashyqtyq, shydamdylyq jáne birlik aýadaı qajet. Men osy forýmǵa jáne árqaısyńyzǵa sáttilik tileımin. Barshańyzǵa búgin bizdiń qatarymyzǵa qosylǵandaryńyz úshin taǵy da alǵys aıtamyn. Talqylaýlar sizder úshin tabysty bolýyna tilektestik bildiremin.
