Inflıýenser uǵymy: jankeshtilik pen jaýapkershilik

Esesine áleýmettik jelidegi tanymal adam­dar­dyń jarnamasyna senip, mıllıondaǵan qarjysynan aıyrylyp qalǵandar kóp boldy. Osydan keıin Aqparat jáne qoǵam­dyq damý mınıstrligi men Parlament depýtattary onlaın-jarnama arqyly paıda tabatyndar da zań aldynda jaýapkershilikti sezi­nip, salyq tóleýleri qajet ekenin alǵa tartty. Zań jobasy ázirlenip, Májilis qaraýyna jiberilgennen keıin qujat birden qabyldandy.

Internet-jarnamanyń álem­dik ekonomıkadaǵy qarqyny kún­nen-kúnge artyp keledi. «eMarketer» málimetterine súıen­sek, jyl saıyn ınternet-jar­namaǵa álemdik shyǵyn orta eseppen 15 paıyzǵa ósip keledi, al 2025 jyly ósim 2020 jyl­men salystyrǵanda 100 paıyz­dan asady dep boljanyp otyr. Máselen, 2021 jyly ınternet jelisinde taýarlardy ilge­riletýge 491,7 mıllıard AQSh dollary jumsalǵan. Qazaqstan da budan shet qalmaıdy jáne ınter­nettiń otandyq segmentinde bar­lyq negizgi kórsetkishtiń ósýi baı­qalady. Al elimizde olardyń jumys isteýi úshin zańnamalyq negiz tıisti túrde áli qalyptastyrylmaǵan.

Osy oraıda Aqparat jáne qoǵam­dyq damý mınıstrligi ınternet-jar­nama já­ne onlaın platfor­malar týraly zań­namalyq negiz­derdi retteýge baǵyttalǵan jańa zań ázirleýdi usyn­dy. Mınıstrliktiń málimetinshe, paı­da­lanýshylardyń ózara já­ne onlaın-platformalar ákimshi­ligimen ózara is-qımyly bóliginde birqatar kóleńkeli syzba bar.

«Keıingi jyldary otandyq kontent tek Qazaqstanda emes, TMD keńistiginde de tanymal bolyp keledi. Sonymen qatar medıakeńistiktegi belsendi ózge­rip jatqan jaǵdaıǵa,   aq­parat kóleminiń únemi ósýine qa­ramastan, dástúrli medıany qoldaý jáne qorǵaý qajettiligi týyndaıdy», dep túsindirdi mınıstrlik ókilderi.

Osylaısha, mınıstrliktiń usyn­ǵan «Onlaın platformalar» jáne «onlaın-jarnama týraly» zań joba­sy bo­ıynsha jumysty 7 depýtat júr­gizdi. Atalǵan zań jobasyna jetek­shilik etken depýtat, Májilistiń Ha­­lyq­­­ara­lyq ister, qorǵanys jáne qaýip­­­sizdik komıtetiniń hatshy­sy Aıdos Sarymnyń aıtýyn­sha, zańdy ázir­­leýdegi maqsat – onlaın platformalardy paıda­lanýshylardyń zańdy quqyq­tary men múddelerin qorǵaý.

«Azamattar ınternette de quqyq­tarynyń qorǵalýyn talap etedi. Olar ózderiniń artynda myqty mem­leket turǵanyn aıqyn sezinýge tıis. Biz qaraǵan zań áleýmettik je­lini buǵattaýdy nemese bireýdiń quqy­ǵyn shek­teýdi kózdemeıdi. Eki jyl bu­ryn kıberbýllıng týraly zań qabyl­dan­ǵanda da biraz alań­daýshylyq bolǵan. Biraq bul zańnyń ómirsheńdigi men qajet­tiligin ómirdiń ózi dáleldep berdi», dedi depýtat.

Zań jobasynda aldymen «onlaın platformany paıdalanýshy» jáne «ınflıýenser (bloger)» uǵymdary engizilip, olardyń quqyq­tary men mindet­teri belgilendi. Anyqtama bere ketsek, ınflıýenser – áleýmettik qoldaýǵa ıe, sol arqyly aqsha ta­ýyp jatqan jáne qoǵamdyq pikirdiń qalyptasýyna yqpal ete alatyn adam­dar. Qazir olar­dyń basym bóligi ózderiniń tanymaldylyǵyn paıdalanyp, taýar satýmen aınalysady. Al ol úshin salyq tólemeıdi.

Depýtat Aıdos Sarymnyń aıtýynsha, onlaın platfor­ma­lar­dyń ıeleri qoldanylyp júrgen zańna­madaǵy olqylyqty paıdalanyp, salyq tóleý­den jaltaryp júr.

«Biz barlyǵymyz salyq tó­leı­miz, al ınternette mıllıondap aqsha jınap jatqan azamattar memlekettik qazynaǵa bir teńge de quımaıdy. Osy se­bep­ti bloger-ınflıýenser degen uǵymdy engizip otyrmyz. Jarnamanyń san alýan túrin zańmen bekittik, aldaǵy ýaqytta munyń barlyǵy da Kásipkerlik kodekske, Salyq kodeksine enedi. Kóleńkeli ekonomıkada júrgen dúnıeniń barlyǵyn ashyq alańǵa shyǵarý, memlekettiń qazynasyn toltyrýǵa paıdalaný qajet dep esepteımiz», dedi zań jobasyn Májiliste tanystyrǵan A.Sarym.

Inflıýensermen birge kóp­tegen jańa uǵym paıda boldy. Natıvti jar­nama, targettel­gen jarnama, ıaǵnı naqty maq­sa­ty bar jarnamalardyń barly­ǵy­na qatysty arnaıy baptar engi­zilgen. Osynyń negizinde mem­lekettik organdar tıisti toptarmen, múddeli uıymdarmen jumys isteıdi.

Quqyq qorǵaý organdarynyń má­­limetine qarasaq, ótken jyly ınter­­nette jalǵan aqparat taratý oqı­­ǵa­­la­ryna qatysty 5,5 myńnan as­tam qylmys jasalǵan. Sonymen qa­­­tar qazir keıbir azamat halyq­tan mlrd-taǵan qarajatty qaıy­rym­dylyqqa jınap jata­dy. Al qar­jynyń qaıda ketke­nin eshkim esep­temeıdi, salyq ta tólenbeıdi. Osy oraıda jańartylǵan zańda onlaın-plat­formalarda jalǵan aqparatty ornalastyrýǵa jáne taratýǵa tyıym salynady. Onda qasaqana emes, abaısyzda taratylǵan aq­parat úshin 20 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salý kózdelgen. Al eger mundaı áre­­ket qaıtalansa, aıyppul kó­lemi eselenedi. Mundaı jaýap­ker­­shilik zańdy tulǵalarǵa da qatysty.

Alaıda jalǵan aqparat túsi­ni­gi­niń aıasy keń. Depýtat Nar­taı Sár­sen­ǵalıevtiń aıtýynsha, qazir áleý­mettik jelilerde sheneýnikterge, túrli deń­geıdegi memlekettik qyzmet­ker­ge qa­tys­ty syn-pikirler, kommentarıı, post­tar jıi jazylady.

«Erteńgi kúni sonyń barlyǵy da jalǵan aqparat degen uǵymnyń ishine enip ketpeı me? Atalǵan zań jobasyndaǵy jańalyqtar sóz bos­tandyǵy qaǵıdattaryn, azamat­tardyń erkin aqparat alý taratý quqyqtaryn shektep tastamaı ma?», deıdi depýtat.

Al Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli zań aldynda bári birdeı degen pikirin aıtty. «Sheneýnik te, azamat ta, ınflıýen­ser de, jeli qoldanýshysy da zań ústem­digi aldynda bári birdeı. Ekinshiden, bizde sóz bostandyǵyna kepildik beril­gen. Sondyqtan bunyń barlyǵy Konstıtýsııamyzǵa qaıshy kel­meıdi. Úshinshiden, «halyq únine qulaq asatyn memleket» tu­jy­rym­damasyn júzege asyrý úshin syn bolý kerek. Biraq syn shyn bolý kerek. Eger ol jalaǵa qurylsa, onda sotqa júgine ala­dy. Biz jalǵan men jalanyń ara­jigin ajyrata bilýimiz kerek», dedi mınıstr.

Endi ınternetten paıda taýyp otyrǵandar salyqtan jaltaryp ket­peıdi, óıtkeni zańda kórsetilgendeı eger salyq tóle­meıtin jaǵdaılar bolsa, ınternet platforma ıesi tıisti mem­lekettik organdar aldynda jaýap beredi. Sondaı-aq onlaın platformalarda quqyqqa qaıshy kontent anyqtalǵan jaǵdaıda onyń zańdy ókiline aqparatty joıý qajettigi týraly habarlama jiberiledi. Eger bul talap oryndalmasa, onda ýákiletti organ onlaın-platformanyń qyzmetin shekteýge quqyly.

Sonymen qatar onlaın plat­for­manyń, máselen áleýmettik jelidegi belgili bir paraqshany qoldanýshylar sany asqan soń, paraqsha ıesi birqatar máselege jaýapty bolady. Sonyń biri – mem­lekettik tildi qoldanýǵa qa­tysty.

«Internette osy resýrsty paı­da­lanýshylardyń sanyn anyq­taý úshin baǵdarlamany orna­tý jáne ýákiletti organmen ózara is-qımyl jasaıtyn ózi­niń zańdy ókilin taǵaıyndaý jónin­degi talap belgilendi. Sondaı-aq kez kelgen áleýmettik jeliniń kontenti orys tilinde jazylyp, ıspan tiline aýda­rylsa, qazaq tiline de solaı aýdarylýǵa tıis. Qazaq tilinde zańsyz kontent bolsa, ózderi moderasııa jasaı alýy kerek. Iаǵnı qazaqsha biletin maman bolýy qajet», dedi depýtat A.Sarym.

Budan bólek zańda onlaın platformalardy paıdalanýshylarǵa pa­raq­shalarynda ornalastyrylatyn onlaın-jar­namany tańbalaý, son­daı-aq óz qyzmetin mindetti túrde kásip­­kerlik zańnamaǵa sáıkes júr­gizý min­dettemeleri de qaras­ty­rylǵan.

Aıtpaqshy, «Onlaın plat­forma­lar jáne onlaın-jarnama týraly» zań jobasyn máji­lismender TMD elderi ara­syn­da alǵash bolyp talqylap, be­kit­­ti. Al mundaı zań normalary Eýro­odaq memleketterinde bu­ryn­nan qoldanylady.