Eger siz jolyńyz túsip, álde bir órkenıetti elge bara qalsańyz, ár buryshtan HHI ǵasyrdy kóresiz, sezinesiz, sonymen tynys alasyz. Árıne, oǵan dáneker sol eldiń mádenıeti men dástúri ǵana. Qazaq mádenıetten kende halyqtardyń qatarynan emes, biraq bir ókinerligi, sol baı mádenıetti ózge jurtqa nasıhattap, tanystyra almaı kele jatqan elmiz. Qalaı desek te, jahandaný bizge keldi, kelgende, dúleı kúshpen emes, mamyrajaı leppen, saryndy ekpinmen keldi. Qazir ol ár qazaq otbasynyń esigin baıaý qaǵyp tur. Ony kirgizbeýge de sharasyzbyz. Al endigi bizdiń aıtpaǵymyz, jahandaný kezinde qazaq mádenıeti oǵan tótep bere ala ma degen úlken másele tóńireginde bolmaq. Sizge ótirik, maǵan shyn, aǵylshyn monarhııasy qarýmen, kúshpen jaýlaı almaǵan keı jerlerdi Shekspırdiń jyrlarymen, Bıtlzdiń ánderimen jaýlady. Qaı ıdeolog oılap tapsa da, bul ádis ónimdi boldy, qazir búkil álem Shekspırdi oqıdy, aǵylshyn ánderin tyńdaıdy. Bul qazirgi qoǵam úshin qalypty úrdiske aınalyp úlgerdi.
Keshegi aýmaly-tókpeli zamandarda da halqymyz mádenıettiń úzdiksiz damýyna nazar aýdardy. Tipti «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» kezinde de zarly da muńly áýendermen alýan túrli án, kúıler shyǵaryp, ony eldikti ustaýdyń qarýyna aınaldyrdy. «Elim-aı» sııaqty ataqty týyndylardy shyǵarǵan halyq qıyn-qystaý kezeńde ózin ult retinde aman saqtap qalýǵa jol izdedi. Tipti Gımalaı asyp bara jatqanda da qazaq týǵan balasyn besikke salyp, ony besik jyrymen áldılep, uıyqtatty. Bul – mádenıetin tóbesine kótergen halyqtyń ǵana qolynan keletin sharýa. Hosh, osyǵan deıin jalǵasqan mádenıetimizdi endigi jerde qalaı óz tazalyǵymen saqtaı alamyz degen suraqtyń jaýabyn izdeý ultyna jany ashıtyn ár adamnyń oıynda júrýi tıis. Tek asqaq ánder ǵana emes, halqymyzdyń ózge de qundy dástúrleri joıylyp ketpeýine kepil bolýymyz jón sııaqty. Esińizge Buqar jyraýdyń Abylaıǵa aıtqanyn túsirińizshi, ne dep edi?
«Syr darııanyń sýynan,
Kóldeneń kesip ótińiz,
Úsh jyl maldy tý saqtap,
Jıdeli baısyn jetińiz»
demep pe edi. Buny qobyz keýde qarttyń óz halqynyń bolashaǵy týraly asyl armany demeýge sharasyz qalasyz. Arman degen osylaı minsiz de ómirsheń bolsa ǵoı. Tutas birneshe dáýirdi ózine baǵyndyrǵan maıalardyń órkenıeti búginde nege tek ańyz retinde aıtylady. Maııa mádenıetiniń joıylý sebebin anyqtaǵan ǵalymdardyń aıtýynsha, oǵan halyq sanynyń shamadan tys kóbeıýi, qorshaǵan ortanyń lastanýy, ártúrli soǵystar, saýda jolyndaǵy ózgerister jáne uzaqqa sozylǵan qurǵaqshylyq sebep bolǵanyn túsindiredi. Buǵan qosa aıtar bir shyndyq, maııa órkenıetiniń quldyraýyna sebep bolǵan eń mańyzdy saldar – ásire senim men menmendik. Qazir damý shegine jetken órkenıetimiz endi damymasa, keri ketpeıdi degen qudaısyz kózqaras maııalardyń oıynda bolmady deısiz be? Bolǵanda qandaı. 1562 jyly ıspandyq Dıego de Landa maııalardyń 800 jyldyq dini, mádenıeti men tarıhy jazylǵan 5000-nan astam qujattyń kózin joıyp jiberedi. Bul sol tustaǵy ıspandyqtardyń qara magııamen tolassyz kúreske shyqqanynyń bir dáleli. Álgi 5000 qujattyń tórteýi ǵana aman qalǵan, qazir álem ǵalymdarynyń zerttep júrgenderi sol tórt qujattyń aınalasyndaǵy dúnıeler. Bir halyqtyń mádenıetinen aıyrylýy – «maııanyń kúıreýi» degen termındi ómirge ákeldi. Demek, ásire senim men menmendik ult bolyp qalý men órkenıetti qoǵam qurýdyń jalǵyz jaýy ekenin bizge maıalardyń almaǵaıyp taǵdyry túsindirip bere alady.
Tarıhtyń zańdylyǵymen qulamaıdy dep sengen alyp qorǵandar bir-aq sátte qulady, máńgilikpin degen patshalardan hál ketti. Bundaı jaǵdaılar, árıne halqymyzdyń sanasyna, ómirge kózqarasyna, úmitine áser etti. Biraq mádenıetimiz ólgen joq, durysy, ony sol salaǵa qatysy bar tulǵalar óltirmedi. Ámireden Erkin Shúkimánǵa deıingi dala daýysty ánshilerdiń únin álemdik deńgeıdegi áldebir mýzyka tanýshyǵa tyńdatyńyzshy, tańǵalmasa, ket ary demeıdi. Qaıtalap aıtamyz, biz qazirgideı damyǵan zamanda ózgeshe mádenıetimizdi damyǵan elderge óz deńgeıinde tanystyra almaı-aq qoıdyq. Buǵan álde bir mádenı esepter emes, turaqty da júıeli jobalar qajet ekenin ýaqyttyń ózi dáleldep berip otyr. Keshe ǵana aýyldan Astanaǵa kelgen qazaq qyzy aǵylshyn nemese ıspan ánin tyńdap, soǵan eliktep júretini shyndyq. Al bul sol elderdiń mádenı ekspansııasynyń ornyqty jumys istep jatqanyn bildiredi.
Biz álemdik tehnıkalar jasaı almadyq, ony moıyndaımyz. Al endi mádenı qundylyqtarmen álemdik deńgeıge shyǵýǵa múmkindikter izdegenimiz jón sııaqty. Nege Orhan Pamýk álem oqyrmandary súıip oqyǵan romandarynda Islam mádenıetiniń qundylyqtary, onyń ishinde orta ǵasyrlyq ıslamdyq erekshelikke ıe sýret óneri týraly sóz qozǵaıdy? Bul týraly siz oılana turyńyz, men sóz sońynda jaýabyn aıtamyn. Jazbamyzdyń basynda Shekspırdi aıttyq. Endi Abaı týraly da birer sóz qosa ketelik, ony shetelge óz bıiginde tanystyrý eskertkishter ashýmen emes, shyǵarmalaryn durys aýdaryp, nasıhattalýdan bastalǵany durys. Bul da jahandaný kezindegi qazaq mádenıetin saqtaýdyń, ony damytýdyń bir taraýy bola alady.
Áıgili jazýshy Kafkanyń «dúnıeni aralaǵan saparym meniń ómirimdi ózgertti» degeni bar. Eger Kafka qazaq dalasyna kelip, bizdiń baı mádenıetimizdi kórse, ne der edi? Bundaı mádenıetti halyqta baqyttan basqa jol joq shyǵar der me edi, kim bilsin? Az uıyqtap, kóbirek qııaldaǵan Kafkadan mundaı júrekjardy kózqaras aıtylary tańǵalarlyq is emes. Hosh, jańaǵy Orhan Pamýktiń romandaryndaǵy ıslamdyq mádenı qundylyqtar týraly óz oıymdy jaýap retinde aıtaıyn. Jahandaný men Batys órkenıeti arasynda Islam mádenıeti joǵalyp ketpeı me degendi ol kóp oılaǵany sonsha, shyǵarmalaryna sony negizgi arqaý etip alady. Sol úshin búkil romany sol júlgeni boılap, jazyldy. Bylaı qarasań kórkem shyǵarma, biraq onyń aıtary Islam qundylyqtarynyń adamzat órkenıetine qosqan ólsheýsiz úlesi, ózindik ereksheligi, qasıeti týraly sóz qozǵaıdy.
Sonymen, biz sııaqty az halyq úshin myna ǵasyr básekeniń, taıtalastyń ǵasyry. Sol básekede mádenıetimizben ózgeden oqshaý, dara turaıyq. Ol úshin ár kisi Alash urany bolǵan «bári elim úshin» degen tutas ıdeıany tý etip ustaýy tıis. Ýaqyttyń asaý tolqyndary eshbir halyqty, esh ulysty aıaǵan joq. Sál bosańsysań, aǵyzyp ákete beredi, bul – ómir shyndyǵy. Endigi jerde bizdiń oıymyzda til men mádenıet deıtin eki túrli máńgilik baılyq turǵany durys. Álem sát saıyn ózgerip jatyr, osy tusta bizdiń sanamyzda dabylyn qaǵyp sansyz qońyraý kórinis berýde, al onyń qandaı dybys shyǵaratyny onyń soǵýshysyna baılanysty.
