Sarapshylar EEK mınıstriniń málimdemesi 2016 jyldan beri aıtylyp júrgen áńgimeniń jalǵasy ekenin aıtady. Syrtqy álemmen saýda keńistigi shektelip qalǵan Reseı oıynshylarynyń endigi nazary bizdiń elge baǵyttalary anyq. Bizdiń naryqtyń deńgeıi IT-salasy damyǵan elderdiń naryq deńgeıinen alshaq. Ázirge óz múmkindigimiz emes, sheteldik oıynshylardyń múmkindigine ıek artý basym. Amerıkanyń elektrondy kommersııa naryǵy shamamen 150 mlrd dollarǵa baǵalansa, Reseıde bul kórsetkish shamamen 5 mlrd dollar. Reseıde ınternet-kommersııa naryǵynyń kólemi bir paıdalanýshyǵa shamamen 100 dollar, bizdiń elde shamamen 42 dollardy quraıdy. Qytaıdaǵy ınternet-dúkender kórshi Reseıdiń naryǵyn jaýlap, dástúrli saýdany birtindep yǵystyra bastaǵany osyǵan deıin aıtylǵan. Al bizdiń naryq ázirge Qytaı men Reseı dúkenderiniń yqpalynda.
Internet-kommersııalyq kompanııalar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Artem Sokolovtyń aıtýynsha, transshekaralyq saýda qysqardy, sheteldik kompanııalardyń Reseı naryǵynan ketti. Álemdik deńgeıdegi brendterdiń reseılik naryqtan ketýi kásipkerlerdi elektrondy kommersııa segmentine belsendi túrde enýge ıtermeledi. Kóptegen brend Reseı Federasııasyna taýar jetkizýden bas tartyp, sheteldik saıttar reseılik kartalardan tólemderdi qabyldaýdy toqtatty, al PayPal endi reseılik tutynýshylarǵa qoldaý kórsetpeıdi. Qysqasy oflaın saýdanyń keri ketýi elektrondy kommersııa naryǵynyń damýyna jol ashty. Bul rette О́zbekstan da osal emes. Sáýir aıynyń bas kezinde Almatyda ótken Retail Central Asia PLUS forýmynda ózbekstandyq «Uzum marketplace» bas dırektorynyń orynbasary Akmal Rahımov 2025 jylǵa qaraı О́zbekstandaǵy elektrondy kommersııa naryǵynyń kólemi 12 esege ósýi múmkin ekenin, úsh jylda bólshek saýda kólemi 52,5 mlrd dollarǵa jetse, onda onlaın saýdanyń úlesi 13,1% nemese 6,88 mlrd dollardy quraıtynyn málimdedi. A.Rahımov sol jıynda О́zbekstandaǵy elektrondy kommersııanyń damýyna kedergi keltiretin yqtımal problemalardy zerttegenin de terip ótipti. «Búginde kórshilerimiz 7-10 jylda ótip ketken joldy aldaǵy 3-4 jylda eńserýge múmkindigimiz bar», deıdi A.Rahımov.
Ol sondaı-aq kompanııanyń avtoparkti tolyqtyryp, qatysý geografııasyn keńeıtýdi josparlap otyrǵanyn, avtoparkterinde 56 vagon bolatynyn da aıtyp ótipti. 2023 jyldyń sońyna deıin taýardy adresatqa jetkizetin kólikter sanyn 160-qa, al 2024 jyly 300-ge jetkizýdi josparlap otyr. Tashkent, Ferǵana, Namangan, Ándijan jáne Qoqan qalalarynda tapsyrys qabyldaý beketteri jumys istep tur. Jyl sońyna deıin Samarqand, Buhara, Qarshı jáne Naýaı qalalarynda, sondaı-aq Tashkent oblysynyń, Qazaqstannyń Túrkistan oblysynyń birneshe qalasynda saýda alańdaryn ashýdy josparlap otyr.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń málimetinde 2019 jyly Qazaqstandaǵy elektrondyq kommersııa naryǵynyń kólemi 1,5 mlrd dollar, 2021 jyly ol 2,5 mlrd-tan asyp, jalpy bólshek saýdanyń 9,7 paıyzyn eńserdi. Taýarlardyń sapasy belgilengen talaptarǵa sáıkes bolýy, kedendik tólemderdiń jasalýy, adresatqa – jeke tulǵalarǵa satyp alǵan taýardyń jyldam jetýin de qamtamasyz etý mańyzdy. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi daıyndaǵan Onay Bazar jáne HappyFood.kz elektrondyq platformalary tutynýshyǵa úıden shyqpaı, taýar satyp alýǵa jáne aqsha únemdeýge múmkindik berip, deldaldardyń tizbegin azaıtýǵa yqpal etedi. Qazirgi ýaqytta 22 qazaqstandyq kompanııa Aliexpress-te mámile jasasýda, onda olar jyldyń aıaǵyna deıin 28 mln dollarǵa taýarlar satýdy josparlap otyr, 21 otandyq kompanııa EAEO elderine 594 taýar túrin Wildberries platformasy arqyly satýda jáne EO keńistigine kirýden úmittenip otyr.
KPMG Caspian saraptamalarynda 2026 jyly bul kósretkishtiń 5 mlrd dollarǵa jetetini aıtylady. «2022 jyly álemde oryn alǵan saıası jáne ekonomıkalyq týrbýlenttilik elektrondy kommersııanyń damý boljamyn báseńdetýi múmkin, sonymen qatar salanyń kórinisin ózgertýi múmkin», deıdi KPMG Caspian sarapshylary.
Shaǵyn bıznestiń aldynda jańa mindetter tur, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jyly 10 myńǵa jýyq ınternet-dúken ashý josparlanýda. Bul elektrondy kommersııa jáne onymen baılanysty salalarda qosymsha 200 myń jumys ornyn qurýǵa, halyqaralyq saýda úderisine qosylýǵa jáne otandyq taýarlardy syrtqy naryqqa shyǵarýǵa múmkindik beredi. Qazaqstandaǵy keńse taýarlaryn satýǵa arnalǵan iri onlaın-platformanyń bas dırektory, Office Expert Rýslan Muqashevtyń aıtýynsha, onlaın-saýdany damytýǵa kedergi keltiretin taǵy bir aspekt – ShOB úshin BNPL (Qazir satyp al, keıinirek tóle) qyzmetiniń joqtyǵy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, bul nesıe nemese bólip tóleý jospary boıynsha satyp alý – B2C segmentindegi damýdyń negizgi qozǵaltqyshy. «Ázirge qazaqstandyq kásipkerler úshin taýarlardy nemese qyzmetterdi satyp alýdaǵy shaǵyn operasııalyq qajettilikterdi óteıtin «jeńil» nesıe ónimderi joq. Eger naryqtyń osy segmentti assortımentti ártaraptandyrsa, elektrondy kommersııanyń ósýi jalǵasady. Assortımenttiń keńeıýimen elektrondy kommersııa naryǵy aldaǵy eki jylda 30 paıyzǵa deıin ósýi múmkin», deıdi Rýslan Muqashev.
Shaǵyn qalalar men aýyldardaǵy ósim qalaaralyq jyldam jáne tegin jetkizýdiń jáne turaqty shektelip otyrǵany osyǵan deıin talaı ret aıtylǵan.
R.Muqashev aıtyp ótkendeı, elektrondy qujat aınalymy tek qana damyp keledi. Ol ShOB sýbektilerine tez arada kelisimsharttarǵa, júkqujattar men taýarlardy alýǵa senimhattarǵa qol qoıýǵa jáne almasýǵa múmkindik beredi. Jalpy, elektrondy kommersııa naryǵy týraly aıta otyryp, Rýslan Muqashev bankterde overdraft alý sharttary jetildirilmeýi ekonomıkanyń damýyna kedergi keltiretinin aıtyp berdi. «Elektrondyq kommersııanyń paıda bolýymen áleýmettik ádilettilik deńgeıi kóterile bastady. Bizdiń klıenttik bazamyzda 25 000 uıym bar. Bul faktor bizge keıbir aqparattyń reprezentatıvti úlgisin jasaýǵa jáne trendterde keıbir ózgerister bar ekenin jaýapkershilikpen jarııalaýǵa múmkindik beredi», deıdi R.Muqashev.
Sarapshynyń aıtýynsha, naryq qalyptasty. Onlaın-saýda jalpy halyqtyq sıpat almasa da qyzmettiń bul túrin qoldanatyndar qatary kóbeıip kele jatqany baıqalady. Sebebi taýarlary – dástúrli saýda jelilerindegi taýarlarmen salystyrǵanda arzan. Ishki naryqta sheteldik oıynshylar basym bolsa da oıyn tártibi bizdiń eldiń erejesimen júrip jatyr.
Endigi trend mamandardyń biliktiligi. «Elektrondy kommersııa sektory JOO-nyń trend baǵyttaryna áserin tıgize bastady. Keıbir jeke-menshiktegi oqý oryndarynda osy baǵytta mamandar daıyndaýǵa nıettenip jatyr. Saýdanyń osy segmentiniń logıstıka, aqparatty tehnologııamen ıntegrasııalanýy mańyzdy. Mysaly, QHR nemese Túrkııaǵa tapsyrys bergen klıent ınternet arqyly taýarynyń qandaı ýaqytta qandaı núktede kele jatqanyn bilýi qajet» deıdi ol.
Elimizdegi elektrondyq kommersııanyń negizgi draıverleri logıstıkany damytý ekenin, tasymaldaý quny satyp alynǵan ónimnen joǵary bolmaýy mańyzdy ekenin sarapshylardyń bári aıtady. Satyp alýshynyń onlaın tapsyrystan alǵan áseri qanshalyqty jaqsy bolsa, onyń kelesi satyp alýdy onlaın jasaý múmkindigi soǵurlym joǵary bolady.
Finprom.kz eldegi elektrondy kommersııa odan ári damı bastaǵanyn, endi eki jyldan Qazaqstandaǵy bólshek saýdanyń 15 paıyzyn eńserýi múmkin ekenin aıtady. Tek 2022 jyly el turǵyndary ınternette kıim, aıaqkıim jáne túrli aksessýarlardy satyp alýǵa 423,9 mlrd teńge jumsapty. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda 17 paıyzǵa kóp. Elektrondy saýda týraly áńgime bolǵanda naryqtyń múmkindigi men tarlyǵy kedergilerdiń qatarynda aıtylatyn. Qazir bul másele keshegi kúnniń enshisinde qaldy. Aqparatty tehnologııanyń múmkindigi shekarany moıyndamaıdy. Kórshi Qarjy sektorynda bizdiń elge tıesili deıtin 28 banktiń úsheýinde ınternet platformalar bar. Keıbir sarapshylar «Kaspi.kz» bastaǵan EDB negizgi baǵytynan aýysyp, ınternet kompanııalardyń qol saldy» degendi jıi aıtyp júr. Al ekinshi tarap kerisinshe. basqa kompanııalardyń jumysyna qozǵalys týǵyzdy degenge basymdyq beredi. Al biz óz tarapymyzdan qazaqtyń ishki naryǵyna EDB, Kaztelekom nemese jekelegen kompanııalardyń bári múmkindikterin biriktirgeni mańyzdy. El turǵyndarynyń 20%-y ınternet arqyly saýda jasasa ǵana «e-commerce» ındýstrııaǵa aınalatyny osyǵan deıin talaı ret aıtylǵan. Demek ınternet saýdany damytý arqyly ǵana orta tabys tuzaǵy degen shyrmaýdan qutyla alamyz.
ALPHALUX Consulting bas sarapshysy Sergeı Polygalov bizben áńgimesinde ınternet saýda oıynshylarynyń áleýmettik mártebesi anyqtalmaı bul máseleniń sheshilmeıtinin aıtady. Negizgi másele taýardy ıesine der kezinde jetkizý bolsa, odan keıingisi salyqqa kelip tireledi. Facebook pen Instagram qosymshasynda óz bıznesin dóńgeletip kelgen bıznesmenderdiń birazy jeke kásipker retinde tirkelse, birazy kóleńkede júr. Resmı aqparatqa sáıkes 500-ge jýyq ınternet-dúken jumys istep tur. Kóleńkede júrgenderdiń qatary 1500-2000-nan asyp ketýi múmkin. Sarapshy aıtyp ótkendeı, memlekettik tirkeýi joq jáne salyq tólemeıtin «kásipkerlerdi» qadaǵalaý da, ınternet-dúkenderdiń qansha ekenin anyqtaý da qıyn.
«Osy segmenttiniń ókilderiniń quqyqtyq mártebesi zańdastyrylýy ınternet-dúkender sanynyń ósýine yqpal etip, sheteldik elektrondy kommersııa ókilderimen básekelestikke túsýine múmkindik beredi.
Sol kezde olar bıznestiń bir sýbektisi arqyly bankterden nesıe alady, logıstıkalyq múmkindigin ártaraptandyrady. Qazaqstannyń aqparattyq tehnologııalyq múmkindigi ınternet saýdanyń múmkindigin álemdik alpaýyt kompanııalarmen ıntegrasııalaýǵa jetedi», deıdi S.Polygalov.
Sarapshy aıtqan ekinshi kedergi – otandyq taýar naryǵyndaǵy qazaqstandyq úlestiń azdyǵy, oıynshylarymyzdyń sheteldik taýar naryǵyna degen táýeldiligi. Aıtalyq, Amazon AQSh zańy boıynsha ol ónim qaı jerde satylǵanyna qaramastan, satý salyǵynan bosatylǵan. Qazaqstanǵa olar salyq jeńildikterimen jumys isteıdi. Qytaı zańynda da onlaın saýda ókildikterine jeńildikter qarastyrylǵan. Bizge de jergilikti oıynshylarǵa salyq jeńildikterin berýdi jan-jaǵymyzdaǵy elderdiń zańymen úılestiretin kez keldi. Kórshi elderde aıaǵynan turyp úlgergen kompanııalardyń ózi sheteldik oıynshylarǵa jutyla bastady. Salyq zańdary arqyly óz oıynshylarymyzǵa basymdyq bermesek, oıyn erejesi sheteldikterdiń paıdasyna qaraı burylyp ketýi ábden múmkin. «Internet-saýdanyń kórigin qyzdyratyn top 16-34 jas aralyǵyndaǵy jastar ekenin sarapshylardyń bári aıtady. Qazaqstanda osy jastaǵy tutynýshylardyń úlesi 12 paıyzdan aspaı tur. Al kórshi О́zbekstanda jastardyń úlesi 27 paıyzdan asyp ketken. EO nemese Ońtústik Koreıa ekonomıkasynyń jeńil ındýstrııa, turmystyq tehnıka segmenti О́zbekstannan fılıaldaryn ashyp jatyr. Burynnan saýdaǵa beıim jáne jeńil ındýstrııasyn jolǵa qoıyp alǵan ózbek oıynshylaryna taýarlaryn bizden tómen baǵamen aınalymǵa shyǵarýǵa múmkindik bar. Al bizdegi artyqshylyq – aqparattyq múmkindik. E-kommersııa naryǵynda jańa oıynshylar paıda bolsa, báseke bolady. Básekege basymdyq bergen ortada damýǵa kedergi joq», dep sózin túıindedi sarapshy.
