Kedeılik, seni qaıteıin!..

Qymbat nesıeniń quryǵy

Qarjyger Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, bul jaǵdaıǵa birneshe faktor­ áser­ etip otyr. Eń basty sebep – EDB ishki­ jaǵ­daıdy jeke qupııa retinde us­taı­­­­dy, Ulttyq bank ár banktegi qaı­ta­ryl­­­maı qalýy múmkin nesıeler­ tý­ra­ly­ bil­­ge­­ni­men,­ eshqandaı shara qol­dan­baı­dy.

Jalpy, halyqtyń bankten qaryz alyp, ony qaıtara almaı júrýiniń bas­ty­ sebebi – nesıeniń qymbattyǵynda.

Murat Temirhanovtyń pikirinshe, qaryzdyń qaıtpaı qalýyna ekono­mı­kadaǵy qurylymdyq problemalar alǵy­shart bolyp otyr. Bankterdiń halyqty jappaı nesıeleýiniń nátıjesi qaryz­daryn qaıtara almaı júrgen borysh­ker­ler­diń kóbeıýine alǵyshart bolsa, bul óz keze­ginde onlaın qaryz alýshylardyń da kóbeıýine jol ashty. О́ıtkeni nesıe tarıhy buzylǵan jurt bankterden qaryz ala almaǵannan keıin amalsyzdan onlaın­ qa­ryz beretin qarjy uıymdaryna jú­gi­nedi.

«Birinshi kredıttik bıýro» AQ bıyl sáýir aıynda júrgizgen statıstıkasyna sáı­­kes 7,5 mıllıon otandasymyzdyń qa­ry­zy ótelmegen. Bul – eldegi ekono­mı­­ka­lyq belsendi halyqtyń 77%-y. Onyń­ ishinde 1,5 mıllıon tur­ǵyn nesıe bo­ıyn­sha­ tólemdi 90 kúnnen keshiktirip tólegen.

Ǵalamdyq problemalardyń ishindegi kúrdelileriniń biri kedeılik ekeni kóp aıtylady. Biraq nesimen kúrdeli degen suraqtyń kemi 100 túrli jaýaby bar. Álem halqynyń basym kópshiliginiń nesıemen ómir súretini, tipti keıbiriniń nesıesiz ómir súrýdi elestete almaıtyny aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Biraq tabysynyń qomaqty bóligin nesıesi jep qoıyp, kóshege shyqqany týraly estigen joqpyz?

Sebebi damyǵan elderdiń ishki jalpy ónimi bas bankteriniń paıyzdyq mólsherlemesin turaqty deńgeıde ustap turýǵa, bıznes ókilderinen ınvestorlar daıyndap shyǵarýǵa múmkindik beredi. Basqasha aıtqanda ishki jalpy ónimine dem berip turǵan tirek myqty. Bizdiń jaǵdaıymyzda bank nesıesi kedeıliktiń betin «jyltyratyp» kórsetetin quby­lysqa aınalyp ketti degen pikir bar. Qajetti taýarlardy bólip tóleý syrt kózge kedeılik deńgeıin tómendetýge múmkindik beretin faktor. Bankter nesıe alý múmkindigin shektep qoısa, eldegi kedeıliktiń naqty kórinisi taıǵa tańba basqandaı aıqyndalyp shyǵa keledi.

Bárine bank kináli me?

Kedeılik deńgeıiniń tereńdep ketýine bankterdi kinálaǵan pikir buryn táýelsiz sarapshylar deńgeıinde aıtylatyn. Endi bul taqyryp Májiliske de jetti.

Maýsymnyń basynda Májilis depý­ta­ty Abzal Quspan Premer-mı­nıstr Álıhan Smaıylovqa joldaǵan depý­tat­tyq saýalynda «take-profit.org» bır­ja­lyq portalynda álem elderindegi bank­terdiń paıyzdyq mólsheri týraly aqpa­rat­ty tabýǵa bolatynyn aıtqan.

Máseleni ary qaraı sabaqtasaq, Koreıada bul kórsetkish – 3,5, Qytaıda – 3,65, Germanııada – 3,75, Anglııada – 4,25, Kanada – 4,5, AQSh-ta – 5,25 paıyz deńgeıinde belgilengen. Al postkeńestik elderge kelsek, О́zbekstan Ulttyq bankiniń paıyzdyq mólsheri – 14, Qyrǵyzstanda – 13, Tájikstanda – 10, Ázer­baıjanda – 9 paıyz deńgeıinde.

«Tynyq muhıtynyń ońtústik-batys bóligindegi shaǵyn araldarda ornalasqan Fıdjıdegi bankter paıyzdyq mólsheri – 0,25, Kambodjada – 0,88 paıyz eken. Sonda jeriniń asty baılyqqa tunǵan Qazaqstan halqy nesıeni 16,75 paıyzben alyp otyr», deıdi májilis depýtaty A.Quspan.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń «VTB Bank» pen Bereke bank jyldyq paıyzdyq mólsherlemesi – 21,5, «Bank SentrKredıtte» – 23,6, «Eýrazııalyq bank» – 23,7, Kaspi bank AQ – 24,4, Home credit bank-te 28,5 ekeni aıtylǵan. Buǵan bankterdiń saqtandyrý jáne taǵy basqa mindetterin qosa eseptegende 4-5 jylǵa rásimdelgen nesıeniń bank aldyndaǵy ósimi eki-úsh esege deıin qymbattap ketedi.

A.Quspannyń aıtýynsha, Ulttyq banktiń nesıe paıyzy jylyna 56% pa­ıyzdan aspaýy kerek» degen shekteý sheshimi halyqtyq emes, halyqty qabyrǵaǵa tirep qoıatyn sheshimge aınalyp, buryn el-jurttan jasyryp kelgen kedeılik deńgeıin jalańashtap qoıdy.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ekonomıkanyń naqty sekto­ryn nesıelendirýdi keńeıtý jáne halyqtyń boryshtyq júktemesin azaıtý sharala­ry týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Qujat­ta, basqalarmen qatar, shaǵyn nesıe­ler bo­ıynsha mólsherlemelerdi ret­teý­di qataıtý jáne 90 kúnnen astam keshik­tirilgen azamattardyń boryshtyq júktemesiniń ósýin shekteý týraly aıty­la­dy. Sarap­shy­lardyń sózine sensek, bul qujat nesıe segmentindegi jaǵdaıdy óz­gerte almasa da Bankrottyq týraly Zań­dy jáne kepilsiz tutynýshylyq nesıeler boıynsha jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesin 56 paıyzdan 44 paıyzǵa deıin tómendetýge múmkindik berýi múm­kin» degen boljamdy da joqqa shyǵar­maı­dy.

Sarapshy Erlan Ibragımniń sózinshe bank qaıyrymdylyq qory emes – bıznes. Ol halyqtyń talabymen sanasýǵa mindetti emes. Tek bizdiń elde ǵana emes, postkeńestik elderdiń bankteriniń oıyn erejesi damyǵan elderge qaraǵanda ózge­she­leý. Úkimet pen banktiń bir-birine degen «yqylasy» qarjy sektorynyń eshbir halyq­aralyq tájirıbege uqsamaıtyn «postkeńestik» úlgisin qalyptastyryp, ishki naryqpen aradaǵy senimsizdik sındromyn qalyptastyrdy.

Eldegi kedeılik deńgeıiniń tym qatty tamyrlanyp ketýiniń sebebi men saldary sarapshylar úshin zerdelene qoımaǵan taqyryp: Keıbir sarapshylar kedeılik deńgeıine bank nesıesiniń túk te qatysy joǵyn aıtady. Al ekinshi top «paıyzdyq mólsherlemeni tómendetse, bankter qosymsha tabysynan aıyrylyp qalady. Buǵan jol bermeı otyrǵan lobbı toptar bar» deıdi. Osy taqyryp týraly sóz bolsa, el-jurttyń nazary Ulttyq bank pen bazalyq mólsherlemeniń deńgeıine aýdarylady. Bazalyq mólsherlemedegi ózgerister ekonomıkadaǵy aqshanyń qu­nyn­ qymbattatý úshin jasalady. Biraq sarap­­­shylardyń paıymdaýynsha, búgingi jaǵ­daı birshama kúrdeli. Endigi jerde halyqty nesıelendirý kólemi edáýir azaıa­dy. Sonymen birge nesıeni óteý quny qymbattaıdy.

«Táýelsiz sarapshylar Ulttyq bank Úkimet pen naryqtyń arasyndaǵy operator mindetimen shektelip otyr»degendi jıi aıtady. Bul da – shıkizatqa baǵdar­la­n­ǵan elderdiń ekonomıkasyna tán ortaq qubylys.

Halyqty qanaýdyń «saýatty-mádenıetti» shemasy

«Ulttyq bank marjasy ınflıasııa deńgeıinen 2 paıyzǵa joǵary júredi. Qazirgi kórsetkish 16.5 ekenin ótken aptadan beri jazyp jatyrmyz. Demek dál qazir bas banktiń EDB-ǵa arnalǵan marjasy 18 pa­ıyzdan asyp jyǵylady», deıdi E.Ibragım.

Birer jyldan beri kommersııalyq bankter saıasatynda bir jylymyq baryn sezip júrmiz. Muny sarapshylar­ olı­gar­hııalyq toptardyń Úkimet arqyly ekono­mıkaǵa qysymynyń álsireı basta­ǵanymen túsindiredi. Bir kezderi «eko­nomıka túzeýshi bankter» retinde mem­le­kettiń alaqanynda otyrǵan bankterdiń bi­razy 2009 jyldardaǵy Úkimetten al­ǵan­ nesıesin qaıtarýǵa nıettenip jatyr.

Ishki naryq úshin paıyzdyq mólsher­le­meniń kenetten emes, naryqtyń yń­ǵa­ıyna qarap tómendegeni mańyzdy. Ult­tyq banktiń naryqty soǵan daıyndaı bastaǵanyn birazdan beri baıqap júrmiz. Bazalyq mólsherlemedegi oń ózge­risterdiń áserin naryq araǵa aılar salyp qabyldaıtyny belgili. О́tken aptada Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pir­matov ekinshi jarty jyldyqta baza­lyq mólsherlemeni tómendetýdiń múm­kin­dikterin qarastyratynyn aıtty.

«Bizdiń sheshimderimiz negizinen baǵa­­­nyń­ naqty ósýiniń boljamdy baǵa­laý­lar­ǵa sáıkestigine, janar-jaǵarmaı men kom­mýnaldyq qyzmetterge baǵa­nyń joǵa­ry­laýynyń janama áser­le­riniń qalyp­­ty áseri aıasynda baza­lyq­ ınflıa­sııa­­­nyń baıaýlaýynyń turaq­ty­ly­ǵyna, ınf­lıasııalyq kútý dınamıkasyna, son­daı-aq 2024-2025 jyldarǵa arnal­ǵan bıýd­jetti qalyptastyrý kezin­de­ bıýd­jet­tik ere­je­ni saqtaý», dep túsin­dir­di Ǵalymjan Pirmatov.

Sarapshy-taldaýshy Petr Svoıktiń aıtýynsha, Qazaqstannyń qazirgi jaǵ­daıy álemdik qarjy daǵdarysyna sebep bolǵan qubylystardyń keri, qısynsyz jańǵyryǵy. О́nerkásiptik nesıeleýden tutynýshylyq nesıeleýge qaıta baǵdarlanǵany AQSh prezıdenti Reıgannyń tusynda baıqalypty. Jańa úlgi kapıtalıstik óndiristi ustap turýǵa jáne damytýǵa kómektesti, biraq qoǵamdy qaryzǵa belshesinen batyryp jiberdi. Sodan álemdik qaýymdastyq bul júıeni kedeılik deńgeıin kóterip jiberetin faktor retinde qarastyrady. Strategııalyq turǵydan Úkimette «ekonomıkany nelik­ten jaqsartý kerek degen suraqqa jaýap bar,biraq is júzinde bul suraqqa jaýap izdep, bas qatyryp júrgenderdiń az ekeni baıqalyp qalady. Sarapshy aıtyp ótkendeı, kedeılik deńgeıi qyzyl syzyqtan asyp ketse, halyq Ulttyq bankke, Ulttyq bank Úkimetke qaraıdy. «Bizdiń elde kedeılikti baǵalaý ádisi ózgermeıdi. Tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen joǵary adam kedeı emes. Bul tásil kedeılik deńgeıin resmı túrde tómendetýge múmkindik beredi. Búginde árbir onynshy azamat kedeılik sheginde ómir súredi», deıdi P.Svoık

Osy tusta sarapshy bizdegi jaǵdaı halqyn qanaýdyń «saýatty-mádenıetti» túrde oılastyrylǵan shemasy degen pikirge basymdyq beretinin qaperge saldy. Ekonomıkany nesıelendirmese de shıkizat eksporty júrip, bıýdjetke qarjy túsip jatyr. Bizdiń el syrtqy naryqqa tıimdi – shıkizatty eksportqa shyǵarýdy jáne elde óndirilmeıtinniń barlyǵyn ımporttaýǵa basymdyq beretin jobalardy ǵana qarjylandyrady», deıdi P.Svoık.

Nesıe statıstıkasy zerdelenbeıdi

Sarapshy aıtyp ótkendeı, kedeılik – óte sýbektıvti qundylyq. Eldiń ekono­mı­kalyq damý deńgeıi, ortasha jáne eń tómengi jalaqyǵa, tutyný qorjyny da ke­deılik deńgeıine qarap anyqtalady.

«Bizdiń ekonomıka arqyly tur­my­sy­myz da sheteldik ekonomıkamen ınteg­ra­sııalanyp ketti. Damyǵan elderdiń ekon­o­mıkasyn jel shaıqasa, bizde daýyl­ turady. Sondyqtan «eksporttyq» ekonomıkany tezirek qaıta qurýǵa kirisý kerek edi. Biz osynyń sheńberinde ǵana kedeı­likten qutylamyz», deıdi P. Svoık.

Qaryzdyq júktemeni azaıtý sharalary týraly qaýly máseleni sheshýge jetkilikti emes ekenin sarapshy-ekonomıst Rahym Oshaqbaev ta quptaıdy. Onyń paıymdaýynsha, bul másele – ekonomıkada az zerttelgen jáne qaýip-qateri tıisti deńgeıde baǵalanbaǵan baǵyt.

Sarapshy 2016 jyldan beri jeke tulǵa­­lardy nesıelendirý 340 paıyzǵa, ıaǵnı 4,2 trıllıonnan 14,2 trıllıon teńgege deıin óskenin, al zańdy tul­ǵa­lardy nesıeleý 8,5 trıllıonnan 8,7 trıllıon teńgege, 1,7 paıyzǵa ós­kenin keltirdi. «Bizde taýarlyq ne­sıeni, tutyný taýarlaryn artyq tólem­siz­ bólip-bólip alýǵa bolady degen túsi­ni­k qalyptasqan. Taýardyń qunyna komıs­sııalyq platformalar nemese satyp­ alý júzege asyrylatyn ekojúıe kire­tinin qaper­ge alynbaıdy. Ulttyq bank muny et pen teriniń arasyndaǵy jel sııaqty nazar aýdarýǵa turmaıtyn másele retin­de qarastyrǵysy keledi. Al shyn mánin­de­ mundaı júıe bankterdiń paıdasyna­ ju­mys istep jatyr», deıdi Rahym Oshaq­­­­baev.

Onyń aıtýynsha, EDB-nyń paıdasyna da, kedeılik deńgeıiniń baqylaýdan shy­ǵyp­ ketýine de qas pen kózdiń arasynda jasy­ry­nyp qalatyn osyndaı usaq-túıekter de áser etedi eken.

ALMATY