Aýyldy túletý – ortaq ıgilik

Ekologııa máselesi etekten tartyp tur

Búgingi tańda Pavlodar ob­ly­synyń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq damý jospary ulttyq jáne óńirlik strategııalarǵa, Memle­ket basshysynyń Joldaýlaryna sáıkes júzege asyrylyp jatyr. Jyl basynan óńir ekonomıkasyna 235 mıllıard teńge ınvestısııa tartylǵan, bul ót­ken jyl­men sa­lystyrǵanda 30 pa­ıyzǵa kóp. ­­Eń ma­ńyzdysy, bul salymdardyń ­­84 paıyzy – je­ke ınvestorlar­­­dyń qarajaty. Aýmaqta jalpy so­ma­sy 2 trıllıon teńgeden asa­tyn aýqym­dy 113 ınvestısııalyq jo­­ba­ny júzege asyrý kózdelgen. Ná­tı­jesinde, ­7 myńnan astam jańa ju­mys ornyn ashý josparlanyp otyr.

Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde oblys basshysy Asa­ıyn Baıhanov Ertis-Baıan óńiri­niń áleýmettik-ekonomıkalyq da­mý barysy jaıynda baspasóz jıynyn ótkizip, aqparat quraldary ókilderiniń saýaldaryna jaýap berdi. Ákim erekshe atap ótkendeı, aımaqtyń barlyq áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishteri oń dınamıkaǵa ıe. Dese de aýmaqtyń ekologııasyna qatysty problemaly jaıttar da az emes.

– Búginde Pavlodar oblysy elektr energııasy men kómir ón­dirý, hımııa ónerkásibi, munaı óńdeý jáne mashına jasaý kó­le­min senimdi túrde arttyrý­da. О́kinishke qaraı, bizdiń aıma­ǵy­myz qorshaǵan ortany lastaıtyn zattardyń atmosferaǵa shyǵa­rylýy boıynsha eldegi kóshbas­shy óńirdiń biri ekeni málim. Olar­dyń jalpy kólemi 2022 jyly 727 myń tonnaǵa jýyq boldy. Bul bizden, ıaǵnı jergilikti bılikten qorshaǵan ortaǵa júktemeni azaıtý jáne kásiporyndardyń ke­shen­di ekologııalyq ruqsattaryna bir­tindep kóshý boıynsha belsendi jumysty talap etetini anyq.

Osy jyldyń alǵashqy toq­sanynda oblys boıynsha emıssııalar kólemi ótken jyldyń sáı­­­kes kezeńimen salystyrǵan­da sha­mamen 1 paıyzǵa nemese 1,8 myń tonnaǵa qysqardy. Ekolo­gııa máseleleri óńirdiń densaýlyq saqtaý júıesin kúsheıtýge máj­búr etýde. Onkologııa syrqaty boıynsha respýblıkada úshinshi orynǵa shyǵyp otyrmyz. Jańa medısınalyq jabdyqtardy qol­danyp, erte dıagnostıkany ke­ńeıtý esebinen onkologııalyq naý­­qastardyń 5 jyldyq ómir sú­rý kórsetkishi 51-den 57 paıyzǵa deıin ulǵaıdy. Sondaı-aq bıyl 16 densaýlyq saqtaý nysanyn jóndeý men jańartýǵa 2 mlrd teńgeden astam qarajat bólindi. Keler jyldyń basynda oblys or­talyǵyndaǵy №1 qalalyq aýrýha­­­nany aýqymdy jóndeý ju­mys­taryn aıaqtaýdy josparlap otyr­myz. «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» jobasy aıasynda 2 jyl ishinde 15 myń aýyl turǵyny úshin jańadan 30 jańa medısınalyq mekeme salý jos­parda bar. Aýyldar úshin jańadan 37 jedel járdem kóligi satyp aly­nyp, shalǵaı eldi mekenderdiń qajettiligin tolyq qamtımyz dep uıǵaryp otyrmyz. Buǵan qosa «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda jańadan 5 mektep turǵyzylyp, aldaǵy tórt jylda 176 orta bilim berý mekemesi jóndeýden ótedi, dedi ákim.

Aýyz sý tarıfine mıllıondar bólinedi

Kólik ınfraqurylymyn ja­ńartýǵa, aýyldardaǵy joldarǵa asfaltti jabyn tóseýge aýmaqta zor kóńil bólinip otyrǵany baı­qalady. Máselen, bıyl kólik jol­­daryn retke keltirýge baılanysty 136 joba qolǵa alynyp, oblystyq jáne aýdandyq ma­ńyz­ǵa ıe 656 shaqyrym jol men eldi mekenderdegi kóshe joldary jóndelip jatyr. Bul baǵytqa aımaq úshin rekordtyq soma – 27 mlrd teńge bólingen. Bir ǵana mysal, Baıanaýyldaǵy Uzynbulaq, Aımaýytov, Jumat Shanın aýyldaryna aparatyn kólik joldaryna buryn bolmaǵan asfaltti jabyn tóselýde. Atalǵan jobalar shalǵaı aýyldarda halyq­tyń turaqtap qalýyna múmkindik syılaıdy. Buǵan qosa aýyldar­ǵa kireberis joldardyń barlyǵy aldaǵy úsh jyl ishinde tolyq­taı jańarady dep josparlanǵan.

Kólik joldaryn damytý men tasymal dálizderin keńeı­tý maq­satynda byltyr el Prezıdenti bergen tapsyrma aıasynda, oblys ortalyǵynda Ertis ózeni ústinen jańa avtomobıl kópiriniń qu­ry­lysy bastalady. Aımaqta qoǵam­dyq kólikti damytýǵa basymdyq berilip, tramvaı marshrýttary da keńeıedi dep kútilýde. Ol úshin jańadan 70 vagon satyp alyna­dy. Úsh qalada qoǵamdyq kólikte paıdalanylatyn zamanǵa saı jańa 135 avtobýs jetkizildi. Oblys or­talyǵynda qoǵamdyq kólik ta­sy­maly qazir qalypqa kelgendeı. Endi jergilikti bılik avtobýs baǵyttarynyń júrý jıiligin barynsha tıimdi etýge tyrysyp jatqany baıqalady.

«О́ńirde aýyz sýmen qamtý jobalary da qarqyndy júzege asyp jatqanyn atap ótken abzal. Jyl sońynda ortalyqtandyrylǵan aýyz sýǵa aýyl halqynyń 97,8 pa­ıyzy, qalaly jerlerdiń 97 paıyzy qol jetkizedi. Kóptegen eldi mekenderdiń sý qu­byry ja­ńartylyp jatyr. Aýyl­dary­myz úlken-kishiligine baılanysty tarıfter ártúrli. 224 eldi meken ortalyqtandyrylǵan  aýyz sýǵa qosylǵan. Eń qymbat tarıf – 264 teńge bolsa, eń arzany – 100 teńge.  Aýyz sýdy arzandatý ári salyn­ǵan sý qubyrlary men sý munara­la­ryn kútip ustap maqsatynda ár qala men aýdanda aýmaqtyq  aýyz sý mekemeleri quryldy. Qol­danystaǵy tarıf jergilikti jer­degi  aýyz sý uıymynyń shy­ǵynyn jabýǵa jetkiliksiz. Son­dyqtan kóp aýyldar bıýdjetten qarjylandyrylady. Mysaly, Ertis aýdanyndaǵy toptyq sý qu­byryna qazynadan 390 mln teń­ge bólinip otyr. Nátıjesinde, aýyl turǵyndary tirshilik náriniń bir tekshe metrin 264 teńgeden satyp alyp otyr. Sýbsıdııa bolmasa, ondaǵy naqty tarıf 580 teńgeni quraıtyn edi. Endigi arada mundaı sýbsıdııa Maı aýdanyna da tólene bastaýy múmkin», deıdi Asaıyn Qýandyquly.

Jalpy, sý máselesin sóz etkende, aımaqtaǵy Q.Sátbaev atyn­­daǵy sý arnasynyń búgingi músh­kil jaǵdaıyn aıtpaı ketpeýge bolmas. «Qazsýshar» RMK quramyna engeli mekeme qyz­metkerleriniń kadrlyq jáne áleý­­mettik áleýeti tómendep qa­na qoı­maı, strategııalyq nysan­nyń tehnologııasyn jańartýda eleý­li kemshilik paıda bol­ǵan. Má­jilis depýtattary buǵan de­­ıin mekemege derbes zańdy tul­ǵa már­­tebesin qaıtaryp be­rýdi su­ra­ǵan edi. Qarjylyq der­bestiginen aırylǵan arnanyń bú­gingi ahýaly óte nashar. Jyl saıyn, shamamen 2 mlrd teńgeden astam tabysyn tartyp alyp, ózge óńirlerge quıady. Respýblıkalyq mekeme Túrkistan, Jambyl, Aq­tóbe ob­lystaryndaǵy sýarý júıe­lerin jón­deýge halyqaralyq qar­jy uıym­darynan uzaq jylǵa 316 mln AQSh dollary kóleminde (145,4 mlrd teńge) nesıe alyp, ony Sátbaev sý arnasynyń esebinen jaýyp otyrǵany týraly buǵan deıin gazette másele kótergen­biz. Jergilikti jerde alynǵan paıda sol salany damytýǵa jumsalýy tıis emes pe?

Oblys basshysy bul máseleni jýyqta Ekologııa mınıstrimen arnaıy talqylaıtynyn, sý ar­na­­synyń taǵdyryna jergi­likti ja­ýapty organdar beıjaı qal­maıtynyn jetkizdi. Oblystaǵy úsh qalany, sonymen qatar Astana, Qaraǵan­dy, Temirtaý qalalaryn tirshilik ná­rimen qamtamasyz etip, úlken óndiristerdi júrgizip turǵan arnanyń damı almaı otyrǵany úlken kinárat dep baǵa berdi.

Ertis-Baıan óńirinde Ertis óze­niniń áleýetin paıda­la­nyp, sýarmaly egistikke kó­ship jat­qan sharýashylyqtar jyl sa­nap kóbeıip keledi. Tek bıyl sýarmaly jerlerlerdiń kólemi 9 myń gektarǵa ulǵaıady. Al egis alqaptarynyń aýmaǵy kók­temde 1,6 mln gektarǵa deıin ósip, aýyl­dar mańyndaǵy jaıylym tap­shylyǵy eki esege deıin qysqarǵan. Eldegi ortasha baǵa­men salys­tyrar bolsaq, oblysta bi­rinshi sortty un, nan, qaraqumyq jarmasy, kúnbaǵys maıy, sıyr eti, sút pen aıran, irimshik, kartop jáne sábiz baǵasy áldeqaıda arzan. О́ńirlik turaqtandyrý qory 14 myń tonna ónimdi saqtap, 273 dúken arqyly bosatyp otyrǵany tutynýshylarǵa úlken sep bolýda. Byltyr oblys ortalyǵynda ashylǵan fermerlik bazardyń úligisi endi Aqsý men Ekibastuz qalalarynda da boı kóteredi degen jospar bar.

Ekibastuz taǵy muz qursana ma?

Kómirli shahardyń jylý jú­ıesinde oryn alǵan byltyrǵy tótenshe jaǵdaı aımaqtaǵy ın­je­nerlik jelilerdiń kúıi tym na­sharlap ketkenin dáleldep ber­geni anyq. Oblystaǵy jylý je­lileriniń 82 paıyzy tozyp tur. Úsh qalada jańadan jy­lý jelilerin salýǵa, qolda­nys­ta­ǵylaryn jańartý men aǵym­da­ǵy jóndeýge jalpy somasy 22 mlrd teńge qarajat baǵyttal­ǵan. Qa­zir Ekibastuzdyń kóshe­leri men jylý ortalyǵynda al­daǵy qysqa daıyndyq qyzý júrgizilip jatyr. Jy­lý stan­sa­syn­daǵy 10 qazandyq­tyń ekeýi tolyqtaı jóndelgen, ózgesi jy­­­lý maýsymyna deıin daıyn bo­­lady dedi ákim.

Ekibastuzdaǵy kópqabatty 690 úıdiń 184-de basqarý formalary joq ekeni anyqtalyp, olardyń kommýnaldyq jelilerin qysqa tas-túıin daıyndaý min­deti jergilikti úlken kásiporyndar­ǵa, atap aıtqanda qos MAES-ke, kómir kenishterine jáne «Pav­lodarenergonyń» enshiles uıym­daryna júktelipti. О́zgesin jer­gilikti turǵyn úı ınspeksııasy baqy­laýda ustap, daıyndyqta­ryn kún saıyn pysyqtap otyr. Qazirdiń ózinde 500-den astam úı jylý maýsymyna daıyn eken­digi týraly aktige qol jetkizgen. Jylý ortalyǵyna ıelik etetin «OAEK» AQ bıyl jylý stansa­sy men jelilerdi jamap-jasqaýǵa 10 mlrd teńge qarajat bóletini tý­ra­ly aldyn ala kelisilse, onyń jar­tysynan astamy búginde qu­ıylǵan.

Ekibastuzdaǵy jy­lý-elektr or­talyǵyn memle­ket pen «OAEK» AQ birle­sip jón­deıdi. Qazirgi kúni energe­tıka­lyq nysannyń 50 paıyzy qala­daǵy turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtokólik joldary bólimine basybútin berilgen. Oǵan 326,9 sha­qyrym jylý jelileri men stan­sadaǵy sý jylytqysh 5 qa­zandyq agregaty enip otyr.

Pavlodar oblysy