Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sońǵy onjyldyqtarda elde tirkelgen shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń 40-45 paıyzy Almatynyń úlesinde boldy. Halyqaralyq qarjy ortalyǵy men Ulttyq bank elordaǵa qaraı qonys aýdarǵanmen, munda iri bankterdiń ortalyq apparattary, otandyq qor bırjasy, sheteldik bankter men qarjylyq uıymdardyń keńseleri ornalasqan.
Almaty qalalyq kásipkerler palatasynyń málimetinshe, 2022 jyly jalpy óńirlik ónim kólemi (JО́О́) 8 505,5 mıllıard teńgeni qurady. Taýar óndirý úlesi – 8,2 paıyz, qyzmet kórsetý – 85,9 paıyzdan asty. О́ńirlik ónimniń qomaqty túsimi kóterme jáne bólshek saýdadan ekenin ańǵarý qıyn emes. Bul qalada saýda-sattyq, qyzmet kórsetý salasy jaqsy damyǵanyn kórsetip tur. Qarjyger Ilııas Isaevtyń aıtýynsha, bank sektoryna reforma jasaý, ulttyq valıýtany engizý, ulttyq valıýtany engizýge baılanysty arnaıy komıtet qurý, Ulttyq banktiń Qazaqstan Respýblıkasynyń derbes Ulttyq banki bolyp qaıta qurylýy osy qalada júzege asty. Kommersııalyq bankterdiń jumysy Almatydan bastaldy. Valıýtalyq bırja paıda bolyp, qor bırjasyna aınaldy. Ulttyq bank qarjy naryǵynyń ınstıtýsıonaldyq negizin qalyptastyrdy, Ulttyq bank týraly, ekinshi deńgeıdegi kommersııalyq bankter týraly zań da Almatyda dúnıege keldi. Derbes qarjy júıesi, qarjy naryǵy qalyptasty. Qysqasy, Almaty bıznesi ınvestısııalyq-saıası atmosferaǵa dem berdi.
Ulttyq banktiń Astanaǵa kóshkenine bıyl úshinshi jyldyń júzi boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankiniń Almaty qalasynan Nur-Sultan qalasyna kóshirý týraly» Jarlyqqa 2020 jyldyń 3 sáýir kúni qol qoıdy. Ortalyq banktiń ortalyq apparaty sol jyldyń
1 shildesine deıin elimizdiń bas qalasyna qonys aýdardy.
Aıtpaqshy, bas bank Astanaǵa qonys aýdarady degen áńgime 2000 jyldardyń basynan bastap aıtylyp keldi. Bul sheshimge qarsy bolǵandar «bul kósh Almatynyń ekonomıkalyq-qarjylyq áleýetine, onyń arǵy jaǵy bolashaǵyna teris áser etýi múmkin degen paıymǵa basymdyq berdi. «Qazaqstan Qarjygerleri qaýymdastyǵy» (QQQ) keńesiniń basqarma tóraıymy Elena Bahmýtova 2019 jyldyń qyrkúıek aıynda Almatyda ótken kásipkerlerdiń jyl saıynǵy V konferensııasynda Almatynyń qarjylyq mártebesin joǵaltýy megapolıstiń ekonomıkalyq bolashaǵyna teris áser etýi múmkin ekendigin tuspaldap jetkizgen. Taratyp aıtsaq, mundaı sheshimniń arǵy jaǵynda turǵan tulǵalar EAEO-nyń 2025 jyly Almatyda ulttyqtan joǵary turatyn organ qurý týraly sheshimin oryndaýǵa kedergi keltirýi múmkin degendi basshylyqqa alǵan-dy.
«2011 jyly aımaqtyq qarjy ortalyǵy retinde joba jabylǵanyna qaramastan, Almaty áli de halyqaralyq qarjy ortalyǵy bolyp qaldy. Qarjy ortalyqtarynyń jahandyq ındeksinde Almaty men Astana – Ortalyq Azııadaǵy jetekshi qarjy ortalyqtary dep atalady», dep túsindirgen edi E.Bahmýtova.
Ulttyq banktiń Almatydaǵy ShOB-tyń qalyptasýyna, bıznesti damytýǵa jáne sheteldik ınvestorlardy tartýǵa yntalandyryp kelgeni, ishki-syrtqy Almatynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna áser etip kelgeni belgili. Nátıjesinde, el aýmaǵyndaǵy bıznestiń kemi 40 paıyzy Almatyǵa qonys aýdardy. Basqasha aıtqanda, tek bıznestiń ǵana emes, ishki kóshi-qonnyń da tartylys núktesine aınaldy.
Dosym Sátpaevtyń aıtýynsha, Ulttyq banktiń burynǵy basshylarynyń biri Grıgorıı Marchenko bir kezderi Ulttyq banktiń Astanaǵa kóshýine úzildi-kesildi qarsy bolǵan. Ol Ulttyq bank táýelsiz oıynshy bolǵysy kelse, Astana sheneýnikterinen aýlaq bolýy kerek dep eseptedi. Al Qaırat Kelimbetovtiń tóraǵalyǵy tusynda bas banktiń saıası ortalyqta, Memleket basshysyna jaqyn bolǵany degen pikir basym boldy. «Saıası sheshim degen uǵym bar, iskerlik múdde degen uǵym bar. Qaı jerde jumys istegen durys ekenin bıznes ózi anyqtaıdy jáne sheshedi. Árıne, belgili bir bıznes qurylymdaryn sol nemese basqa ornalastyrý núktesine kúshtep aıdaýǵa bolady. Degenmen kóptegen memlekettik emes bıznes qurylym úshin Almatyda jumys logıstıka jaǵynan da, jaılylyq jaǵynan da eń qolaıly boldy», deıdi D.Sátpaev.
Esterińizde bolsa, HVQ ókilderi 2020 jyly Ortalyq Azııa, Kavkaz óńirine jáne Mońǵolııaǵa eline aımaqtyq tehnıkalyq kómek kórsetý ortalyǵy jumys isteı bastaıdy dep málimdegen edi. Endi eki jyldan keıin Eýrazııalyq ekonomıkalyq uıymǵa qatysýshy elderdiń ortaq qarjy naryǵyn retteýdiń ulttyqtan joǵary organy jumys isteıtin bolady. Munyń nátıjesi Almatyny tek memlekettik deńgeıde emes, aımaqaralyq deńgeıdegi qarjy ortalyǵyna aınaldyrýǵa jol ashýy ábden múmkin. Másele osy turǵyda kelgende Ulttyq banktiń Astanaǵa qonys aýdarýy strategııalyq jaǵynan da durys sheshim boldy.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe elderdiń báriniń ortalyq bankteri el astanalarynda ornalasqanyn bilemiz.
Germanııa Federatıvtik Respýblıkasy men Aýstralııa odaǵy memlekettik apparaty ortalyq bankterdi kóshirý jónindegi óz erkimen sheshim strategııalyq qajetilikten qabyldanǵan. Mysaly, Sıdneı kontınenttiń qarjylyq ortalyǵy bolyp sanalady, óıtkeni onda aýstralııalyq baǵaly qaǵazdar bırjasy (ASX), sondaı-aq 90 banktiń bas keńsesi jáne eldegi iri kompanııalardyń jartysynan kóbi ornalasqan. Al Germanııanyń Frankfýrt qalasy «banktik qala» retinde tanymal. Sol eldiń iri bankiniń beseýiniń shtab-páteri, sonyń ishinde «Úlken úshtik» – Deutsche Bank, Commerzbank jáne DZ Bank. Eýroaımaqtyń aqsha-nesıe saıasaty men qarjylyq baqylaýyna jaýap beretin Eýropalyq ortalyq bank Germanııanyń Federaldy bankiniń janynda, qalanyń iskerı bóliginde ornalasqan. Nemis baǵaly qaǵazdar naryǵy aınalymynyń 90%-dan astamy qalanyń saýda alańy arqyly ótetini belgili.
Ulttyq banktiń Astanaǵa kóshýin qoldaıtyn top bas banktiń elordada, ashyǵyn aıtqanda Úkimettiń ıeginiń astynda jumys istegenin qoldap, memlekettik organdardyń bári kóshti, solaı bolýǵa tıis degen dáleldi alǵa tartady. Al qarjygerler bolsa ortalyq banktiń elordada bolýy ondaı sheshýshi faktor emes, biraq ortalyq banktiń qarjy ortalyǵynda, bıznestiń ortasynda bolýy qarjy uıymdary úshin óte mańyzdy ekenin aıtady. Almatyda elimizdiń iri salyq tóleýshi kompanııalarynyń úshten biri, 30-dan astam transulttyq kompanııalar, banktiń bas keńsesiniń 86%, birlesken jáne 43% iri halyqaralyq uıymdar ornalasqan. Almaty – ekonomıkasy 36 mıllıard AQSh dollaryn quraıtyn Ortalyq Azııadaǵy eń damyǵan megapolıs.
Almaty ShOB, qarjy uıymdary, Úkimettiń ustanymynsha qalyptasty. Naryqtyń jaǵdaıyna beıimdeldi. Endi Ulttyq banktiń áleýeti Astana qalasynyń qarjylyq áleýetin kóterýge baǵyttalýǵa tıis. Ekonomıkalyq taldaýshy Erlan Ibragımniń aıtýynsha, Ulttyq banktiń Astanaǵa kóshirilýiniń strategııalyq mańyzy salmaqty. Astananyń basty ereksheligi – ashyqtyǵy jáne burynǵy júıeniń aýyrtpalyǵynan da azat. Ekonomıkalyq forýmdarda qazirgi zamandaǵy barlyq oı-pikirler ashyq taldanady. Sarapshynyń aıtýynsha, dál qazir ornalasqan orny emes, ulttyq valıýtanyń paıdalanylýyn baqylaýy jáne defoltqa jol bermeýi mańyzdy. «Men bul sheshimdi quptaımyn, óıtkeni basshylyqtyń osynda turýy, Úkimetke jaqyn bolýy mańyzdy. Sońǵy eki-úsh jylda Astananyń memleket bıýdjetine túsken túsim 80 ese artyp, 1 trıllıonnan asyp ketti. Qalalyq bıýdjetke túsken qarjynyń 70 paıyzy respýblıkalyq bıýdjetke berilip, qalǵan 30 paıyzy óz qazynasynda qalatyny belgili.
«Aldaǵy birer jylda Atyraý men Mańǵystaý oblystary, Almaty qalasy sııaqty donor ólkelerdiń qatarynda astanamyzdyń da aty atalatynyna senemin. Jańa qonys – jańa múmkindik. Bir ǵasyr buryn qazaq jerindegi kapıtalızmniń irgetasy qalanǵan qala eldiń ákimshilik ortalyǵy ǵana emes, ekonomıkalyq lokomotıvine aınalyp keledi deýge negiz bar. Astana IJО́-niń úlesi búkil elimiz boıynsha 10 paıyzǵa, shamamen 10-11 trln teńgege jaqyndady», deıdi E.Ibragım.
