Aptanyń basy teńge men dollar arzandap, munaıdyń qymbattaýymen este qaldy. Bul kórinis rýbl túshkirse, teńgemiz entigip qalatyn kezderdi qaıta eske túsirdi. Brent markaly munaı sońǵy jeti kúnde shamamen 4 paıyzǵa ósip, barreline 81 dollardan joǵary boldy. Dál qazir eýropalyq etalon 81,75 dollarǵa jetti, bul – 2023 jyldyń sáýir aıynyń sońynan bergi eń joǵary munaı baǵasy.
Munaı baǵasynyń kóterilýiniń bir sebebi – dollardyń álsireýi. Basqa da taýarlar sııaqty qara altynnyń kotırovkalary da dollarmen kórsetilgendikten, «jasyl qaǵazdyń» jaılap tómendeýi munaıǵa suranysty arttyrýy múmkin. Dollar álsiregen kezde sheteldik satyp alýshylar úshin munaı baǵasy tómendeıdi, bul oǵan suranysty arttyrýy múmkin.
Osylaısha, AQSh valıýtasynyń basqa elderdiń valıýtalary – eýro, ıen, fýnt – sterlıng, kanadalyq dollar, shved kronasy jáne shveısarııalyq frankke qatysty salystyrmaly kúshti nemese álsizdigin kórsetetin dollar ındeksi sońǵy aptada aıtarlyqtaı tómendedi. Dollar ındeksi (DXY) ótken jumada 103,08 paıyzdan qazirge deıin 99,9 paıyzǵa deıin túsip ketken. Qysqa ýaqyt ishinde ındeks 99,58 paıyzǵa deıin tómendedi, bul – osy sáýir aıynyń basynan bergi eń tómengi deńgeı.
Teńge men rýbldiń parallel aıyrbastaý baǵamy – bizge tanys qubylys. 2015 jyldyń qańtarynda aqsha aıyrbastaý pýnktterinde bir rýbl úshin – 3 teńge, 2022 jyldyń shildesinde 9 teńgege baǵalanǵanyn áli umytqan joqpyz. Sońǵy jıyrma jylda rýbl men teńge dálizi 4,7–5,7 teńge aralyǵynda terbelip keldi. Osy jyldyń aqpan aıynda rýbl men teńgeniń resmı túrde ajyrasqanyn bizdiń gazet alǵashqylardyń biri bolyp saraptaǵan bolatyn. Sarapshylardyń sózinshe, qazir eki eldiń valıýtasynyń óz joly, óz baǵdary bar. Burynǵydaı «rýbl álsirese, teńge de álsireıdi» degen tendensııa joq. Biraq rýbl tóńiregindegi jaǵdaıǵa kóz jumyp qaraýǵa bolmaıdy. Saıyp kelgende, Reseı – elimizdiń negizgi saýda seriktesteriniń biri. Reseı valıýtasyndaǵy jaǵdaı belgili bir dárejede Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq úderiske áser etedi.
Rýbl saýda balansynyń túzelýine baılanysty álsiredi: Reseıde shetel valıýtasy az, ımport kóp.
Reseıdiń bas bankıri Elvıra Nabıýllına osy aptanyń basynda rýbldiń quldyraýyn syrtqy saýdanyń dınamıkasymen túsindirdi. Onyń aıtýynsha, rýbldiń burynǵy nyǵaıýy 2022 jyly eksporttyń kúrt ósýi men ımporttyń azaıýyna baılanysty bolsa, qazir jaǵdaı ózgerdi. «Bizde qysqa merzimdi aýytqýlardy tegisteıtin quraldar bar, biraq qubylmaly aıyrbas baǵamy, syrtqy ózgeristerdi, syrtqy kúızelisterdi ekonomıkaǵa ońaı sińirýge múmkindik beredi», deıdi ol.
Biraq sonymen qatar kórshi eldiń valıýtasynyń qazirgi deńgeıi basshylarynyń ózderi qalaǵan deńgeıde bolýy ábden múmkin degen de boljam bar. Arzan rýblge qyzyǵýshylyq tanytatyn oıynshylardyń sany óte kóp ekenin sarapshylary da aıtyp jatyr. RF qarjy mınıstrligine bıýdjetti toltyrýy úshin rýbl arzan bolǵany tıimdi.
Ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýynsha, teńgemizdegi az ǵana terbeliske rýbldiń túk te qatysy joq. Shilde-tamyz aılary teńgege asa jaıly ýaqyt emes. Bul aıda iskerlik belsendilik tómendeıdi. A.Chýkınniń aıtýynsha, Úkimettiń Ulttyq qordan transfertter alýdan jáne bıýdjet shyǵystaryn keıinge qaldyrýdan qalyptasqan 3 trıllıon teńge áli ıgerilmegen. «Aldaǵy úsh-tórt aıda 1 dollar 460-470 teńgege deıin qymbattaýy múmkin. Qarasha-jeltoqsanǵa qaraı aıyrbas baǵamy qalpyna túsedi», deıdi sarapshy.
Sarapshynyń aıtýynsha, qunsyzdanyp jatqan rýbl teńgege janama, kross baǵam arqyly áser etedi.
Eger, arıfmetıkaǵa júginsek, 1 dollar – 90 rýbl, al teńgege shaqqanda 450 delik. 450-di 90-ǵa bólgen kezde biz teńgege
5 rýbl baǵam bolyp shyǵa keledi. Al 1 dollar 470 teńge bolsa, onda sol 470-ti 90-ǵa bólsek,
1 rýbl 5,2 teńgeden aınalady. Mundaı jaǵdaıda rýbl azdap qymbattap shyǵa keledi eken. Demek ekonomıstiń aıtýynsha, teńge men rýbldiń salmaǵyn aıqyndap turǵan ólshem birligi – dollar.
Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev Reseı bıýdjet tapshylyǵyn bastan keship jatqandyqtan, rýbldiń qunsyzdanyp turǵanyn aıtady. Barlyǵy Reseı ekonomıkasynyń jaǵdaıyna, eksporttyń, ımporttyń jaı-kúıine, áskerı operasııalardyń qalaı júrgiziletinine, Reseı ekonomıkasynda táýekelderdiń qanshalyqty kúshti bolatynyna baılanysty sheshiledi, ıaǵnı kóptegen faktor bar. Sondyqtan rýbl baǵamyn boljaý – óte qıyn. Reseıdiń Ortalyq banki rýbldiń qunsyzdanýyn toqtatýǵa emes, ishki naryqta shetel valıýtasyn kóbirek satýǵa múddeli ekenin sarapshylardyń birazy aıtady. Ortalyq bank valıýta baǵamyn toqtatýǵa tyrysqan saıyn eldegi ınflıasııa ósip barady. Ortalyq bank úshin rýbl emes, ınflıasııany yryqtandyrǵan mańyzdy.
Sonymen qatar sarapshy rýbldiń qunsyzdanýynyń Qazaqstan úshin oń jáne teris jaqtaryn, biz úshin tıimdi, tıimsiz tustaryn da qaperge salyp ótti. Onyń aıtýynsha, rýbl baǵasynyń tómendeýi biz úshin tıimdi.
«Teris jaǵy – rýbl quldyraǵan saıyn, biz Reseıden soǵurlym kóp tasymaldaı alamyz. Biraq kórshi eldiń bizge usyna qoıatyn ımportynyń da sany shektele bastady. Rýbldiń quldyraýyna baılanysty Reseıden keletin ımporttyń da baǵasy ósedi. «Sondyqtan biz tez arada bazalyq mólsherlemeni tómendetip, ekonomıkaǵa nesıelik serpin qaıtaryp, naryqty arzan reseılik ımportqa qanyqtyryp almaý úshin óz kásiporyndarymyzdy damytýymyz kerek», dep esepteıdi sarapshy.
Kelesi sarapshy Rasýl Rysmambetovtyń aıtýynsha, – rýbldiń dollar men eýroǵa qatysty álsireýiniń salmaqty sebebi bar. FRJ men Eýropalyq Ortalyq banktiń saıasatyn qaıta qarap, bazalyq mólsherlemeni kóteredi. Qazir barlyq elder aqsha-nesıe saıasatyn barynsha qatańdatyp jatyr. Batys elderiniń sanksııasy valıýta baǵamynyń barometrine aınaldy. «Reseı ekonomıkasy sanksııaǵa beıimdelip kele jatyr. Al bizdiń el úshin mańyzdysy múmkindikterdi ózimizge qaraı ıkemdeı alý. Rýbl bıýdjettik shyǵyndary óskendikten quldyrap jatyr. Rýbldiń teńgege qatysty baǵamy 4 teńgege deıin tómendep ketýi múmkin. Reseı valıýtasyna qysymdy arzan shıkizat baǵasy, Reseıdiń tólem balansyndaǵy aǵymdaǵy profısıttiń maýsymdyq nasharlaýy, shetel kompanııalarynyń elden shyǵyp jatqan valıýtaǵa suranysy, sondaı-aq geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisýi áser etedi. Osy rette sarapshy 2014-15 jyldar qaıtalanyp kele jatyr degen pikirge negiz joǵyn da aıtyp berdi. Qazirgi kýrs naryqqa baǵdarlanǵan. Bul – durys baǵyt. «Ulttyq bank pen Úkimet bıznesimizdi, valıýtamyzdy qorǵaý úshin ıntervensııaǵa daıyn bolýy kerek. Reseıden kelip jatqan arzan ımportqa aldanyp qalýǵa bolmaıdy. Bizge óz óndirisimizdi qorǵaý kerek», deıdi R.Rysmambetov.
RF dollarǵa da, eýroǵa da táýeldi bolǵysy kelmeıdi, osy ekeýinen tysqary turatyn valıýtalyq odaqty qalaıdy, soǵan bastamashy bolǵysy keletini belgili bolyp qaldy. Dál qazir álem úshin eń mańyzdysy – AQSh dollary. Dollar – Amerıka Qurama Shtattarynyń valıýtasy emes, álemdik ekonomıkanyń salmaqty úlesimen qamtamasyz etilgen halyqaralyq saýda valıýtasy. Mysaly, ırandyqtar munaıyn dollar men eýroǵa da, keı jaǵdaıda qytaı ıýanine satady. «Bizdiń syrt eldermen taýar aınalymynyń jartysyna jýyǵy rýbl-teńgede, jartysy dollarmen baǵalandy. «Reseıde ınflıasııa yryq bermeı jatqanyn sarapshylary ashyq aıtyp jatyr. Rýbldiń teńgege shaqqandaǵy baǵamy tómendese, 2014 jyl men 2015 jyldyń basyndaǵy jaǵdaı qaıtalanady deýge sebep joq. Qazir Reseı ımportyndaǵy ıýannyń úlesi ósip barady, bul rýbldiń AQSh dollaryna shaqqandaǵy baǵamyna keri áserin berip jatyr. Reseı bankiniń málimeti boıynsha, sáýirde ıýannyń eksport pen ımporttaǵy úlesi 23 paıyz edi, qazir 31 paıyzdan asyp ketti. Naýryz aıynda bul kórsetkish 18 jáne 27 paıyz bolatyn. Qytaı valıýtasynyń ımporttaǵy úlesi eksportqa qaraǵanda jyldam ósýde jáne ol neǵurlym joǵary bolsa, ıýannyń kross-valıýtalar arqyly USD/RUB baǵamyna áseri soǵurlym joǵary bolady», deıdi R.Rysmambetov.
Túıip aıtqanda, apta basynan beri qazaq teńgesi syrtqy áserlerdiń qyspaǵynda tur. Ulttyq bank teńgeniń turaqtylyǵyn da, ınflıasııanyń deńgeıin de naryqqa qolaıly deńgeıde saqtap otyrǵysy keledi.
Syrtqy ózgeristerdi, syrtqy kúızelisterdi ekonomıkaǵa ońaı sińirýge múmkindik beretin tetiktiń bar-joǵyn aıqyndaıtyn kartany Ulttyq bank ashqan joq.
