Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Taǵdyry sheshilgen toǵyz bank
Byltyr otandastar tarapynan bank jáne mıkroqarjy sektoryndaǵy uıymdarynyń jumysyna qatysty 35 myńnan asa ótinish túsken. Buǵan qosa, atalǵan konsýltatıvtik qujatta elimizde múmkindigi shekteýli azamattardyń qarjy qyzmetterine qoljetimdilik deńgeıi tómen ekeni jazylǵan.
«9 bank jabylady» dep atyn dardaı etkenimen, buǵan deıin bul bankter onsyz da jumys istemeıtin. Mysaly, Valıýt-tranzıt bank, Astana banki jáne Tengri Bank pen Qazaq Banki osydan birneshe jyl buryn jumysyn toqtatqan bolatyn. Tipti osy bankterdiń salymshylary tıesili aqshasyn ala almaı, biraz shý shyǵarǵanyn áli kúnge deıin umytqan joqpyz.
Búginde barlyq taratylatyn bank kredıtorlarynyń talaptaryn qanaǵattandyrý dárejesi ártúrli satyda.
Qazınvestbank, Eksımbank Qazaqstan, Delta Bank taratý komıssııalary depozıtor-jeke tulǵalarǵa tólengen kepildik ótemaqylar boıynsha QDKQ aldyndaǵy, sondaı-aq QDKQ-nyń kepildik tóleminiń eń joǵary mólsherinen asyp túsetin depozıtter boıynsha jeke tulǵalar aldyndaǵy óz mindettemelerin tolyq ótedi.
Qazir bankter kredıtor-zańdy tulǵalardyń talaptaryn qanaǵattandyrý satysynda. 2021 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha, Qazınvestbank zańdy tulǵalar aldyndaǵy talaptardy 5,8 paıyzǵa nemese 6,3 mlrd teńgege, Eksımbank Qazaqstan 19,1 paıyzǵa (2 mlrd teńge) jáne Delta Bank múlik kepilimen qamtamasyz etilgen kredıtordyń aldynda 15,9 paıyzǵa (2,2 mlrd teńge) qanaǵattandyrdy.
Valıýt-tranzıt bank, Astana banki, Qazaq Banki ári Tengri Bank-tiń taratý komıssııalary depozıtor-jeke tulǵalarǵa tólengen kepildik ótemaqysy boıynsha QDKQ aldyndaǵy talaptardy qanaǵattandyrý satysynda. 2021 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha, Tengri Bank QDKQ aldyndaǵy talaptardy 87 paıyzǵa nemese 15,4 mlrd teńgege, Valıýt-tranzıt bank 57 paıyzǵa (10,4 mlrd teńge), Astana banki 43,9 paıyzǵa (16,5 mlrd teńge), Qazaq Banki 16,3 paıyzǵa (3,3 mlrd teńge) qanaǵattandyrdy.
Qazir AsiaCredit Bank aralyq teńgerimdi qalyptastyrýda, al Capital Bank Kazakhstan isterdi ýaqytsha ákimshilikten taratý komıssııasyna berý boıynsha jumys júrgizip jatyr. Keıin osy bankter kredıtorlar tizilimin qalyptastyrý men kredıtorlar komıtetin qurý boıynsha is-sharalardy júzege asyrady.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi qujattardy talqylaý portalynda 26 shildege deıin jalǵasady.
Bankter nege jabylyp jatyr?
Agenttik daıyndaǵan qujatta ótinimderdi taldaý nátıjesinde qaryz alýshynyń boryshtyq júkteme koeffısıentin durys eseptemeý, jasyryn komıssııalardy esepteý, syıaqy mólsherlemesiniń shekti mánderin jáne jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesin asyrý, jalǵan tutynýshylyq nesıeler berý sııaqty problemalyq máseleler, naryq sýbektileriniń josyqsyz áreketteri anyqtalǵany aıtylǵan.
Agenttik endi zańnamalyq deńgeıde normalardy engizýdi josparlap otyr, onda qarjy uıymdarynyń halyqpen jumysynyń minez-qulyq standarttary belgilenedi.
Atap aıtqanda, bankterden tutynýshylarǵa qarjylyq qyzmet kórsetý kezinde aqparatty tolyq jáne senimdi ashýdy talap etý usynylady. Agenttik sonymen qatar klıenttiń (qupııa satyp alýshy) atyn jamylǵan qarjy uıymdaryn tekserýdi jáne olarǵa halyqpen jumys isteýde minez-qulyq standarttaryn belgileýdi josparlap otyr.
Qazir aqshany sandyqta saqtaıtyn ýaqyt ótkenniń enshisinde qaldy. Jıǵan-tergenin bankte depozıt túrinde saqtaıtyndar az emes. Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory salymshylarǵa alańdaýǵa sebep joǵyn aıtyp jatyr.
Eske salaıyq, 1990 jyldardyń basynda bir ǵana Almatyda 200-ge jýyq bank bolǵan. Táýelsiz Qazaqstannyń bank sektorynda túrli-túrli bank jumys istegen. Básekege shydaǵany qaldy, tózbegeni tarıh qoınaýyna jutylyp ketti. Tipti keı bankterdiń ataýyn umytyp ta qaldyq. Alǵashqy ýaqytta qazaq-amerıka birlesken bankin 2006 jyly «Sberbank» satyp aldy. 2010 jyldarǵa deıin jumys istegen ForteBank-tiń tarıhyn Temirbankpen baılanystyramyz, al tarıhyn tereńdetsek Metrokombank tur. Texakabank-tiń burynǵy aksıonerleri reseılik Metrobank qojaıyndarymen birigip 2008 jyly bank ashqan. 2012 jylǵy rebrendıngten soń ForteBank atanady. Bir jyldan soń Temirbank pen Alıans bankti ózine qosyp alady. 1990 jyldardyń ortasynan jumys isteı bastaǵan «Kazınkombank» 2011 jyly ataýyn Bank RBK dep ózgertedi. Qazirgi AsiaCredit Bank – 1992 jyly qurylǵan «Larıba banktiń» murageri.
Toqsanynshy jyldardyń basynan bastap jumys istegen «Senim banki». 2013 jyly Qazaq Banki bolyp ózgerdi, eki jyldan soń jabylyp qaldy.
Zamanynda dáýirlegen Kazagroprombank 2001 jyly «Naýryz bank» bolyp ózgerdi, keıin ol da jabylyp tyndy.
Bankterdiń jabylýy, birigýi qalypty qubylys desek te, kóp jaǵdaıda buǵan bank salasyna qatysty zań men retteýshiniń talabyn saqtamaý sebep bolady.
2016 jyly Qazaqstan bankteriniń reıtıngi birinshi orynda Qazkommersbankten bastalyp, Pákistan Ulttyq bankiniń enshiles uıymymen 35-shi orynda aıaqtaldy. Odan keıin «Halyq» aktıvteri boıynsha ekinshi oryndy ıelense, úshinshi orynǵa reseılik «Plıýs Bank» AAQ-yn satyp alýmen aınalysqan qazirgi «oqıǵanyń qaharmany» – Sesnabank ıe boldy.
2017 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstannyń bank sektoryndaǵy EDB sany 34 edi. Sol kezdegi memleket basshysy aksıonerler óz bankterin saqtaǵysy kelse, aqshalaryna bás tigýge týra keletinin, basqa amaldyń joq ekenin aıtqan.
Ekonomıkaǵa quryltaıshy emes, qarjy kerek...
Basqasha aıtqanda ekonomıkaǵa bankterdiń quryltaıshylary emes, qarajat qajet ekeni ashyq aıtylǵan. Osy oqıǵadan keıin EDB-nyń qajet bolsa buıryqqa baǵynatyn qabiletke ıe ekenine kózimiz jetti. Bankterdiń jabylý úrdisi osy oqıǵadan keıin qaıta jańǵyrdy.
2014 jyly elimizde 38 bank jumys istese, 2017 jyly – 32, 2020 jyly – 26, al 2023 jyly 21 bank boldy. Mıkronesıe berý sektorynda 252 mıkroqarjy uıymynyń mıkroqarjylyq qyzmetti iske asyrýǵa arnalǵan lısenzııasy bar. Bul rette 2022 jyldyń basynan bastap 17 kompanııa lısenzııasynan aıyryldy.
Jabylatyn bankter tizimi:
- Valıýt-tranzıt bank
- Kazınvestbank
- Delta Bank
- Eksımbank
- Qazaqstan
- Astana banki
- Qazaq Banki
- Tengri Bank
- AsiaCredit Bank
- CapitalBank
- Kazakhstan
Jalpy, 2018 jyl bankter jappaı jabylǵan jyl boldy. Eksımbank, Qazaq Banki jáne Astana bankiniń basyna qara bult úıirildi. Ásirese sońǵy atalǵan bank kóp soqqyny bastan ótkergen sııaqty. Mamyr aıynyń sońynda bıznesmen Aleksandr Klebanov dırektorlar keńesinen shyǵyp, oǵan aqpan aıynda ǵana kirdi. 2018 jyldyń maýsym aıynyń ortasynda Ulttyq bank «Astana Banki» AQ-nyń jeke tulǵalarǵa jańa depozıtter qabyldaý jáne bank shottaryn ashý lısenzııasyn toqtatty. Qyrkúıekte bank lısenzııasynan aıyrylyp, qarashada sot arqyly taratyldy. Túıindep aıtqanda, taǵy bir qarjy uıymy oıynnan shyǵyp, naryqtaǵy
28 banktiń 27-si ǵana qaldy.
«First Heartland Bank» AQ 2019 jyldyń maýsym aıynda «First Heartland Jýsan Bank» AQ (burynǵy Sesnabank) qosyldy jáne First Heartland Bank toqtatyldy.
2020 jylǵa qaraı Jýsan Bank aktıvteri 1,33 trln teńgeni qurady jáne ol bankter reıtınginde 10-orynǵa ıe boldy. Ony «satyp alýǵa» keletin bolsaq, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń resmı derekteri boıynsha, 2020 jyldyń 1 sáýirinde ATF Banktiń normatıvtik kapıtaly 287,3 mlrd teńgege jetti, bank 1,43 trln teńge aktıvterimen júıede altynshy orynda jáne Forbes Kazakhstan reıtınginde 9 orynda. 2020 jyldyń 18 qyrkúıeginde Tengri Bank banktik jáne basqa da operasııalardy júrgizý lısenzııasynan aıyryldy. Sarapshylar 2017 jyldyń basynda qarjy ınstıtýty Capital Bank Kazakhstan-ǵa qosylýdy josparlaǵanyn, biraq mámile jasalmaǵanyn aıtady. 2019 jyldyń mamyr aıynda birden Capital Bank jáne Asia CreditBank-ke qosylý týraly sheshim qabyldandy. Biraq 2020 jyldyń aqpanynda Tengri Bank kelisimnen bas tartý týraly sheshim qabyldady. Osylaısha, bes jyl ishinde májbúrlep taratýdyń da, qosylý men qosylýdyń da nátıjesinde Qazaqstandaǵy bankterdiń sany 9-ǵa, ıaǵnı 35-ten 26-ǵa qysqardy.
Endi sol 26 banktiń toǵyzyna naryqpen qoshtasýǵa týra kelip tur.
О́tken jyly qarjy salasyna mamandanǵan birneshe aqparat quraly 2023 jyly elimizde jańa 3 bank qurylatynyn jarııalaǵan bolatyn. Tipti keıbir iri mıkroqarjy uıymdarynyń jańa mártebe alatyny da ashyq aıtylǵan. 2023 jyldyń alǵashqy jartysy aıaqtalyp qalsa da ashylady degen jańa bankterden áli habar joq. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń túsindirýinshe, elde jańadan qurylǵan bankterge bir jyl boıy jeke tulǵalardyń depozıtin tartýǵa tyıym salynǵan. Al bankter depozıtterdi halyq pen bızneske nesıe túrinde taratyp, tabys tabady.
Sarapshylardyń sózinshe, EDB-ke aınalýdan úmitti mıkroqarjy uıymdary salalyq zańnamanyń ózgerýin jáne jeńildeýin kútip otyr. Sebebi jańa bankterdiń ashylýyna zańmen tejep qoıǵan kedergilerdiń bar ekeni jıi aıtylatyn. Qarjylyq retteý agenttiginiń mamandary mundaı kemshilikterdiń bar ekenin ashyq aıtyp otyr. Qoldanystaǵy zańnamada «ózektiligin» joǵaltqan ózge de talaptar jeterlik. Mysaly, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bankter jáne bank qyzmeti týraly» zańynyń 30-babyna sáıkes, jańadan qurylǵan bankterdiń ashylǵannan keıin bir jyl boıy jeke tulǵalardyń depozıtterin tartýǵa quqyǵy joq. Bul tyıym bankter birinen soń biri bankrot bolyp, depozıtorlardyń salymdaryn qaıtarmaý qaýpi joǵary bolǵan kezde, 2008 jyly engizildi», dep túsindirdi qarjylyq retteý agenttiginiń mamandary.
«Kosmetıkalyq» túzetýlerdiń kesiri tımeı me?
Endi toǵyz birdeı banktiń naryqtan ketýi jańa bankterdiń kelýine jol ashyp otyr.
Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatovtyń aıtýynsha, Ulttyq bank, Qarjylyq retteý agenttigimen birlesip, jekelegen bankterdiń saladaǵy ústem, domınanttyq jaǵdaıyna qatysty problemany sheshý máselelerin qarastyrady. Bul úshin qarjy naryǵyndaǵy básekelestik kúsheıiletin bolady. Ol sharanyń birqatary júzege asyrylypty. Mysaly, Ulttyq bank basshysynyń málimetinshe, iri mıkroqarjy uıymdaryn bankke konvertasııalaýdyń jeńildetilgen tetigi engizildi. Osy baǵytta pikir bildirgen sarapshylardyń birazy túbegeıli jańǵyrýlarsyz júrgizilgen «kosmetıkalyq» túzetýler tıisti nátıje ápermeı, kezekti kózboıaýshylyqqa aınalýy yqtımal ekenin aıtady.
Ekonomıst Jaras Ahmetovtiń aıtýynsha, bankter sanynyń bulaısha azaıýy – jaǵymsyz úderis. Qazaqstanǵa sheteldik bankter kóp qyzyǵa bermeıdi. Sebebi naryq keńistigi shekteýli, ekonomıkasy ártaraptandyrylmaǵan. «Bank naryǵyndaǵy básekelestik deńgeıi tómendep barady, bul jalpy ekonomıka úshin zııandy. Qazaqstanda nesıelik uıymdardyń qajetti túri joq», deıdi sarapshy. Qoldanbaly ekonomıkany zertteý ortalyǵynyń (AERC) qoldanbaly zertteýler departamentiniń basshysy Dıas Qumarbekov ekonomıst Ahmetovtiń aıtqanymen kelispeıdi. Onyń aıtýynsha, bul áńgime kópten aıtylyp júr. «Qazaqstanǵa qansha bank qajet ekenin aıtý múmkin emes», deıdi sarapshy.
Qansha banktiń suranysty qanaǵattandyra alatynyn naryqtyń ózi anyqtaıdy. Sarapshylardyń sózine sensek, bankterdiń ortaq qateligi – ortaq ógizden ońasha buzaýdy jón kórgendigi, ıaǵnı bank sektorynda jeke jumys istegisi kelgeni. «Jumyla kótergen júk jeńil» ekenin moıyndaǵysy kelmeı, lısenzııasynan aıyryldy. Mundaıda «bólingendi bóri jeıdi» degen sóz de eske túsedi eken...
