Zertteýshilerdiń paıymdaýyna júginsek, qas tańbanyń tarıhy tym tereń. Biraq onyń halqymyzdyń tarıhynan óshirilip, rýhanı tanymynan alastatylýyna basty sebep – ótken ǵasyr basynda keńes odaǵynyń qas dushpany Germanııanyń memlekettik rámizi osyǵan uqsas bolǵany.
Áıtpegende, bul tańba qazaqqa jat emes. Halqymyzdyń rýhanı tanymynda bul belgini «aıqysh tańba», «qosý tańba», «ashamaı tańba» t.b. dep atap júr. Sonymen qatar «qas» ataýynyń sınonımi dúnıetanymymyzda «erekshe», «keremet», «naǵyz» degen uǵymǵa saı kúsheıtpeli túsinik beredi.
Mysaly, «Qas júırikte syn bolmas, qas sulýda min bolmas» (maqal), «Á, keldiń be, qas batyrym, jan qııar, Ketip ediń úsh kún boıy habarsyz?» (M.Shahanov) nemese «Shyńnan ushqan qas qyrannyń birisiz, Darqan qazaq óneriniń gúlisiz» (M.Shahanov), «Ár sabaq, ár pán, bir jaǵynan ózine qas maqsatyn kózdese, ekinshi jaǵynan til sabaǵynyń mindetin atqarýǵa tıis» (J.Aımaýytov), «Mundaı sýyt júris... belgili adamǵa ǵana qas júris qoı» (H.Esenjanov) t.b.
Qazaq aqyny Oljas Súleımenov, qas tańba baıyrǵy qypshaqtardyń sımvoly bolǵan dese, zertteýshi Baqytbek Bámishuly: «Qas belgi qazaq tanymynda – ashamaı tańbasyna óte uqsas eki kóseýdiń aıqasýymen tańbalanyp, ár taıaqshanyń ushy kún aınalysyna qaraı nemese keri baǵytta tik burysh pishinde ıilip jasalady. Bul – óte kóneden kele jatqan mura. Onyń syrtynda qas tańbanyń qazaq tanymynda qosý (+) hám kóbeıtý (h) mazmundy mıstıkalyq nusqalary bar. Bulardy keıbir ólkelerde «ashamaı tańba» dep te aıtady. Joǵarydaǵy qosý jáne kóbeıtý tańbalarynyń tanymdyq-rýhanı mańyzy birinshiden, «elge el qosylsa qut», «dosy kópti jaý almaıdy, aqyly kópti daý almaıdy» degenindeı nemese yrys pen berekeniń toǵysy (qosylýy) sııaqty uǵym-túsinikpen astasyp jatsa, ekinshiden, qushaq aıqasqan dostyqtyń, ósip-ónip kóbeıýdiń yrymdyq tıtýly retinde qalyptasqan» (Bámishuly B. Sóz máıegi. Pýblısıstıkalyq maqalalar. Almaty, JShS RPBK «Dáýir», 2019.- 88 bet).
Osy oraıda qazaqtyń «Kóp qorqytady, tereń batyrady», «Jalǵyz júrip jol tapqansha, kóppen birge adas», «Kóp qarasa, joq tabylar», «Kóptik qaıda bolsa, toqtyq sonda», «Kóptiń quryǵy uzyn» maqaldary joǵaryda aıtqanymyzdaı, «kóbeıtý» (h) jáne «qosý» (+) sımvoldarynyń qarapaıym halyq aýzyndaǵy tápsiri ispettes.
Kóne jazý-tańbalardyń bilgiri L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ túrkitaný kafedrasynyń dosenti Talǵat Moldabaı: «Qas tańba ejelgi halyqtyń barlyǵynda kıeli sımvol retinde: aztek, arı, shýmer, evreı jáne kóne túrikterde (prototúrik) qoldanylǵan. Tipti kóne túrik jazý tańbalarynda «d» árip tańbasy jáne «z» árip tańbasy nusqasynda tańbalanǵan (Moldabaı T. «Kóne túrik jazý tarıhy». – Astana, 2016. – 80 bet) dep jazypty. Osyǵan qaraǵanda, kóne túrkiler jazý tańbasynda qas belgisin paıdalanǵany anyq.
Demek qas tańba halqymyzdyń tanymyna óte kóne zamanda ornyqqany anyq. Tipti qazirdiń ózinde ejelgi sımvoldyq tańbasyn áli kúnge deıin umytpaı júrgen adamdar da bar. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Qobda beti Baı-ólke aımaǵyn mekendep jatqan qandastarymyz arasynda ózderiniń menshik jylqysyna «qas» tańbasyn basatyndar da bar eken. Bul degenimiz, joǵaryda aqyn Oljas Súleımenov aıtqandaı, halqymyzdyń ejelgi rámizin umytpaǵanyna dálel.
